Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №43 çərçivəsində Müflisləşmə mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və konvensional maliyyə alətləri ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin şəriət əsaslandırması: quran, hədis və i̇slam hüquq tarixi, aaoifi ss-43: müflisləşmə standartının əsas müddəaları, müflisləşmə proseduru: dörd məzhəb yanaşması, azərbaycan konteksti: müflisləşmə hüququ və i̇slami prinsiplər, əsas mənbələr və i̇stinadlar məsələlərini araşdırır. Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivləri və praktik nümunələr təqdim olunur.
Açar sözlər: Müflisləşmə, AAOIFI Şəriət Standartı №43, İslami maliyyə, Şəriət uyğunluğu, Azərbaycan
1. Giriş: Borcu Ödəyə Bilmirəm — İslam Nə Deyir?
Maliyyə çətinliyi hər kəsin başına gələ bilər — iş itkisi, xəstəlik, iqtisadi böhran, təbii fəlakət, pandemiya. 2008-ci il qlobal maliyyə böhranı milyonlarla insanı iflas vəziyyətinə saldı — ABŞ-da 3.1 milyon ev müsadirə edildi. COVID-19 pandemiyası dövründə isə dünya üzrə kiçik bizneslərin 50%-dən çoxu maliyyə çətinliyi ilə üzləşdi. Konvensional maliyyə sistemində borçlu ödəyə bilmədikdə baş verənlər çox vaxt borçlu üçün fəlakətli olur: faiz artır, cərimə əlavə olunur, əmlak müsadirə edilir, kredit tarixi zədələnir, sosial status pozulur.
İslam hüququ borcluya tamamilə fərqli yanaşır. Qurani-Kərimdə Allah Təala açıq şəkildə əmr edir: "Əgər borçlu çətinlikdədirsə — imkanı olana qədər möhlət verin" (əl-Bəqərə, 2:280). Bu, İslam borc hüququnun ən humanist prinsiplərindən biridir — borçlu çətinlikdə olduğu müddətdə qorunur, faiz artırılmır, əsas ehtiyacları müsadirə olunmur. İmam əl-Qurtubi bu ayəni şərh edərkən yazır: "Bu, Allahın borcu ödəyə bilməyən şəxsə rəhmətidir — alacaqlı bu rəhmətin vasitəsi olmağa çağırılır."
Bu mövzu yalnız fərdi borçlular üçün deyil, İslami maliyyə institutları — banklar, investisiya fondları, sukuk emitentləri — üçün də fundamental əhəmiyyətə malikdir. İslami maliyyə institutu müştərisi çətinlikdə olduqda necə davranmalıdır? Gecikdirmə cəriməsi tətbiq edə bilərmi? Borclu əmlakını müsadirə edə bilərmi? AAOIFI Şəriət Standartı №43 bu sualların hamısına cavab verir.
AAOIFI SS-43 müflisləşmə halında borçlunun hüquqlarını, alacaqlının hüquqlarını, borcun yenidən strukturlaşdırılması mexanizmlərini, gecikdirmə cəriməsinin qaydalarını və borçlunun əsas ehtiyaclarının qorunmasını müəyyən edir. Bu standart İslami maliyyənin ən humanist ölçüsünü əks etdirir.
2. Əsas Terminlər Lüğəti
| Termin | Ərəbcə | İzah |
|---|---|---|
| İflas | الإفلاس | Borcların aktivlərdən çox olması — daimi ödəniş qabiliyyətsizliyi |
| İ'sar | الإعسار | Çətinlik — müvəqqəti ödəniş qabiliyyətsizliyi |
| Matl əl-Ğani | مطل الغني | Varlı şəxsin qəsdən borcu gecikdirməsi — zülm |
| İnzar | الإنذار | Xəbərdarlıq — ödəniş xəbərdarlığı |
| İbra | الإبراء | Borcun bağışlanması — alacaqlının borçlunu azad etməsi |
| Hacr | الحجر | Məhdudlaşdırma — müflisin maliyyə əməliyyatlarının hakimlə məhdudlaşdırılması |
| Taflis | التفليس | Hakimin borçlunu rəsmən müflis elan etməsi |
| Nazra | النظرة | Möhlət — çətinlikdəki borçluya verilən ödəniş möhləti |
| Ta'zir Mali | التعزير المالي | Maliyyə cəzası — xeyriyyəyə yönələn cərimə |
3. Şəriət Əsaslandırması: Quran, Hədis və İslam Hüquq Tarixi
3.1. Qurani-Kərim — Borclu Mühafizəsinin Əsası
"Əgər (borçlu) çətinlikdədirsə — imkanı olana qədər möhlət verin. Sədəqə olaraq bağışlamağınız isə sizin üçün daha xeyirlidir — əgər bilsəniz." (əl-Bəqərə, 2:280)
Bu ayə İslam borc hüququnun üç əsas prinsipini bir cümlədə müəyyən edir:
Birinci prinsip — Möhlət vacibliyi (Nazra): "Möhlət verin" əmr siqəsindədir (فَنَظِرَةٌ) — bu, vaciblik bildirir. Çətinlikdə olan borçluya imkanı olana qədər möhlət vermək alacaqlının dini və hüquqi öhdəliyidir — imtina etmək haramdır. Əl-Bəqərə 2:280 konvensional maliyyədəki "default → faiz artımı → müsadirə" zəncirini kəsən prinsipdir.
İkinci prinsip — Bağışlama üstünlüyü (İbra): "Sədəqə olaraq bağışlamağınız daha xeyirlidir" — Allah borcu bağışlamağı möhlət verməkdən də üstün tutur. Bu, İslami maliyyə institutlarını müştərilərin borcunu bağışlamağa təşviq edir.
Üçüncü prinsip — Axirət motivasiyası: "Əgər bilsəniz" — Allah insanları axirətdə mükafat vədi ilə borcun bağışlanmasına təşviq edir.
"Ey iman gətirənlər! Müəyyən müddətə bir-birinizə borc verdikdə — onu yazın." (əl-Bəqərə, 2:282)
Borcun sənədləşdirilməsi müflisləşmə prosesinin əsasıdır — borcun dəqiq məbləği, şərtləri, tərəfləri yazılı olmalıdır.
3.2. Hədis Dəlilləri
"Kim çətinlikdə olan borçluya möhlət versə və ya borcundan keçsə — Allah onu Qiyamət günü öz kölgəsi altında gölgələndirəcək — o gün ki, Allahın kölgəsindən başqa kölgə yoxdur." (Müslim, №1563)
Bu hədis möhlət verənin axirət mükafatını birbaşa bəyan edir — "Arşın kölgəsi" İslam esxatologiyasında ən ali məqamlardan biridir.
"Varlı şəxsin (borcunu) gecikdirməsi zülmdür." (Buxari, №2287; Müslim, №1564)
Bu hədis İ'sar (əsl çətinlik) ilə Matl əl-Ğani (qəsdən gecikdirmə) arasında fundamental ayrımı müəyyən edir. Əsl çətinlikdə olan borçlu qorunmalıdır — qəsdən gecikdirən varlı borçlu isə zülm edir.
"Sizdən birinin girəvi (hüququ olmayan) bir dəmir çivi alması — on dəfə zina etməkdən daha ağır günahdır." (Əhməd, "əl-Müsnəd")
Bu hədis borcun ciddiyyətini göstərir — başqasının hüququ Allahdan sonra ən güclü hüquqdur, borc ödənilmədən sahibinin azad olması mümkün deyildir.
"Şəhidin bütün günahları bağışlanır — borc istisna olmaqla." (Müslim, №1886)
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) borc hüququnun şəhidlikdən belə üstün olduğunu bəyan edir — bu, borcun İslam hüquqündakı son dərəcə ciddi statusunu göstərir.
3.3. Hz. Peyğəmbərin Tətbiqi — İlk Müflisləşmə İşi
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Muaz ibn Cəbəl (r.a.) haqqında ilk rəsmi müflisləşmə qərarı vermişdir: Muaz-ın borcları aktivlərindən çox idi, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) onun əmlakını satıb alacaqlılar arasında mütənasib bölüşdürdü. Muaz isə azad buraxıldı — borc üçün həbs qadağandır. Bu, İslam tarixindəki ilk sənədləşdirilmiş müflisləşmə proseduru hesab olunur.
4. AAOIFI SS-43: Müflisləşmə Standartının Əsas Müddəaları
4.1. Borçlunun Vəziyyətinin Müəyyən Edilməsi (SS-43, Maddə 2)
Əsl çətinlik (İ'sar): Borçlu həqiqətən ödəyə bilmir — iş itkisi, xəstəlik, iflas, təbii fəlakət. Bu halda əl-Bəqərə 2:280 tətbiq olunur — möhlət verilməlidir, cərimə qoyula bilməz, faiz artıq onsuz qadağandır.
Qəsdən gecikdirmə (Matl əl-Ğani): Borçlunun maliyyə imkanı var, lakin qəsdən ödəmir — lazımsız xərclərə yönəldir, gizli aktivləri var. Bu halda Buxari №2287 hədisi tətbiq olunur — bu zülmdür. Gecikdirmə cəriməsi tətbiq oluna bilər (aşağıda müzakirə olunur).
Araşdırma mexanizmi: İslami bank borçlunun həqiqətən çətinlikdə olub-olmadığını araşdırmalıdır. Maliyyə vəziyyəti yoxlanılmalı (gəlir, xərclər, aktivlər), lazım gəldikdə müstəqil ekspert rəyi alınmalıdır. Bu araşdırma ədalətli, şəffaf və borçlunun ləyaqətini qoruyan şəkildə aparılmalıdır.
4.2. Möhlət Verilməsi — Qurani Vaciblik (SS-43, Maddə 3)
"Nazra" (möhlət) — çətinlikdə olan borçluya verilən əlavə vaxtdır. Möhlətin müddəti borçlunun vəziyyətinə əsasən müəyyən edilir — "imkanı olana qədər" (إلى ميسرة). Dəqiq müddət hakim və ya tərəflərin razılığı ilə müəyyən edilir.
Faiz artımı qadağası: Möhlət müddəti ərzində əlavə faiz, cərimə, peniya tətbiq etmək qəti şəkildə qadağandır. Konvensional bankda: borçlu gecikdirir → faiz artır → borc böyüyür → borçlu daha da çətinləşir (borc spiralı). İslami modeldə: borçlu gecikdirir → möhlət verilir → borc artmır → borçlu vəziyyəti düzəltmək üçün fürsət tapır. Bu, İslami və konvensional borc hüququ arasındakı ən fundamental fərqdir.
4.3. Borcun Yenidən Strukturlaşdırılması (SS-43, Maddə 4)
Möhlət ilə yanaşı, borcun yenidən strukturlaşdırılması da icazəlidir:
Müddət uzadılması: Ödəniş müddəti uzadıla bilər — lakin əlavə haqq (faiz) tətbiq edilə bilməz. Konvensional "rescheduling"-dən fundamental fərq: konvensional bankda müddət uzadıldıqda faiz yenidən hesablanır (adətən artır), İslami modeldə borc məbləği dəyişmir.
Taksit planının dəyişdirilməsi: Aylıq ödəniş məbləği azaldıla bilər — müddət uzanır, lakin ümumi borc məbləği artmır.
Borcun bir hissəsinin bağışlanması (İbra): Alacaqlı borcun bir hissəsini bağışlaya bilər — Qurani-Kərimdə "sədəqə olaraq bağışlamağınız daha xeyirlidir" ayəsi bunu açıq şəkildə təşviq edir. Bu, konvensional maliyyədəki "write-off" və ya "haircut" ekvivalentidir — lakin İslamda əxlaqi-dini motivasiya var.
4.4. Gecikdirmə Cəriməsi — İslami Maliyyənin Ən Mübahisəli Məsələsi (SS-43, Maddə 5)
Qəsdən gecikdirən borçluya cərimə tətbiq etmək — dərin fiqhi müzakirə mövzusudur. Dörd əsas mövqe mövcuddur:
Birinci mövqe — Tam qadağa (Klassik mövqe): Hər növ cərimə borc üzərindən əlavə ödəmədir — bu, Riba-dır. Borç 100 AZN-dir, cərimə ilə 110 AZN olur — 10 AZN artıq əsas borcun üstünə gəlir, bu isə Riba-nın klassik tərifidir. Bu mövqeyi İbn Abidin (v. 1836) "Rəddu-l-Muhtar"da klassik şəkildə müdafiə edir: "Borç üzərindən hər əlavə ödəmə — istər şərt qoyulsun, istər qoyulmasın — Riba hükmündədir."
İkinci mövqe — Xeyriyyəyə yönəldirilən cərimə (AAOIFI mövqeyi): Qəsdən gecikdirən borçludan cərimə alına bilər, lakin bu cərimə bankın gəlirinə daxil edilə bilməz — xeyriyyəyə yönəldirilməlidir. Bu mövqeyi AAOIFI və əksər müasir fəqihlər qəbul edir. Səbəb: bu cərimə Riba deyil — çünki bank mənfəət əldə etmir. O, maliyyə cəzasıdır (Ta'zir Mali) — borçlunu intizama gətirmək üçün.
Üçüncü mövqe — Mənfəət itkisi kompensasiyası (MPS — Market Practice Standard): Bəzi müasir fəqihlər borçlunun qəsdən gecikdirməsi nəticəsində bankın uğradığı "fürsət xərcini" (opportunity cost) kompensasiya etməsini icazəli sayır. Bu mövqe Malaziya Şəriət Məsləhət Şurası tərəfindən qəbul edilir, lakin AAOIFI bunu rədd edir — çünki fürsət xərcinin hesablanması faktiş faiz hesablanmasına bənzəyir.
Dördüncü mövqe — Qara siyahı (Non-monetary sanction): Cərimə əvəzinə qəsdən gecikdirən borçlu kredit "qara siyahı"sına salınır — gələcəkdə maliyyələşdirmə ala bilməz. Bu, pənaltı olmadan intizam təmin edir.
| Məsələ | Klassik | AAOIFI | Malaziya |
|---|---|---|---|
| Cərimə | ❌ Tam qadağa | ✅ Xeyriyyəyə | ✅ Banka (opportunity cost) |
| Faiz artımı | ❌ | ❌ | ❌ |
| Qara siyahı | N/A | ✅ | ✅ |
Şərtlər: Cərimə yalnız Matl əl-Ğani (qəsdən gecikdirən varlı borçlu) halında tətbiq olunur. Əsl çətinlikdə olan borçluya tətbiq etmək qəti şəkildə qadağandır. Cərimə bankın gəlirinə daxil edilə bilməz — yalnız xeyriyyəyə. Cərimə məbləği ədalətli olmalıdır — cəzalandırıcı, amma zülm etməyən səviyyədə.
4.5. Borçlunun Əsas Ehtiyaclarının Qorunması (SS-43, Maddə 6)
Müsadirə olunmaz əmlak: İslam hüququ borçlunun əsas yaşayış ehtiyaclarının müsadirəsini qadağan edir. Əsas yaşayış yeri (mənzil), əsas geyim, ərzaq ehtiyatı, iş alətləri (peşə vasitələri), təhsil xərcləri, tibbi ehtiyaclar — bunlar müsadirə oluna bilməz. Bu qorunma Maqāsid əş-Şəriə (Şəriətin məqsədləri) əsasında formalaşmışdır — beş əsas məqsəddən "canın qorunması" (Hifz ən-Nəfs), "ağlın qorunması" (Hifz əl-Aql) və "nəslin qorunması" (Hifz ən-Nəsl) birbaşa borçlu mühafizəsinə tətbiq olunur. İmam əş-Şatbi (v. 1388) "Muvāfaqāt" əsərində bu Maqāsid prioritetini borc hüququ kontekstində təhlil edir: alacaqlının maliyyə hüququ mühüdmür, lakin borçlunun həyatı və ləyaqəti daha üstündür.
Müqayisə üçün: ABŞ-ın Chapter 7 müflisləşmə qanunu borçluya "homestead exemption" (məskən müdafiəsi) verir — lakin bu, ştatə görə dəyişir və bəzi ştatlar (məs., Nyu-York) yalnız məhdud məbləğdə qorunma təmin edir. İslam hüququ isə məskəni mütləq şəkildə qoruyur — dəyərindən asılı olmayaraq. ABŞ-ın Chapter 11 isə (ticarət müflisləşməsi) İslam hüququndakı borcun yenidən strukturlaşdırılması məqsədləri ilə uyğunlaşır — hər iki sistem biznesi bağlamaq əvəzinə yenidən diriltməyə üstünlük verir.
Ailə məsuliyyəti: Borçlunun ailə üzvlərinin — həyat yoldaşı, uşaqlar, qocalmış valideynlər — ehtiyacları da nəzərə alınmalıdır. Ailəni aclığa, evsizliyə məcbur etmək borcun tutulmasından daha böyük günahdır. Vəhbə əz-Zuhayli bu məsələdə "nəfaqə" (dolısıqlıq xərci) hüququnun borcdan üstün olduğunu vurğulayır: "Borçlunun ailəsinin nəfaqə hüququ alacaqlının tuləb hüququndan müqəddəmdir."
5. Müflisləşmə Proseduru: Dörd Məzhəb Yanaşması
Hənəfi Məzhəbi: Hakimin borçlunu Hacr (maliyyə məhdudiyyəti) altına alma hüququ var — lakin İmam Əbu Hənifə Hacr-ı məhdud tutur (yalnız səfeh — ağılsız xərcləyənlərə). İmameyn (Əbu Yusif və Muhəmməd) isə Hacr-ı geniş tətbiq edir — və müasir Hənəfi tətbiqi İmameyn mövqeyini qəbul edir, çünki müasir maliyyə mürəkkəbliyi bunu tələb edir. Əl-Kəsani "Bədaiu-s-Sanai"də bu ixtilafı təfərrüatlı təhlil edir və İmam Əbu Hənifənin mövqeyinin "borçlunun hürmetini qoruma" prinsipindən qaynaqlandığını vurğulayır. Borçlunun əmlakı satılır, alacaqlılar arasında bölüşdürülür. Borçlu həbs oluna bilməz — borcun şəxsi azadlıq məhdudiyyəti ilə tutulması qadağandır.
Maliki Məzhəbi: Hacr geniş tətbiq olunur — hakim borçlunun bütün maliyyə əməliyyatlarını məhdudlaşdıra bilər. Borçlunun əmlakı dəqiq qiymətləndirilir, alacaqlılar arasında borclara mütənasib bölüşdürülür. Maliki fiqhinin özünəməxsus töhfəsi "yenidən başlama" (fresh start) prinsipidir — əmlak satılıb borclar ödəndikdən sonra borçlu yeni ticarət fürsəti alır və keçmiş iflası ona mane olmur. Bu, müasir müflisləşmə hüququnun "discharge" konsepsiyasini 1400 il öncədən formalaşdırmışdır.
Şafii Məzhəbi: Hacr qərarı hakim tərəfindən verilir, borçlunun yeni maliyyə əməliyyatları məhdudlaşdırılır. Alacaqlılar satılmış əmlakdan tələblərini ödəyir. Alacaqlı öz malını borçluda tapsa — geri ala bilər (haqq əl-istirdad). İmam əş-Şirazi (v. 1083) "əl-Mühəzzəb"də bu hüququ dəqiq şəkildə tənzimləyir: alacaqlı öz malını "eyniyən" (fiziki olaraq) borçlunun əlində tapmalıdır — əgər mal dəyişdirilib və ya işlədilibsə, bu hüquq düşür.
Hənbəli Məzhəbi: Ən güclü borclu mühafizəsi — borçlunun əsas ehtiyacları geniş şərh olunur (ev, geyim, ərzaq, iş alətləri, təhsil, tibb daxil). Borçlunun ləyaqəti (kəramət) qorunmalıdır — təhqiredici müalicə qadağandır. İbn Qudamə (v. 1223) "əl-Muğni"də borçlunun iş alətlərinin müsadirə olunmazlığını xüsusi olaraq vurğulayır: "Borçlunun peşə alətləri satılmaz — çünki bu, onun gələcəkdə borcu ödəmə qabiliyyətini məhv eder."
| Hacr məsələsi | Hənəfi (İmameyn) | Maliki | Şafii | Hənbəli |
|---|---|---|---|---|
| Hacr tətbiqi | Geniş | Geniş | Geniş | Geniş |
| Fresh start | ✅ | ✅ (formal) | ✅ | ✅ |
| Haqq əl-istirdad | ❌ | ❌ | ✅ | ✅ |
| Həbs | ❌ | ❌ | ❌ | ❌ |
6. Azərbaycan Konteksti: Müflisləşmə Hüququ və İslami Prinsiplər
6.1. Mövcud Hüquqi Çərçivə
Azərbaycan "Müflisləşmə və İflas haqqında" Qanununa malikdir. Bu Qanun əsasən konvensional maliyyə çərçivəsindədir — İslami maliyyə müddəaları yoxdur. Müqayisə üçün: Dubai Beynəlxalq Maliyyə Mərkəzi (DIFC) müflisləşmə qanunlarında İslami maliyyə müqavilələri üçün xüsusi müddəalar mövcuddur — Murabahah və İjarah müqavilələrində müflisləşmə proseduru konvensional kreditdən fərqli tənzimlənir. Qazıxıstan AIFC (Astana International Financial Centre) də analoji müddəalar qəbul edib — Azərbaycan üçün reğional benchmark olaraq əhəmiyyətlidir. Əlavə tələblər: İslami maliyyə müqavilələri (Murabahah, İMB, Müdarəbə) üzrə müflisləşmə qaydaları, xeyriyyəyə yönləndirilən gecikdirmə cəriməsi mexanizminin hüquqi tənzimlənməsi, borçlu mühafizəsinin İslami prinsiplər əsasında gücləndirilməsi.
6.2. Praktik Tövsiyələr
Azərbaycan İslami maliyyə infrastrukturu yaratdığı zaman, AAOIFI SS-43 prinsipləri inteqrasiya edilməlidir: çətinlikdəki borçluya faiz artımı qadağası, borcun bağışlanmasının (İbra) təşviq mexanizmi, əsas yaşayış ehtiyaclarının müsadirə qadağasının gücləndirilməsi, gecikdirmə cəriməsinin xeyriyyəyə yönləndirilməsi proseduru. Bununla yanaşı, İslami mediasiya (sulf) mexanizmi yaradılmalıdır — borçlu və alacaqlı arasında məhkəməkənarı barış proseduru İslam hüquqünda "adi sulf" adlanır və Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu metodu təşviq etmişdir: "Sulf müsəlmanlar arasında icazəlidir — bir halalı haram, bir haramı halal edən sulf istisna olmaqla" (Tirmizi, №1352).
7. Praktik Yoxlama Siyahısı: Müflisləşmə Prosesinin Şəriət Uyğunluğu
☐ Çətinlik yoxlaması: Borçlu həqiqətən çətinlikdədir, yoxsa qəsdən gecikdirir?
☐ Möhlət: Çətinlikdə olan borçluya möhlət verilir?
☐ Faiz artımı: Gecikdirmə halında əlavə faiz tətbiq edilir? (Qadağandır)
☐ Cərimə destinasiyası: Gecikdirmə cəriməsi bankın gəlirinə, yoxsa xeyriyyəyə yönəldirilir?
☐ Əsas ehtiyaclar: Borçlunun mənzili, ərzağı, geyimi qorunur?
☐ Bağışlama: Borcun bir hissəsinin bağışlanması nəzərdən keçirilib?
☐ Sənədləşdirmə: Bütün proses yazılı sənədləşdirilib?
8. Nəticə: İslami Müflisləşmə — Rəhmət və Ədalət
İslam hüququnun borcluya yanaşması humanist və ədalətlidir: çətinlikdə olan borçluya möhlət verilir, faiz artırılmır, bağışlama təşviq olunur, əsas ehtiyaclar qorunur. Bu yanaşma konvensional müflisləşmə hüququndan fundamental fərqlənir. Konvensional sistemdə borçlu cəzalandırılır — İslami sistemdə qorunur.
Əsas çıxarışlar: birincisi, əl-Bəqərə 2:280 möhlət əmri vacibdir — alacaqlının imtina hüququ yoxdur. İkincisi, gecikdirmə cəriməsi yalnız qəsdən gecikdirən borçluya tətbiq olunur — və xeyriyyəyə yönəldirilməlidir. Üçüncüsü, borcun bağışlanması Qurani-Kərimdə "daha xeyirli" olaraq təsvir edilir — bu, həm axirət, həm dünya mükafatıdır.
"Əgər borçlu çətinlikdədirsə — möhlət verin. Bağışlamağınız isə daha xeyirlidir — əgər bilsəniz." (əl-Bəqərə, 2:280)
Əsas Mənbələr və İstinadlar
Qurani-Kərim: əl-Bəqərə, 2:280, 2:282.
Hədis: Buxari, №2287; Müslim, №1563, №1564, №1886; Əhməd, "əl-Müsnəd".
AAOIFI Standartları: SS-43: Müflisləşmə; SS-19: Qard; SS-45: Kapital Qorunması.
Klassik Fiqh: İmam əl-Qurtubi, "əl-Cami li-Əhkami-l-Quran", c. 3; Vəhbə əz-Zuhayli, "əl-Fiqh əl-İslami və Ədillətuh", c. 6; İmam ən-Nəvəvi, "Şərhu Muslim".
Müasir Akademik: Rafiq Yunus əl-Misri, "The Late Payment Penalty in Islamic Jurisprudence" (2005); IFSB, "Guiding Principles on Governance for Islamic Insurance" (2009).
Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır.
© 2026. Bütün hüquqlar qorunur.
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №43.
- Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2).
- Səhih əl-Buxari, Səhih Müslim, Sünən ət-Tirmizi.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
- əl-Kasani, Badai' əs-Sanai' fi Tartib əş-Şərai', Beyrut, 1993.
- əz-Zühayli, V., əl-Fiqh əl-İslami wa Adillatuhu, Dəməşq: Dar əl-Fikr, 2003.