Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №44 çərçivəsində Likvidlik mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və konvensional maliyyə alətləri ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin şəriət əsaslandırması: quran, hədis və fiqh qaydaları, aaoifi ss-44: likvidlik i̇darəetməsi standartının əsas müddəaları, dörd məzhəbin likvidlik vasitələrinə yanaşması, azərbaycan konteksti: i̇slami likvidlik i̇nfrastrukturu, əsas mənbələr və i̇stinadlar məsələlərini araşdırır. Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivləri və praktik nümunələr təqdim olunur.
Açar sözlər: Likvidlik, AAOIFI Şəriət Standartı №44, İslami maliyyə, Şəriət uyğunluğu, Azərbaycan
1. Giriş: İslami Bank Pul Çatışmazlığı Yaşadıqda Nə Edir?
Bütün banklar likvidlik idarə etməlidir — müştərilərin pul çıxarma tələblərini ödəmək, gündəlik əməliyyatları maliyyələşdirmək və tənzimləyici kapital tələblərini yerinə yetirmək üçün kifayət qədər likvid vəsaitə malik olmalıdır. Likvidlik bankçılığın ürəyidir — likvid vəsait bitdikdə bank fəaliyyətini dayandırmalıdır.
Konvensional banklar likvidlik çatışmazlığında üç əsas vasitədən istifadə edir: banklararası bazarda faizlə borc almaq (interbank lending), Mərkəzi Bankdan faizlə borc almaq (discount window), dövlət istiqrazları alıb-satmaq (repo əməliyyatları). Bu üç vasitənin hamısı faiz əsaslıdır — İslami banklar üçün istifadəsi Riba olaraq qadağandır.
Bu, İslami bankçılığın ən böyük struktur problemlərindən biridir: İslami bank likvidlik çatışmazlığı yaşadıqda faiz əsaslı vasitələrə müraciət edə bilməz, lakin müştərilərin tələblərini ödəməlidir. Dünya üzrə İslami bankların əlində $3.9 trilyon (2023) aktivin likvidlik idarəetməsi ciddi infrastruktur tələb edir. 2008 böhranında bir neçə İslami bank məhz likvidlik çatışmazlığı səbəbilə çətinlik yaşamışdır — konvensional vasitələr mövcud olsa da istifadə edə bilmirdi.
AAOIFI Şəriət Standartı №44 bu problemin İslami həll yollarını müəyyən edir: Əmtəə Murabahası (Commodity Murabahah), Salam əməliyyatları, İslami interbank bazarı, Mərkəzi Bank likvidlik dəstəyi, Sukuk-un likvidlik aləti kimi istifadəsi. Bu standart İslami bankçılığın infrastruktur boşluğunu dolduran normativ çərçivədir.
2. Əsas Terminlər Lüğəti
| Termin | Ərəbcə | İzah |
|---|---|---|
| Likvidlik | السيولة | Bankın qısamüddətli öhdəliklərini ödəmə qabiliyyəti |
| Banklararası Bazar | سوق ما بين البنوك | Bankların bir-birinə vəsait verdiyi bazar |
| Əmtəə Murabahası | المرابحة السلعية | Likvidlik üçün əmtəə alqı-satqısı |
| Tawarruq | التورّق | Əmtəə Murabahası + bazarda satış = nağd pul |
| IILM | المؤسسة الدولية لإدارة السيولة | Beynəlxalq İslami Likvidlik İdarəetmə Korporasiyası |
| Sukuk | الصكوك | İslami aktiv-əsaslı qiymətli kağız |
| Vəkalə Depozit | وديعة الوكالة | Vəkalə əsaslı banklararası depozit |
| Qarz əl-Hasan | القرض الحسن | Faizsiz borc — Mərkəzi Bank pəncərəsi üçün |
3. Şəriət Əsaslandırması: Quran, Hədis və Fiqh Qaydaları
3.1. Qurani-Kərim
"Allah alış-verişi halal, ribanı isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
Likvidlik idarəetməsi halal ticarət vasitələri ilə həyata keçirilməlidir — konvensional faiz əsaslı vasitələr (interbank lending, repo, discount window) qadağandır. Bu ayə İslami likvidlik vasitələrinin yaradılmasının vaciblik əsasıdır.
"Ey iman gətirənlər! Müəyyən müddətə bir-birinizə borc verdikdə onu yazın." (əl-Bəqərə, 2:282)
Banklararası əməliyyatlar — həm artıq likvidliyin yerləşdirilməsi, həm čatışmazlığın ödənilməsi — yazılı sənədləşdirilməlidir. Şəffaflıq vacibdir.
"Bir-birinizlə əməkdaşlıq edin yaxşılıq və təqvada. Günah və düşmənçilikdə əməkdaşlıq etməyin." (əl-Maidə, 5:2)
İslami banklararası bazar — bankların bir-birinə Şəriətə uyğun vasitələrlə kömək etməsi — bu ayənin müasir tətbiqidir. İslami banklar bir-birinə halal likvidlik dəstəyi verməklə əməkdaşlıq edir.
3.2. Hədis
"Müsəlman müsəlmanın qardaşıdır — ona zülm etməz, onu tərk etməz." (Müslim, №2564)
İslami banklar bir-birini likvidlik çətinliyində "tərk etməməlidir" — İslami banklararası bazar bu prinsipə əsaslanır.
3.3. Fiqh Qaydaları
"Zəruri hallar qadağanı icazəli edir" (الضرورات تبيح المحظورات) — lakin likvidlik çatışmazlığı "zərurət" dərəcəsinə çatmaq üçün çox ciddi olmalıdır. Əksər hallarda İslami alternativlər mövcuddur — zərurət istisnası tətbiq olunmaz. Bu qayda yalnız sistemik böhran hallarında — bankın bağlanması müştərilərə daha böyük zərər verəcəksə — tətbiq oluna bilər.
"Çətinlik asanlaşdırmanı gətirir" (المشقة تجلب التيسير) — İslami likvidlik vasitələrinin müəyyən çevikliyi bu qaydaya əsaslanır. Məsələn, "konstruktiv təhvil" (hukmi əl-qabz) konsepsiyası əmtəə Murabahası üçün bu qayda əsasında icazəli sayılır.
4. AAOIFI SS-44: Likvidlik İdarəetməsi Standartının Əsas Müddəaları
4.1. Artıq Likvidliyin İdarə Edilməsi (SS-44, Maddə 2)
Problem: İslami bankın əlində artıq pul var — nə etsin? Konvensional bank faizli depozitə qoyar, dövlət istiqrazları alar. İslami bank bu vasitələri istifadə edə bilməz.
Həll 1 — Qısamüddətli Sukuk: İslami bank IILM tərəfindən buraxılmış qısamüddətli Sukuk alır. Sukuk İslami aktiv-əsaslı qiymətli kağızdır — faiz yox, icarə gəliri və ya mənfəət payı. IILM Sukuk-ları 1-12 ay müddətlidir, yüksək reytinqlidir, yüksək likviddir. Bu, İslami bankın "parkinq" alətidir — artıq likvidliyi qısamüddətli mənfəətli saxlamaq üçün.
Həll 2 — İslami Banklararası Depozit (Vəkalə əsaslı): İslami bank A əlindəki artıq pulu İslami bank B-yə verir — Vəkalə bi əl-İstismar (investisiya agentliyi) müqaviləsi ilə. Bank B agent kimi pulu investisiya edir, sabit idarəçilik haqqı (Ujrah) alır, gəlir bank A-ya aiddir. Bank A-nın riski mövcuddur — investisiya zərərə düşə bilər.
Həll 3 — Əmtəə Murabahası (Commodity Murabahah): İslami bank A London Metal Exchange-dən (LME) metal alır (spot ödəniş), metalı İslami bank B-yə mənfəət marjası ilə taksitlə satır. Bank A likvid vəsaitini mənfəətlə işə salır, bank B müddətli ödəniş öhdəliyi alır. AAOIFI bu vasitəni icazəli sayır — bir şərtlə ki, əmtəə real olsun, fiziki olaraq mövcud olsun və təhvil verilə bilsin.
4.2. Likvidlik Çatışmazlığının İdarə Edilməsi (SS-44, Maddə 3)
Problem: İslami bankın likvid vəsaiti çatışmır — müştəri tələblərini necə ödəsin?
Həll 1 — Əks Əmtəə Murabahası: İslami bank B metal alır, İslami bank A-ya mənfəət marjası ilə taksitlə satır. Bank A metalı bazarda nağd satır — likvid vəsait əldə edir. Bu, funksional olaraq Tawarruq əməliyyatıdır.
Həll 2 — Sukuk Satışı: İslami bank portfelindəki Sukuk-ları ikinci bazarda satır — nağd pul əldə edir. Bu, konvensional bankın dövlət istiqrazları satmasının İslami ekvivalentidir.
Həll 3 — Mərkəzi Bankdan Likvidlik Dəstəyi: Əksər Mərkəzi Banklar yalnız faiz əsaslı likvidlik dəstəyi verir. İslami banklar üçün Mərkəzi Bank "İslami likvidlik pəncərəsi" açmalıdır — Vəkalə, Murabahah və ya Qard əl-Hasan əsasında. Bəzi ölkələrdə (Malaziya, Bahreyn, BAƏ) bu mexanizm mövcuddur. Əksər ölkələrdə (Azərbaycan daxil) hələ yoxdur.
4.3. IILM — Beynəlxalq İslami Likvidlik Korporasiyası (SS-44, Maddə 4)
IILM 2010-cu ildə 11 Mərkəzi Bank tərəfindən yaradılmışdır (qərargah — Kuala Lumpur). Üzv ölkələr: Malaziya, BAƏ, Küveyt, Qatar, İndoneziya, Lüksemburq, Türkiyə, Nigeriya. AAA reytinqli qısamüddətli Sukuk buraxır — İslami bankların likvidlik idarəetmə aləti kimi. IILM Sukuk-ları dövlət zəmanəti ilə buraxılır — yüksək etibar. İkinci bazar likvidliyi mövcuddur — banklar ehtiyac olduqda ala və ya sata bilər.
IILM Sukuk-larının strukturu Vəkalə bi əl-İstismar əsasındadır: IILM investor bankların vəsaitini toplayır, bu vəsaiti müxtəlif Şəriətə uyğun aktivlərə (əmlak, əmtəə, infrastruktur layihələri) investisiya edir və gəliri investor banklara bölüşdürür. 2023-cü ildə IILM-in ümumi Sukuk emissiyası $12.8 milyardı keçmişdir — bu, İslami likvidlik bazarının sürətlə böyüdiyünü göstərir. IILM Sukuk-ları US Dollar bazlıdır — bu, beynəlxalq İslami banklar üçün konvertasiya asanlığı təmin edir, lakin milli valyuta bazlı Sukuk-ların olmaması bir çox ölkə (İndoneziya, Türkiyə, Azərbaycan) üçün problemdir.
Konvensional ekvivalent müqayisəsi: konvensional banklar ABD Xozinat Treasury Bill-lər alır — yüksək likvidlik, dövlət zəmanəti, anlıq satış imkanı. IILM Sukuk-ları bu funksiyanı İslami kontekstdə icra edir, lakin ikinci bazar likvidliyi hələ Treasury Bill səviyyəsinə çatmır — bu, İslami likvidlik infrastrukturunun əsas boşluğudur.
4.4. Mütəşəkkil Tawarruq: İslami Maliyyənin Ən Böyük Doktrina-Praktika Boşluğu
İslami bankların likvidlik idarəetməsində ən geniş istifadə olunan vasitə Mütəşəkkil Tawarruq-dur (Organized Tawarruq). Bu, SS-30-da ətraflı müzakirə olunan mövzudur və İslami maliyyənin ən dərin doktrina-praktika zəddiyyətidir:
Necə işləyir: Bank A LME-dən metal alır (spot). Bank A metalı bank B-yə mənfəət marjası ilə satır (müddətli). Bank B eyni metalı bazarda satır (spot — nağd pul alır). Nəticə: bank B nağd pul aldı, bank A-ya müddətli ödəniş edəcək. Bu, funksional olaraq faizli kreditin eynisidir — lakin texniki olaraq iki ayrı satış müqaviləsindən ibarətdir.
Klassik fiqhi etiraz — İbn Teymiyyə və İbn Qayyim: İbn Teymiyyə (v. 1328) Tawarruq-u qadağan etmişdir — onu "Riba-nın hiləsi" (حيلة ربوية) adlandırmışdır: "Forma ticarətdir, lakin mahiyyət borcdur." İbn Qayyim əl-Cəvziyyə (v. 1350) "A'lamu-l-Muvəqqiin"də bu mövqeyi genişləndirir: Tawarruq "Bay' əl-İneynə" (aldadma satışı) ilə eynidır — satıcı malı alıcıya müddətlə satır, sonra eyni malı daha aşağı qiymətə geri alır. Bu, Maliki və Hənbəli məzhəblərində birmənalı şəkildə qadağandır.
İslami Fiqh Akademiyası (OIC) mövqeyi (2009, Qərar №179): Mütəşəkkil Tawarruq qadağandır — çünki məqsəd ticarət deyil, nağd pul əldə etməkdir. Əmtəə adətən real deyildir — yalnız "kağız üzərində" mübadilə olunur. Qərarda xüsusi olaraq vurğulanır ki, əmtəənin satıcıya geri qaytarılması və ya əmtəənin fiziki təhvil olunmaması bu əməliyyatı Riba hiləsinə çevirir.
AAOIFI mövqeyi (SS-30): Əgər əmtəə real, fiziki, təhvil verilə bilən olsa — icazəlidir. Əgər əmtəə virtual, "kağız üzərində" olsa — qadağandır. AAOIFI "real əmtəə" testinin dörd şərtini müəyyən edir: (ı) əmtəə fiziki olaraq mövcud olmalıdır, (ii) satıcının mülkiyyətində olmalıdır, (iii) alıcıya təhvil verilə bilməlidir, (iv) əmtəə əvvəlki satıcıya geri qaytarılmamalıdır (daıravi ticarət qadağası).
Praktik reallıq: İslami bankların təxminən 80%-i Mütəşəkkil Tawarruq istifadə edir — çünki alternativ vasitələr hələ kifayət qədər inkişaf etməyib. Bu, İslami maliyyənin ən böyük doktrina-praktika boşluğudur — nəzəri olaraq mübahisəli, praktik olaraq dominant. Körür Birja (Bursa Suq al-Sila) — Malaziya Birjasının Şəriətə uyğun əmtəə ticarət platforması — real əmtəə vasitəsilə Tawarruq əməliyyatlarının AAOIFI standartlarına uyğunluğunu təmin etmək üçün yaradılmışdır.
5. Dörd Məzhəbin Likvidlik Vasitələrinə Yanaşması
| Vasitə | Hənəfi | Maliki | Şafii | Hənbəli | AAOIFI |
|---|---|---|---|---|---|
| Əmtəə Murabahası | ✅ | ✅ | ✅ | ✅ | ✅ (real əmtəə şərtilə) |
| Tawarruq (fərdi) | ✅ | ⚠️ Ehtiyatlı | ✅ | ⚠️ İbn Teymiyyə: ❌ | ✅ (şərtlə) |
| Mütəşəkkil Tawarruq | ⚠️ | ❌ (İneynə riski) | ⚠️ | ❌ (İbn Teymiyyə) | ⚠️ (real əmtəə şərtilə) |
| Vəkalə Depozit | ✅ | ✅ | ✅ | ✅ | ✅ |
| Sukuk ticarəti | ✅ | ✅ | ✅ | ✅ | ✅ |
Məzhəb fərqlərinin detallı izahı:
Hənəfi məzhəbinin fərdi Tawarruq-u icazəli saymasının əsası İstihsan prinsipidir — formasına görə icazəli olan iki satış müqaviləsi birlikdə müzakirə olunsa belə hər biri ayrı-ayrılıqda etibarlıdır. Lakin Mütəşəkkil Tawarruq-da tərəflərin niyyəti aşkar şəkildə nağd pul əldə etmək olduğu üçün İstihsan əsası zəifləyir.
Maliki məzhəbinin etirazı "İneynə" (Bay' əl-İneynə) qadağasına əsaslanır: satıcı malı alıcıya müddətli satır, sonra eyni malı daha aşağı qiymətə nağd geri alır — bu, Riba-nın gizlənməsidir. Mütəşəkkil Tawarruq oxşar mexanizmdə işləyir — hətta mal üçüncü tərəfə satılsa belə.
İbn Teymiyyənin mövqeyi həm fərdi, həm mütəşəkkil Tawarruq-u əhatə edir: "Müqavilələrdə nəzərə alınan məqsəd və mahiyyətdir, forma deyil" (العبرة في العقود بالمقاصد والمعاني). Bu, Tawarruq-un forması ticarət olsa da, mahiyyəti borc olduğu üçün qadağan olması deməkdir.
6. Azərbaycan Konteksti: İslami Likvidlik İnfrastrukturu
6.1. Mövcud Vəziyyət
Azərbaycan Mərkəzi Bankı (ARMB) yalnız konvensional likvidlik vasitələri təqdim edir — repo əməliyyatları, faiz dəhlizi (interest corridor), discount window. İslami bank yaradılarsa — bu vasitələrdən istifadə edə bilməz. Azərbaycanda İslami Sukuk bazarı mövcud deyildir. Müqayisə üçün: Türkiyə Mərkəzi Bankı (CBRT) 2012-ci ildən "İslami likvidlik pəncərəsi" açmışdır — iştirak bankları (participation banks) üçün Sukuk əsaslı likvidlik dəstəyi mexanizmi. Türkiyə Xəzinəsi 2012-ci ildən suverenlik sukuku ("kira sertifikası") buraxır — İslami banklar bu sukukları likvidlik buferi kimi istifadə edir. Qazaxıstan AIFC isə Sukuk bazarının yaradılması üçün hüquqi çərçivə qəbul edib — orta Asiya regionunda ilk.
6.2. IFSB Likvidlik Standartları və Basel Uyğunluğu
Beynəlxalq İslami Maliyyə Xidmətləri Şurası (IFSB — Islamic Financial Services Board) İslami bankların likvidlik idarəetməsi üçün xüsusi standartlar hazırlamışdır:
IFSB-12 (Likvidlik Riski İdarəetməsi Qaydası): İslami bankların minimum Likvidlik Əhatə Nisbəti (LCR — Liquidity Coverage Ratio) saxlamasını tələb edir. Konvensional Basel III standartı bank üçün 30 günlük likvidlik stressinə tab gətirmək üçün yüksək keyfiyyətli likvid aktivlər (HQLA) tələb edir. İslami banklar üçün problem ondadır ki, dövlət istiqrazları (Treasury bonds) — ən əsas HQLA — faiz əsaslıdır və İslami bankın portfelində ola bilməz. IFSB-12 bu boşluğu doldurmaq üçün aşağıdakı aktivləri İslami HQLA kimi qəbul edir: Suverenlik Sukuk-ları (Səviyyə 1), IILM Sukuk-ları (Səviyyə 1), Korporativ İslami Sukuk-lar (Səviyyə 2), Mərkəzi Bank Şəriətə uyğun depozitləri.
Kapital Bufer Tələbi: IFSB tövsiyəsinə görə İslami bankın ümumi aktivlərinin minimum 20%-i yüksək likvidli Şəriətə uyğun aktivlərdən ibarət olmalıdır — suverenlik Sukuk-ları olmadan bu hədəfə çatmaq mümkün deyildir.
Azərbaycan Mərkəzi Bankı İslami bank lisenziyası verəcəyi halda, IFSB-12 standartına uyğun İslami HQLA kateqoriyasını milli tənzimləmə çərçivəsinə daxil etməlidir. Əks halda İslami bank likvidlik kapital tələblərini formal olaraq ödəyə bilməz — bu da lisenziya almağın praktik olaraq mümkünsüz olması deməkdir.
6.3. İslami Likvidlik İnfrastrukturu Tələbləri
Suverenlik Sukukları: Azərbaycan Maliyyə Nazirliyi İslami suverenlik sukukları buraxmalıdır — İslami bankların likvidlik aləti kimi. Model: İjarah Sukuk — dövlət əmlakı (ofis binası, aeroport terminali) İslami banka icarəyə verilir, banklar Sukuk sertifikatı alır. 2014-cü ildə Böyük Britaniya, Lüksemburq və Honq-Konq suverenlik sukukları buraxmışdır — qeyri-müsəlman ölkələr belə bunu edə bilirsə, Azərbaycan da edə bilər.
Mərkəzi Bank İslami Likvidlik Pəncərəsi: ARMB İslami banklar üçün Vəkalə və ya Murabahah əsaslı likvidlik dəstəyi mexanizmi yaratmalıdır. Alternativ olaraq Qard əl-Hasan əsaslı son müraciət vasitəsi (lender of last resort) mexanizmi təklif edilə bilər.
Banklararası İslami Bazar: Azərbaycanda İslami banklar yarandıqca — banklararası İslami əmtəə Murabahası platforması yaradılmalıdır.
IILM Üzvlüyü: Uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycan Mərkəzi Bankının IILM-ə üzv olması — milli İslami bankların beynəlxalq likvidlik infrastrukturuna çıxışını təmin edər.
7. Praktik Yoxlama Siyahısı: Likvidlik İdarəetməsinin Şəriət Uyğunluğu
☐ Artıq likvidlik: İslami bank artıq vəsaiti harada saxlayır — Sukuk, Vəkalə depozit, yoxsa konvensional hesab?
☐ Likvidlik çatışmazlığı: Bank Əmtəə Murabahası, Sukuk satışı, yoxsa konvensional borc istifadə edir?
☐ Əmtəə reallığı: Əmtəə Murabahası əməliyyatında əmtəə real, fiziki və təhvil verilə biləndir?
☐ Tawarruq statusu: Mütəşəkkil Tawarruq istifadə olunursa — Şəriət Şurası təsdiqi var?
☐ Banklararası bazar: Banklararası əməliyyatlar Vəkalə/Murabahah əsasında?
☐ Mərkəzi Bank: Mərkəzi Bank İslami likvidlik dəstəyi mexanizmi təqdim edir?
8. Nəticə: İslami Likvidlik İnfrastrukturu — Sistem Problemi
Likvidlik idarəetməsi İslami bankçılığın ən böyük struktur problemidir — faiz əsaslı vasitələr qadağan olduğu halda, İslami alternativlər hələ kifayət qədər inkişaf etməyib. Mütəşəkkil Tawarruq-un dominant olması bu boşluğun ən aydın sübutudur. AAOIFI SS-44 mövcud həll yollarını sistematik şəkildə təqdim edir: Əmtəə Murabahası, Sukuk, IILM, Vəkalə depozit. Azərbaycan üçün suverenlik sukukları və Mərkəzi Bank İslami pəncərəsi əsas tələbdir.
"Allah alış-verişi halal, ribanı isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
Əsas Mənbələr və İstinadlar
Qurani-Kərim: əl-Bəqərə, 2:275, 2:282; əl-Maidə, 5:2.
Hədis: Müslim, №2564.
Fiqh Qaydaları: "Zəruri hallar qadağanı icazəli edir" (الضرورات تبيح المحظورات); "Çətinlik asanlaşdırmanı gətirir" (المشقة تجلب التيسير).
AAOIFI Standartları: SS-44: Likvidlik; SS-30: Tawarruq; SS-17: Sukuk; SS-46: Vəkalə bi əl-İstismar.
Müasir Akademik: IILM, "Annual Report" (2023); ISRA, "Islamic Financial System" (2012), Fəsil 20; IMF, "Islamic Banking Liquidity Management" (2015); IFSB, "Liquidity Management Guidelines" (2012).
Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır.
© 2026. Bütün hüquqlar qorunur.
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №44.
- Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2); əl-Maidə (5).
- Səhih Müslim.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
- OIC Beynəlxalq Fiqh Akademiyası, müvafiq qərarlar.