Kapital Qorunması

Xülasə

Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №45 çərçivəsində Kapital Qorunması mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və konvensional maliyyə alətləri ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin şəriət əsaslandırması: quran, hədis və fundamental fiqh qaydaları, aaoifi ss-45: kapital qorunması standartının əsas müddəaları, dörd məzhəbin kapital zəmanəti yanaşması, qlobal tətbiq: necə i̇darə olunur?, azərbaycan konteksti: kapital qorunması və əmanət sığortası məsələlərini araşdırır. Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivləri və praktik nümunələr təqdim olunur.

Açar sözlər: Kapital Qorunması, AAOIFI Şəriət Standartı №45, İslami maliyyə, Şəriət uyğunluğu, Azərbaycan

1. Giriş: "Pulunuz Təhlükəsizdir" — İslami Bankın Deyə Bilmədiyi Söz

Konvensional bankda əmanət qoyan müştəri bilir ki, pulu qorunur — depozit sığortası mövcuddur (Azərbaycanda 100.000 AZN, ABŞ-da $250.000, Avropa İttifaqında €100.000). Bank müflis olsa belə, müəyyən məbləğə qədər pul geri qaytarılır. Üstəlik, sabit faiz dərəcəsi vəd edilir — müştəri dəqiq bilir ki, nə qədər qazanacaq.

İslami bankda isə vəziyyət fundamental fərqlidir: Müdarəbə (mənfəət paylaşma) investisiya hesabında müştəri kapital riski daşıyır — bank zərər etsə, müştəri pulunun bir hissəsini itirə bilər. Bank müştəriyə "kapitalınız təhlükəsizdir" və ya "mənfəət zəmanət olunur" deyə bilməz — deyərsə, bu Şəriət pozuntusudur. Çünki kapital zəmanəti ilə investisiya hesabı əslində faizli depozitə çevrilər — zahirdə Müdarəbə, mahiyyətdə Riba.

Bu, İslami bankçılığın ən çətin "satış" problemidir: müştəriyə necə deyəsən ki, "pulun risk altındadır, lakin yenə bizdə investisiya et"? Konvensional bankda belə risk yoxdur — faiz zəmanət olunur, kapital sığortalanır. İslami maliyyənin "əl-ğunm bil-ğurm" (mənfəət riskə görədir) prinsipi müştəri üçün daha çətin seçimdir — lakin daha ədalətlidir: real risk olmadan real mənfəət olmaz, bu isə iqtisadi həqiqətdir.

AAOIFI Şəriət Standartı №45 qəti şəkildə müəyyən edir: kapital zəmanəti qadağandır. Bank nə birbaşa, nə dolayı yolla investorun kapitalını zəmanət edə bilməz. "Zəmanətli mənfəət" vədi haramdır. Lakin bu standart həm də reallığı nəzərə alır: İslami banklar müştərilərini saxlamaq üçün qeyri-müstəqim mexanizmlər yaradıb — PER (Profit Equalization Reserve) və IRR (Investment Risk Reserve). Bu mexanizmlər kapital zəmanəti deyil, mənfəət dəyişkənliyinin idarəetmə vasitəsidir.

2. Əsas Terminlər Lüğəti

Termin	Ərəbcə	İzah
Kapital Zəmanəti Qadağası	حظر ضمان رأس المال	Bankın investorun kapitalını zəmanət edə bilməməsi
Zəmanətli Mənfəət Qadağası	حظر ضمان الربح	Bankın investisiya gəlirini zəmanət edə bilməməsi
Müdarəbə	المضاربة	Kapital ortaqlığı — investor pul verir, bank idarə edir
Rabb əl-Mal	رب المال	Kapital sahibi (investor) — kapital riskini daşıyır
Mudarib	المضارب	İşlədən tərəf (bank) — əmək riskini daşıyır
PER	احتياطي معادلة الأرباح	Mənfəət Bərabərləşdirmə Ehtiyatı
IRR	احتياطي مخاطر الاستثمار	İnvestisiya Riski Ehtiyatı
DCR	مخاطر السحب التجاري	Komersiya Köçürmə Riski — müştərinin rəqib banka keçmə riski

3. Şəriət Əsaslandırması: Quran, Hədis və Fundamental Fiqh Qaydaları

3.1. Qurani-Kərim

"Allah alış-verişi halal, ribanı isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)

Zəmanətli mənfəət əslində faizin başqa adıdır. Bank "sizə illik 8% veririk" deyirsə — bu faizdir, Müdarəbə deyil. Müdarəbə-nin faiz olmaması üçün gəlir risk əsaslı olmalıdır — zəmanətsiz, dəyişkən, real investisiya nəticəsinə əsaslanan. İmam Razinin əl-Bəqərə 2:275 təfsirində vurğuladığı kimi, Riba-nın əsl mahiyyəti "risksiz gəlir"dir — kapital zəmanəti ilə Müdarəbə tam olaraq bu mahiyyətə düşür.

"Ey iman gətirənlər! Bir-birinizin mallarını batil yolla yeməyin." (ən-Nisa, 4:29)

Kapital zəmanəti ilə Müdarəbə-dən "mənfəət" almaq — investorun kapital riskini bankın öz cibindən ödəyib bank gəlirlərindən çıxmaqdır. Bu, digər əmanətçilərin hüquqlarını pozur — batil yolla "yemə"dir.

3.2. Hədis və Fiqh Qaydaları

"Mənfəət riskə görədir — əl-ğunm bil-ğurm." (Tirmizi; İslami fiqh qaydası)

Bu, İslam iqtisadiyyatının ən fundamental qaydasıdır: mənfəət əldə etmək istəyirsənsə — zərər riskini də daşımalısan. Risk olmadan mənfəət — Riba-dır. "Əl-ğunm bil-ğurm" İslami maliyyə nəzəriyyəsinin DNA-sıdır — bütün İslami maliyyə müqavilələri bu qaydaya tabedir.

"Xərclər (gəlir) zəmanətə görədir — əl-xərac bil-daman." (Əbu Davud; Tirmizi)

Gəlir əldə etmə hüququ — zərər daşıma öhdəliyi ilə birləşdirilmişdir. Əgər investor zərər riskini daşıyırsa — mənfəət hüququ onundur. Əgər bank zərəri öz üzərinə götürürsə (kapital zəmanəti) — o zaman mənfəətin investora verilməsinin hüquqi əsası yoxdur.

"Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Müdarəbə ortağının kapitalı zəmanət etməsini qadağan etmişdir." (İbn Macə; Beyhəqi)

Bu hədis Mudaribin (işlədən tərəfin) kapital zəmanəti verməsini birbaşa qadağan edir.

3.3. İcma

Dörd Sünni məzhəb Müdarəbə-də Rabb əl-Malın (investorun) kapital riskini daşıdığı barədə tam yekdil razılığa (İcma) malikdir. Mudaribin kapital zəmanəti verməsi — bütün məzhəblər tərəfindən qadağandır. Bu, İslam maliyyə hüquqündakı nadir tam İcma nöqtələrindən biridir.

4. AAOIFI SS-45: Kapital Qorunması Standartının Əsas Müddəaları

4.1. Kapital Zəmanəti Qadağası (SS-45, Maddə 2)

Birbaşa zəmanət qadağası: İslami bank investorun kapitalını birbaşa zəmanət edə bilməz. "Müdarəbə investisiya hesabınızdakı pul bankımız tərəfindən zəmanət olunur" — qəti qadağandır. "Zərər halında bankımız fərqi ödəyəcək" — qadağandır.

Dolayı zəmanət qadağası: Bəzi İslami banklar birbaşa zəmanət vermir, lakin dolayı yolla kapital qoruyur. Bu da qadağandır: bank müştərinin zərərini öz vəsaitindən ödəyir (gizli zəmanət), bank müştəriyə "bonus" adı altında zərəri kompensasiya edir, bank müştərinin kapitalını üçüncü tərəf zəmanəti ilə qoruyur (əgər bu zəmanət Müdarəbə müqaviləsinin şərti kimi bağlanarsa).

Tək istisna — Üçüncü tərəfin müstəqil zəmanəti: Əgər üçüncü tərəf (hökumət, əmanət sığorta fondu) öz iradəsi ilə — Müdarəbə müqaviləsindən asılı olmayaraq — əmanətçiləri qoruyursa — bu icazəlidir. Səbəb: bu zəmanət Müdarəbə müqaviləsinin şərti deyil, müstəqil hüquqi aktdır.

4.2. Zəmanətli Mənfəət Qadağası (SS-45, Maddə 3)

"Gözlənilən mənfəət" vs. "Zəmanətli mənfəət": İslami bank "keçmiş 3 ildə orta mənfəətimiz 8% olub" deyə bilər — bu, faktual məlumatdır (icazəli). Lakin: "gələn il 8% mənfəət veriləcək" deyə bilməz — bu zəmanətdir (qadağan).

"Indicative Rate" (Orientir dərəcəsi): Bəzi İslami banklar "indicative rate" elan edir — "gözlənilən mənfəət ~7%". AAOIFI bunu icazəli sayır — bir şərtlə ki, "bu zəmanət deyildir, keçmiş performans gələcək nəticəni zəmanət etmir" xəbərdarlığı açıq şəkildə göstərilsin.

4.3. PER və IRR Mexanizmi (SS-45, Maddə 4)

İslami bankların Displaced Commercial Risk (DCR) — müştərinin konvensional banka keçmə riski — probleminə cavabı PER və IRR mexanizmləridir. DCR İslami banklar üçün real təhlükədir: konvensional bank 8% faiz təklif edir, İslami bankın Müdarəbə hesabı yalnız 5% mənfəət göstərir — müştəri konvensional banka keçə bilər. IFSB-4 standartı DCR-i İslami bankların kapital yetarərliliyi hesablamasına daxil edir — banklar DCR üçün əlavə kapital buferi saxlamalıdır.

PER (Profit Equalization Reserve — Mənfəət Bərabərləşdirmə Ehtiyatı): Yüksək mənfəət illərində mənfəətin bir hissəsi (məsələn, 10%-i) ayrıca fondda saxlanılır. Aşağı mənfəət illərində fonddan istifadə edilir — müştəriyə "normal" mənfəət səviyyəsi qorunur. Nəticə: mənfəət dəyişkənliyi azalır — müştəri üçün "sabit" görünür. Riyazi olaraq: mənfəət 12% olduqda 2% PER-ə ayrılır, müştəri 10% alır; mənfəət 6% olduqda PER-dən 2% əlavə edilərək müştəri yenə 8% alır. Bu, mənfəətin "hamarlaşdırılması"dır (profit smoothing) — zəmanət deyildir.

AAOIFI mövqeyi PER barədə: İcazəlidir — üç şərtlə: müştəri PER-in mövcudluğundan xəbərdar olmalıdır, PER ayrılması müştərinin razılığı ilə olmalıdır, PER fondu müştəriyə aiddir — bank öz mənfəətinə daxil edə bilməz. Bundan əlavə, PER-ə ayrılan məbləğ ədalətli olmalıdır — mənfəətin həddən artıq böyük hissəsini PER-ə ayırmaq müştərinin hüquqlarını pozur.

IRR (Investment Risk Reserve — İnvestisiya Riski Ehtiyatı): Mənfəətin bir hissəsi "investisiya riski ehtiyatı"na ayrılır. Zərər halında bu fonddan istifadə edilir — investorun kapital itkisini azaltmaq üçün. PER-dən fərqli olaraq, IRR yalnız investorların payından ayrılır (bankın idarəçilik payından deyil). AAOIFI mövqeyi: icazəlidir — lakin bu, kapital zəmanəti deyildir. IRR tükənərsə — investor qalan zərəri daşıyır. PER mənfəət dəyişkənliyini azaldır, IRR kapital itkisini azaldır — amma heç biri zəmanət vermir.

Mexanizm	Mənbə	Məqsəd	Tükənərsə
PER	Mənfəət (bank + investor)	Mənfəət hamarlaşdırma	Mənfəət dəyişkən olur
IRR	Mənfəət (yalnız investor)	Kapital itkisi azaltma	İnvestor zərəri daşıyır

4.3.1. Praktik Hesablama Nümunəsi: PER və IRR İş Başında

Ssenari: Əli İslami bankda 100.000 AZN Müdarəbə investisiya hesabı açır. Bank Mudaribin payı 30%, investorun payı 70%.

1-ci il — Yüksək mənfəət dövri: - Bankın investisiya portfeli 12% brutto mənfəət gətirir = 12.000 AZN - PER-ə ayrılma (brutto mənfəətin 10%-i): 1.200 AZN → PER fonduna - Bölüşdürülən mənfəət: 10.800 AZN - Əlinin payı (70%): 7.560 AZN → effektiv mənfəət = 7.56% - Bankın payı (30%): 3.240 AZN - IRR-ə ayrılma (Əlinin payından 5%): 378 AZN → IRR fonduna - Əlinin əlinə çatan net mənfəət: 7.182 AZN (7.18%)

2-ci il — Aşağı mənfəət dövri: - Portfel yalnız 4% brutto mənfəət gətirir = 4.000 AZN - PER-dən əlavə olunur: +1.200 AZN (1-ci ildən ayrılan) - Bölüşdürülən mənfəət: 5.200 AZN - Əlinin payı (70%): 3.640 AZN → effektiv mənfəət = 3.64% - IRR-dən istifadə olunmur (kapital itkisi yoxdur) - Əlinin əlinə çatan net mənfəət: 3.640 AZN (3.64%)

3-cü il — Zərər dövri: - Portfel -3% zərər göstərir = -3.000 AZN - Əlinin kapital itkisi: -2.100 AZN (70%) - IRR fondundan kompensasiya: -378 AZN (fond tükənir) - Əlinin net kapital itkisi: -1.722 AZN - Əlinin hesab balansı: 100.000 - 1.722 = 98.278 AZN

Nəticə: PER 1-ci ildə mənfəətin bir hissəsini «saxlayaraq» 2-ci ildə «əlavə etdi» — mənfəət hamarlaşdı. IRR 3-cü ildə kapital itkisini 378 AZN azaltdı — lakin tam qorumadı. Bu, zəmanət deyil, risk idarəetmə mexanizmidir.

Müqayisə — Konvensional Və İslami:

Meyar	Konvensional Depozit	Müdarəbə + PER/IRR
1-ci il gəliri	8% sabit = 8.000 AZN	7.18% = 7.182 AZN
2-ci il gəliri	8% sabit = 8.000 AZN	3.64% = 3.640 AZN
3-cü il zərəri	0 (zəmanətli)	-1.722 AZN kapital itkisi
3 il cəmi	+24.000 AZN	+9.100 AZN
Risk	Yoxdur (dövlət sığortası)	Mövcuddur (real investisiya)
Şəriət statusu	❌ Riba	✅ Halal

4.4. Doktrina-Praktika Boşluğu — İslami Maliyyənin Ən Böyük Problemi

Bu, İslami maliyyənin ən böyük nəzəri-praktik ziddiyyətidir:

Doktrina deyir: Müdarəbə investorun kapital riskini daşıdığı ortaqlıqdır. Zərər investora aiddir. Bank yalnız əmək riskini daşıyır. Kapital zəmanəti qadağandır.

Praktika göstərir: İslami banklar müştəri itirməmək üçün konvensional bankların faiz dərəcələrinə uyğun "mənfəət" verir — PER/IRR vasitəsilə "virtual zəmanət" yaradır. Tarixdə heç bir İslami bank müştərisinə kapital zərəri elan etməyib — hər dəfə bank öz mənfəətindən istifadə edib. Empirik tədqiqatlar bu reallığı təsdiq edir: Chong və Liu (2009) Malaziyada İslami bank mənfəət dərəcələrinin konvensional bank faiz dərəcələri ilə 97% korrelyasiyada olduğunu göstərib — bu, faktiş mənfəətin bazar faiz dərəcəsinə "uyğunlaşdırıldığını" göstərir.

Nəticə: Müdarəbə investisiya hesabları praktikada konvensional depozitlərdən az fərqlənir — "form üzrə İslami, mahiyyət üzrə konvensional." Bu, Mahmud El-Gamal-ın "form over substance" tənqidinin ən güclü nümunəsidir. El-Gamal (2006) yazır: "İslami maliyyə konvensional maliyyənin Şəriət etiketli versiyasına çevrilmək təhlükəsi ilə üzləşir" — kapital zəmanəti məsələsi bu təhlükənin mərkəzindədir.

Həll yolları: Bu boşluğu aradan qaldırmaq üçün üç istəqamət təklif olunur: (i) Müşarəkə Mutənaqisə əsaslı real investisiya portfelərinə keçid — müştəri real aktivə (məsələn, əmlak) ortaq olur və real gəlir alır; (ii) Təlim və maərifləndirmə — müştərilərə risk-mənfəət əlaqəsinin İslami prinsiplərini izah etmək; (iii) Şəffaf hesabat — investisiya portfelinin real performansını müştəriyə açıq göstərmək.

5. Dörd Məzhəbin Kapital Zəmanəti Yanaşması

Məsələ	Hənəfi	Maliki	Şafii	Hənbəli
Mudarib kapital zəmanəti	❌ Qadağan	❌ Qadağan	❌ Qadağan	❌ Qadağan
Rabb əl-Malın kapital riski	✅ Bəli	✅ Bəli	✅ Bəli	✅ Bəli
PER mexanizmi	✅ İcazəli	✅ İcazəli	✅ İcazəli (şərtlə)	✅ İcazəli
IRR mexanizmi	✅ İcazəli	✅ İcazəli	✅ İcazəli (şərtlə)	✅ İcazəli
Üçüncü tərəf zəmanəti	✅ İcazəli	✅ İcazəli	✅ İcazəli	✅ İcazəli

Yekdil razılıq (İcma): Kapital zəmanəti qadağandır — dörd məzhəb bu barədə tam yekdil razılığa malikdir. Bu, İslam maliyyə hüququndakı nadir hallardakı tam İcma nöqtələrindən biridir.

6. Qlobal Tətbiq: Necə İdarə Olunur?

Bahreyn (AAOIFI Tətbiqi): İslami banklar AAOIFI standartlarına riayət edir — PER/IRR açıq şəkildə tənzimlənir, müştəriyə risk barədə açıq məlumat verilir. Bahreyn Mərkəzi Bankı (CBB) 2007-ci ildən Müdarəbə hesabları üçün PER/IRR açıqlama tələblərini məcburi edib — banklar hər rüblük PER/IRR balans hesabatı dərc etməlidir.

Malaziya (PIDM Əmanət Sığortası): Perbadanan Insurans Deposit Malaysia (PIDM) İslami hesabları da sığortalayır — bu, üçüncü tərəf zəmanətidir (icazəli). Müştəri 250.000 ringgitə qədər qorunur. BNM (Bank Negara Malaysia) GP-i (Guideline on Investment Account) Müdarəbə ilə Vəkalə hesablarını fərqləndirir və hər biri üçün fərqli risk açıqlama tələbləri müəyyən edir.

GCC Ölkələri (IFSB Kapital Yetərliliyi): İslami banklar IFSB-4 kapital yetərliliyi standartına uyğun Displaced Commercial Risk üçün əlavə kapital buferi saxlayır. IFSB-4 "Alpha" koeffisientini müəyyən edir — bu, Müdarəbə investisiya hesabının risk çəkilən aktivlərə nə qədər daxil edilməsini göstərir. Alpha = 0 olduqda DCR riski tam bankadır, Alpha = 1 olduqda DCR riski tam investordadır. Əksər tənzimləyicilər Alpha-nı 0.5 müəyyən edir — riskin yarısı bankda, yarısı investordadır.

Dubai (Əmanət Sığortası): Dubai İslami cari hesabları (Qard) sığortalayır, lakin Müdarəbə investisiya hesablarını sığorta dışında buraxır — çünki bunlar investisiyadır, əmanət deyildir.

7. Azərbaycan Konteksti: Kapital Qorunması və Əmanət Sığortası

7.1. Mövcud Əmanət Sığortası

Azərbaycan Əmanətlərin Sığortası Fondu (ƏSF) müştərilərin 100.000 AZN-ə qədər əmanətlərini sığortalayır. Bu, yalnız konvensional əmanətlər üçündür — İslami hesablar (Müdarəbə, Vəkalə) hələ daxil edilməyib.

7.2. Tələb Olunan Dəyişikliklər

ƏSF-nin İslami hesabları da əhatə etməsi üçün ikili model təklif olunur: Qard əl-Hasan hesab (cari hesab) — tam sığorta olunmalıdır, çünki bu, bankın borcu sayılır və fiqhi baxımdan əmanət (Wədiə) statusundadır — zəmanət icazəlidir. Müdarəbə investisiya hesabı — sığorta mübahisəlidir, çünki investisiyadır, əmanət deyil. IFSB-4 standartı Müdarəbə hesablarının əmanət sığortasına daxil edilməməsini tövsiyə edir — lakin üçüncü tərəf sığortasını (Təkaful əsaslı) icazəli sayır. Vəkalə depozit — sığorta statusu agent müqaviləsinin şərtlərinə görə müəyyən edilməlidir.

7.3. Praktik Tövsiyə

Azərbaycanda İslami bank yaradılarkən: müştəriyə kapital riskinin mövcudluğu aydın şəkildə izah edilməlidir, PER/IRR mexanizmi yaradılmalı və AAOIFI standartlarına uyğun tənzimlənməlidir, ƏSF-nin İslami hesablar üçün ayrıca sığorta mexanizmi yaradılmalıdır — Malaziya PIDM modeli benchmark olaraq istifadə oluna bilər. ARMB İslami banklar üçün DCR kapital buferi tələbini IFSB-4 əsasında müəyyən etməlidir.

8. Praktik Yoxlama Siyahısı

☐ Kapital zəmanəti: İslami bank "kapitalınız qorunur" deyir? (Deyirsə — Şəriət pozuntusu)

☐ Zəmanətli mənfəət: Bank müəyyən faiz mənfəət vəd edir? (Vəd edirsə — Şəriət pozuntusu)

☐ PER/IRR açıqlaması: PER/IRR mövcuddursa — müştəriyə açıq izah olunub?

☐ Risk açıqlaması: İnvestisiya hesabı açdıqda müştəri risk barədə aydın məlumat alır?

☐ Əmanət sığortası: Cari hesab (Qard) əmanət sığortasındadır?

☐ Faktual vs. zəmanət: Bank "keçmiş mənfəət" (icazəli) ilə "gələcək mənfəət vədi" (qadağan) arasında fərq edir?

9. Nəticə: Risk Olmadan Mənfəət — Riba-dır

Kapital zəmanəti qadağası İslami maliyyənin ən fundamental prinsiplərindən biridir — "əl-ğunm bil-ğurm" (mənfəət riskə görədir). AAOIFI SS-45 qəti mövqe tutur: nə birbaşa, nə dolayı kapital zəmanəti icazəli deyildir. PER/IRR mexanizmi mənfəət dəyişkənliyini azaltmaq üçün icazəli vasitədir — lakin zəmanət deyildir.

Doktrina-praktika boşluğu İslami maliyyənin həll etməli olduğu ən ciddi problemdir — əks halda İslami banklar konvensional bankların "İslami etiketli" versiyası olaraq qalacaq.

"Mənfəət riskə görədir — əl-ğunm bil-ğurm."

Əsas Mənbələr və İstinadlar

Qurani-Kərim: əl-Bəqərə, 2:275; ən-Nisa, 4:29.

Hədis və Fiqh Qaydaları: "Əl-ğunm bil-ğurm" (Tirmizi); "Əl-xərac bil-daman" (Əbu Davud; Tirmizi); İbn Macə (Müdarəbə zəmanəti hədisi).

AAOIFI Standartları: SS-45: Kapital Qorunması; SS-13: Müdarəbə; SS-46: Vəkalə bi əl-İstismar; SS-29: Peşə Etikası.

Müasir Akademik: IFSB, "Capital Adequacy for IIFS" (2005); Muhammad Ayub, "Understanding Islamic Finance", Fəsil 9; Habib Ahmed, "Product Development in Islamic Banks" (2011); Mahmud El-Gamal, "Islamic Finance: Law, Economics, and Practice" (2006).

Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır.

Biblioqrafiya

AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №45.
Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2); ən-Nisa (4).
Sünən ət-Tirmizi, Sünən İbn Macə, Sünən Əbu Davud, Sünən əl-Beyhəqi.
Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.