Ədalət. Bütün maliyyə və ticarət əlaqələrində tərəflər arasında hüquqların qorunması və zülmün olmaması prinsipi.

İcarəyə götürən. İcarə müqaviləsində (İcarə) malı və ya xidməti müəyyən haqq müqabilində istifadə edən tərəf.

Əmanət/Etibar. Bir şəxsə və ya quruma qorunmaq üçün verilən dəyər. İslami bankçılıqda bəzi hesab növləri (Wadiah) əmanət prinsipinə əsaslanır.

Beh/Avans. Alıcının satıcıya malı almaq niyyətini təsdiqləmək üçün verdiyi ilkin ödəniş (əgər alış baş tutmazsa, satıcıda qala bilər, məzhəbə görə dəyişir).

İslami Maliyyə Müəssisələri üçün Uçot və Audit Təşkilatı. 1991-ci ildə Bəhreyndə qurulub; İslami bankçılıq, Takaful və Sukuk üçün Şəriət, uçot və idarəetmə standartları hazırlayan beynəlxalq orqan.

Bərəkət/İlahi xeyir-dua. İslam iqtisadiyyatında halal yolla qazanılan mala, ədalətli ticarətə və xeyriyyəçiliyə Allahın verdiyi mənəvi artım və xeyir-dua.

Satış/Ticarət. Bir malın mülkiyyətinin qarşılıqlı razılıq və əvəz (qiymət) müqabilində başqasına keçməsi.

Borcun satışı. Bir şəxsdə olan alacaq hüququnun başqasına satılması. İslamda nağd pula satışında ciddi məhdudiyyətlər var (Riba riski səbəbi ilə).

Bax: Salam.

Təxirə salınmış qiymətlə satış. Malın müştəriyə nağd dəyərindən yüksək qiymətlə, lakin müddətli ödənişlə satılması. Murabaha ilə oxşar, lakin Cənubi-Şərqi Asiyada daha geniş tətbiq olunur.

Kütləvi maliyyələşmə. Çox sayda investorun kiçik məbləğlərlə bir layihəni maliyyələşdirməsi (İslami modeldə Mudaraba və ya Musharaka əsasında ola bilər).

Qızıl sikkə. Klassik İslam pul vahidi (təqribən 4.25 qram saf qızıl).

Gümüş sikkə. Klassik İslam pul vahidi (təqribən 2.975 qram gümüş).

Hüquqi rəy. Səlahiyyətli İslam alimi (müfti) tərəfindən Şəriət məsələsi haqqında verilən rəsmi izahat və ya hökm.

İslam Hüququ. Quran və Sünnədən çıxarılan praktiki şəriət hökmləri elmi.

Mülki hüquq/Ticarət hüququ. İnsanlar arasındakı maliyyə və iqtisadi münasibətləri tənzimləyən fiqh sahəsi.

Qeyri-müəyyənlik. Müqavilənin nəticəsi, qiyməti və ya predmetinin naməlum olduğu, aldatma riski daşıyan vəziyyət. İslamda qadağandır.

Məhdudlaşdırma. Müflisin və ya səlahiyyətsiz şəxsin maliyyə əməliyyatlarına hakim tərəfindən qadağa qoyulması.

İcazəli. Şəriətin qadağan etmədiyi hər hansı bir hərəkət, mal və ya qazanc.

Qadağan. Şəriətin qəti şəkildə qadağan etdiyi hərəkət, mal və ya qazanc (məsələn, Riba, donuz əti ticarəti).

Borc transferi/Köçürmə. Borclunun borcunu üçüncü bir şəxsə ötürməsi və ya vəsaitlərin bir yerdən digərinə köçürülməsi mexanizmi.

Hədiyyə. Bir malın və ya dəyərin qarşılıqsız olaraq başqasına verilməsi.

Hüquqi hiylələr. Qadağanı (məsələn, Ribanı) formal olaraq halal göstərmək üçün istifadə olunan vasitələr. Məqsədə uyğun olmadıqda qınanılır.

İslami Maliyyə Xidmətləri Şurası. 2002-ci ildə Malayziyada qurulub; İslami banklara, Takaful şirkətlərinə və kapital bazarlarına prudensial standartlar — kapital adekvatlığı, likvidlik, risk idarəetməsi — tətbiq edən beynəlxalq standartlaşdırma orqanı.

Kirayə/Lizinq. Bir malın (məsələn, ev, avadanlıq) mənfəətinin müəyyən müddətə və haqq müqabilində satılması.

Mülkiyyətlə bitən icarə. İcarə müddətinin sonunda əmlakın mülkiyyətinin kirayəçiyə keçdiyi maliyyə lizinqi modeli.

Konsensus/İttifaq. Müsəlman alimlərinin Quran və Sünnəyə əsaslanaraq hər hansı bir məsələdə yekdil rəyə gəlməsi. Qiyas ilə birlikdə İslam hüququnun ikinci dərəcəli mənbələrindən biri sayılır.

Elmi səy. Quran və Sünnədə birbaşa hökmü olmayan yeni məsələlərdə alimlərin dəlillərə əsasən hökm çıxarması.

Hüquqi üstünlük/İstisna. Daha güclü bir dəlilə və ya ictimai faydaya (Maslahah) əsaslanaraq ümumi qiyas qaydasından imtina etmək.

Allah yolunda xərcləmək/Könüllü səxavət. Zəkat kimi məcburi olmayan, lakin savab qazandıran maliyyə köməyi. İslam iqtisadiyyatında sosial rifah sisteminin əsas sütunlarından biridir.

Sifariş istehsalı. İstehsalçının müəyyən bir malı gələcəkdə təhvil vermək öhdəliyi ilə hazırlanmasını öhdəsinə götürdüyü müqavilə.

Zəmanət. Bir şəxsin (kafil) digərinin (borclu) öhdəliyini yerinə yetirməsi üçün zəmanət verməsi.

Torpaq vergisi. Klassik İslam dövlətlərinin qeyri-müsəlman vətəndaşlarından aldığı torpaq istifadə vergisi. Müasir İslam maliyyəsi bu anlayışı dövlət gəlirləri nəzəriyyəsi kontekstində öyrənir.

Yük sənədi (Bill of Lading). Beynəlxalq ticarətdə malın daşınmasını və mülkiyyətini təsdiq edən sənəd (ticarət maliyyəsində girov kimi istifadə olunur).

Fiqh Məktəbi. İslam hüquq elmi daxilindəki əsas metodik ənənə. Sünnülərdə dörd məzhəb mövcuddur: Hənəfi, Maliki, Şafii, Hənbəli. İslami maliyyə hökmlərinin məzhəbdən məzhəbə dəyişməsi praktikada önəmlidir.

Şəriətin məqsədləri. İslam hüququnun qorumağı hədəflədiyi 5 əsas dəyər: Din, Həyat, Ağıl, Nəsil və Mal.

Girov qoyulan əmlak. Rəhn müqaviləsində borc müqabilində təminat kimi saxlanılan əmlak.

İctimai fayda. Cəmiyyətin ümumi rifahını təmin edən və zərəri uzaqlaşdıran hüquqi prinsip.

Qumar. Asan və zəhmətsiz qazanc əldə etmək məqsədilə nəticəsi tam şansa bağlı olan oyunlar və ya əqdlər. İslamda qadağandır.

İcarəyə verən. İcarə müqaviləsində əmlakın sahibi olan tərəf (məsələn, bank).

Bax: Mudaraba. Mudaraba müqaviləsinin klassik ərəb dilindəki alternativ adı. Xüsusilə Maliki fiqhində istifadə olunur.

Əmək və kapital ortaqlığı. Bir tərəfin kapital (rabb-ul mal), digərinin isə əmək (mudarib) qoyduğu investisiya ortaqlığı. Mənfəət bölünür, zərər yalnız kapital sahibinə aiddir.

İdarəçi/Sahibkar. Mudaraba müqaviləsində əməyi və idarəetməni təmin edən tərəf.

Müzakirəli satış/Pazarlıq. Satıcının malın maya dəyərini açıqlamadığı, tərəflərin razılaşdığı qiymətlə aparılan adi alqı-satqı. Murabahadan fərqli olaraq şəffaflıq tələbi yoxdur.

Üstəliklə satış. Satıcının malın maya dəyərini və əlavə etdiyi mənfəəti alıcıya açıqlayaraq satdığı alqı-satqı növü (adətən hissə-hissə ödənişlə).

Girov saxlayan. Rəhn müqaviləsində borcu müqabilində girovu qəbul edən tərəf (alacaqlı).

Şəriklik/Ortaqlıq. Bütün tərəflərin kapital qoyduğu və mənfəət/zərəri (razılaşma və kapital nisbətinə görə) paylaşdığı ortaqlıq növü.

Azalan müşarəkə. Bank və müştərinin bir əmlakı ortaq alması, müştərinin zamanla bankın payını satın alaraq sonda tək sahib olması modeli (adətən ipotekada istifadə olunur).

Səmimi məsləhət. Ticarət etikasında satıcının alıcıya mal haqqında dürüst məlumat verməsi və onun xeyrini istəməsi.

Möhlət. Çətinlikdə olan borcluya borcunu ödəməsi üçün əlavə vaxt verilməsi (Qurani prinsip).

Niyyət. İslam hüququnda əməllərin niyyətə görə qiymətləndirilməsi prinsipi. Maliyyə müqavilələrinin Şəriət baxımından etibarlılığında niyyətin rolu həlledicidir (məsələn, Tawarruq ilə Hiyal arasındakı fərq).

Zəkat həddi. Bir müsəlmanın zəkat verməli olması üçün sahib olması gərəkən minimum sərvət miqdarı (məsələn, 85 qr qızıl).

Təhvil alma/Kabz. Bir malın alıcı və ya girov saxlayan tərəfindən fiziki və ya hüquqi olaraq təhvil alınması. Ticarətin tamamlanması üçün şərtdir.

Yaxşı borc/Faizsiz borc. İslamda borc vermək savab əməl sayılır, lakin borc üzərindən hər hansı əlavə (faiz) tələb etmək Ribadır. Qard Hasan yalnız əsas məbləğin qaytarılmasını nəzərdə tutur.

Analogiya. Quran və Sünnədəki bir hökmü illət (səbəb) oxşarlığına görə yeni bir məsələyə tətbiq etmək.

Kapital sahibi. Mudaraba müqaviləsində vəsaiti təmin edən investor.

Girov qoyan. Rəhn müqaviləsində borcuna qarşılıq öz əmlakını girov verən tərəf.

Girov. Borcun ödənilməsinə təminat olaraq, dəyərli bir əşyanın borc verənin nəzarətində saxlanılması.

Sələm/Faiz. Borc müqabilində vaxta görə tələb olunan hər hansı əvəzsiz artım. İslamın ən kəskin qadağalarından biridir (bax: Riba al-Nasiah, Riba al-Fadl).

Könüllü xeyriyyə. Zəkatdan fərqli olaraq məcburi olmayan, könüllü olaraq verilən maliyyə yardımı. İslam maliyyəsinin sosial boyutunda əsas yer tutur; Waqf fəaliyyətlərinin mühüm mənbəyidir.

Avans satışı. Malın pulunun əvvəlcədən nağd ödənildiyi, özünün isə gələcəkdə təhvil verildiyi müqavilə (adətən kənd təsərrüfatında).

Valyuta mübadiləsi. Qızılın qızılla, gümüşün gümüşlə (və ya valyutaların) dəyişdirilməsi. Əl-bə-əl (nağd) olması şərtdir.

Doğruluq/Dürüstlük. Ticarətdə yalandan çəkinmək və vədə sadiq qalmaq etikası.

İslami İstiqrazlar/Sertifikatlar. Maddi varlıqlara, mülkiyyətə və ya xidmətlərə əsaslanan, bərabər dəyərli investisiya sertifikatları. Faizli istiqrazın halalı alternativi.

Şəriət Müşahidə Komitəsi. İslami maliyyə müəssisəsindəki bütün məhsul, xidmət və əməliyyatların Şəriət prinsiplərinə uyğunluğunu yoxlayan müstəqil alimlər heyəti. AAOIFI standartlarına görə hər İslami bankda olması vacibdir.

Könüllü bağış/Ianə. İslami Takaful sığortasının əsasını təşkil edən prinsip — iştirakçılar mənfəət gözləmədən fondda ianə edirlər; bu sayədə müqavilə Ğarar və Meysir qadağasından uzaq olur.

İflas elan etmə. Hakimin borclunu müflis elan etməsi qərarı.

İslami Sığorta. Qarşılıqlı yardım və təminat prinsipinə əsaslanan, iştirakçıların riskləri bölüşmək üçün bir fonda ianə (tabarru) etdiyi sığorta modeli.

Ziddiyyət. Müqavilə şərtlərinin bir-biri ilə uyğun gəlməməsi halı.

Səhlənkarlıq/Qüsur. Vəkilin və ya əmanətçinin öz vəzifəsini layiqincə yerinə yetirməməsi (zərərçəkənə kompensasiya haqqı qazandırır).

Monetizasiya. Bir şəxsin nağd pul əldə etmək üçün kreditlə bir mal alıb, onu dərhal bazarda başqasına nağd satması əməliyyatı.

Adət/Örf. İslam hüququnun ikinci dərəcəli mənbələrindən biri. Cəmiyyətin geniş qəbul etdiyi adət-ənənələr İslam fiqhinin hökm çıxarmasında nəzərə alına bilər. Kommersiyada geniş yayılmış məqbul praktikalar örf sayıla bilər.

Xidmət haqqı/Muzd. Görülən iş və ya xidmət müqabilində ödənilən halal ödəniş (məsələn, bankın köçürmə haqqı).

Bax: Arbun.

Vəd. Bir tərəfin gələcəkdə bir işi görəcəyinə dair (adətən birtərəfli) öhdəliyi. İslami maliyyə strukturlarında (məsələn, Murabaha) önəmli rol oynayır.

Agent/Vəkil. Wakala müqaviləsində müvəkkilin adından hərəkət etmək səlahiyyəti verilmiş şəxs. İslami bankların investisiya fondlarında fondun idarəçisi Wakil rolunu oynayır.

Əmanət. Qorunmaq üçün verilən mal. Cari hesablar (Current Account) adətən "Wadia Yad Dhamanah" (zəmanətli əmanət) prinsipi ilə işləyir.

Agentlik. Bir şəxsin (müvəkkil) başqasına (vəkil) öz adından hərəkət etmək səlahiyyəti verməsi. İnvestisiya agentliyi kimi istifadə olunur.

Daimi xeyriyyə. Bir əmlakın və ya vəsaitin mülkiyyətinin dondurulub, gəlirinin daimi olaraq xeyriyyə məqsədlərinə yönəldilməsi.

Paklanma/Məcburi sədəqə. İslamın 5 şərtindən biri; müəyyən miqdar sərvətə (Nisab) malik olan müsəlmanların ildə bir dəfə malının müəyyən hissəsini (adətən 2.5%) ehtiyaclılara verməsi.

Smart Contract. Şərtləri blokçeyn üzərində avtomatik icra edən proqramlaşdırılmış müqavilə.

Zəkat işçiləri. Zəkatı toplayan, qeydiyyat aparan və bölüşdürən rəsmi işçilər.

UWL — Underwriting Loss. Sığorta iddialarının fondun vəsaitini üstələməsi halı.

UWS — Underwriting Surplus. Sığorta iddiaları ödənildikdən sonra fondda qalan artıq vəsait.

Maddi aktiv. Fiziki əmlak, avadanlıq, yararlı mal — sukukların İslami leqitimliyi üçün əsas şərt.

Geri alış satışı. Əmtəənin kreditlə satılıb eyni tərəfdən nağd geri alınması — əksəriyyət tərəfindən qadağandır.

Sifariş əsasında Murabəhə. Müştərinin tələbi ilə bankın mal alıb marja ilə satması.

Paralel üzvlük. Eyni alimin bir neçə institutun SSB-sində eyni vaxtda üzv olması — müstəqillik mübahisəsi yaradır.

Zərurət. Qadağan edilən əməliyyata müvəqqəti icazə verən fiqhi prinsip — müvəqqəti, proporsional və alternativsiz olmalıdır.

Borc öhdəliyi. Pul alacağı — sukuklarda borc dominantlığı ticarət qabiliyyətini məhdudlaşdırır.

Paylanmış Dəftər Texnologiyası. Blokçeynin əsas texnologiyası — mərkəzləşdirilməmiş verilənlər bazası.

Əvvəlcədən nəzarət. Əməliyyat icra edilmədən əvvəl SSB-nin Şəriət təsdiqi.

Sonrakı yoxlama. Əməliyyat icra edildikdən sonra Şəriət uyğunluğunun yoxlanması.

Qazanc riskə bağlıdır. Risk daşımadan qazanc yoxdur — sukuk investorları zəmanətli gəlir tələb edə bilməz.

Gəlir riskin müqabilindədir. İslami maliyyənin fundamental prinsipi — risk daşımadan gəlir əldə etmək qadağandır.

Etibarlı Qəyyum. SPV-nin investorlar adından fəaliyyət göstərməsi — əmanət prinsipi əsasında.

Əmtəə üzərindən Murabəhə. Bankın beynəlxalq əmtəə bazarından alıb müştəriyə marja ilə satması.

Zəkat kateqoriyaları. Quranın (ət-Tövbə, 9:60) müəyyən etdiyi 8 zəkat alıcı kateqoriyası.

Müqavilənin ləğvi. Hüquqi əsasla müqavilənin aradan qaldırılması.

Maliyyə texnologiyası (Financial Technology). Rəqəmsal texnologiyaların maliyyə xidmətlərinə tətbiqi.

Yoxsullar. Əsas ehtiyaclarını ödəyə bilməyənlər — zəkatın ilk kateqoriyası.

Gəlir təmizləmə. Haram elan edilmiş gəlirin xeyriyyəyə yönləndirilməsi mexanizmi.

Həddən artıq qeyri-müəyyənlik. Müqaviləni batil edən element — Ğarardan fərqli olaraq daha xüsusi termin.

Ehtiyac. Zərurətdən aşağı, lakin müəyyən şərtlər altında icazə əsası ola bilən hal.

Arbitr. Tərəflərin seçdiyi müstəqil hakemlik edən şəxs.

Qarışıq sukuk. Həm borc, həm aktiv komponentlərini ehtiva edən portfel.

Zəmanətçi. Təkaful fondunda Qard Hasan vasitəsilə kəsiri örtən tərəf — adətən operator.

Əmlak. İslam hüququnda dəyəri olan, saxlanıla bilən hər şey.

İstehsal məhsulu. İstisna müqaviləsində sifariş edilən konkret əmtəə və ya tikinti.

İstifadə hüququ. Aktivin istifadə hüququ — icarə müqaviləsinin predmeti.

Vahid Şəriət qurumu. Ölkə səviyyəsində İslami maliyyə institutlarının Şəriət uyğunluğunu tənzimləyən mərkəzi orqan.

Miskinlər. Gəliri olan, lakin kifayət etməyən — zəkatın ikinci kateqoriyası.

Blokçeyn hasilatı. Blokçeyn əməliyyatlarının təsdiq edilməsi müqabilində mükafat əldə etmə prosesi.

Prinsipal/Vəkalət verən. Təkafulda sığorta olunanlar — Wakalah müqaviləsində vəkil təyin edən tərəf.

Salam əmtəəsi. Gələcəkdə təhvil veriləcək əmtəə — növ, keyfiyyət, miqdar dəqiq müəyyən edilməlidir.

Sifarişçi. İstisna müqaviləsində istehsalı sifariş edən tərəf.

Azalan tərəfdaşlıq. Bir tərəfin digərinin payını tədricən satın alaraq tam mülkiyyətçi olduğu ortaqlıq modeli — xüsusilə İslami ipotekada istifadə olunur.

Mütəşəkkil monetizasiya. Bankın bütün alış-satış prosesini müştəri adından idarə etdiyi müasir Tawarruq modeli.

Təsisçi. Aktivləri sekyuritizasiya yolu ilə bazara çıxarmaq istəyən şirkət və ya dövlət qurumu.

İkinci İstisna müqaviləsi. Bankın sifarişçi kimi ikinci müqavilə bağlaması — layihəni faktiki podratçıya həvalə etmək üçün.

İkinci Salam müqaviləsi. Bankın öz təhvil riskini idarə etmək üçün üçüncü tərəflə bağladığı əlavə Salam müqaviləsi.

Mənfəət Bərabərləşdirmə Ehtiyatı. Gəlir dəyişkənliyini idarə edən, investorlara sabit gəlir hissi yaradan mexanizm.

Geri alış vədi. Emitentin müddətin sonunda aktivi nominal dəyərlə geri almaq öhdəliyi.

Təhvil-təslim. Fiziki və ya konstruktiv təhvil alma — mülkiyyətin keçməsi.

Fiqhi qaydalar. İslam hüququnun universal prinsipləri — yüzlərlə konkret hökmün arxasındakı ümumi məntiqi ifadə edən qaydalar.

Hakim. Mübahisəni həll edən səlahiyyətli şəxs.

Salam qiyməti. Salam müqaviləsində satıcıya müqavilə bağlandığı anda tam ödənilən qiymət.

Mülkiyyət hüququ. Aktivin sahiblik titulu — icarədə mülkiyyət bankda qalır.

İslami təkrarsığorta. Təkaful operatorlarının öz risklərini başqa bir Təkaful operatoruna ötürməsi.

Re-Təkaful retrosessiyası. Re-Təkaful operatorunun öz riskini ikinci Re-Təkafulçuya ötürməsi.

Neobank. Fiziki filialı olmayan tam rəqəmsal bank — İslami FinTex-in əsas innovasiyası.

İstehsalçı/Podratçı. İstisna müqaviləsində sifarişi yerinə yetirən tərəf.

Vasitələrin bağlanması. İcazəli yolların qadağan olunmuş nəticələrə apardığına görə bağlanması prinsipi.

Xüsusi Təyinatlı Vasitə (Special Purpose Vehicle). Sekyuritizasiya üçün yaradılmış müstəqil hüquqi şəxs — iflasdan qorunma təmin edir.

Rəqəmsal girov. Kripto-aktivlərin şəbəkə təhlükəsizliyi üçün kilidlənməsi müqabilində gəlir.

İcarə sukukları. İcarə gəlirinə əsaslanan İslami investisiya sertifikatları — ən geniş yayılmış sukuk növü.

Barışıq. Tərəflərin razılaşma yolu ilə mübahisəni həll etməsi.

Şəriət yoxlaması. İnstitutun bütün əməliyyatlarının Şəriət uyğunluğunun müstəqil yoxlanması prosesi.

Şəriət riski. Əməliyyatın Şəriət qaydalarına zidd olması nəticəsində yaranan əməliyyat riski.

Müqavilə ortaqlığı. Kommersiya əqdi ilə təsis edilən tərəfdaşlıq növü.

Mülkiyyət ortaqlığı. Əqdlə deyil, birgə mülkiyyətlə yaranan tərəfdaşlıq növü.

İslami arbitraj. Mübahisənin müstəqil hakemlik vasitəsilə həlli.

Qiymət/Valyuta. Mübadilə vasitəsi kimi istifadə olunan pul — kripto-aktivlərin bu statusa uyğunluğu mübahisəlidir.

Könüllü ianə. Təkaful iştirakçılarının risk fonduna bağışlaması — konvensional sığortadan əsas fərq.

İcab və Qəbul. Satış müqaviləsinin iki tərəfli rəsmiləşdirilməsi — İslami hüquqda müqavilə bağlanmasının əsas şərti.

Rəqəmsal tokenləşdirmə. Aktivlərin blokçeyn üzərində rəqəmsal tokenlarla təmsil edilməsi.

Həqiqi Satış. Aktivin originatorun balansından tamamilə çıxarılması — iflasdan qorunma təmin edir.

İcarə haqqı. İstifadə müqabilində dövri ödəniş.

Birtərəfli vəd. Yalnız vəd verən tərəf üçün məcburidir — İslami maliyyə strukturlarında əsas mexanizm.