Fövqəladə Halların Təsiri

Xülasə

Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №36 çərçivəsində Fövqəladə Halların (الجوائح — Cəvaih) İslami maliyyə müqavilələrinə təsirini hərtərəfli təhlil edir. Təbii fəlakətlər, pandemiyalar, müharibələr, iqtisadi böhranlar müqavilə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsini qeyri-mümkün və ya əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirə bilər. İslam hüququ bu vəziyyətləri «Cəvaih» (fövqəladə hadisələr), «Darura» (zərurət), «Udhr» (üzr) prinsipləri ilə tənzimləyir. COVID-19 pandemiyası bu standartın praktik tətbiqini ciddi sınadı. Məqalə İslami force majeure prinsipinin əsaslarını, hər müqavilə növünə təsirini, beynəlxalq təcrübəni, dörd məzhəbin mövqelərini və Azərbaycan kontekstini araşdırır.

Açar sözlər: Fövqəladə hallar, AAOIFI Şəriət Standartı №36, Cəvaih, force majeure, COVID-19, İslami maliyyə

1. Giriş: COVID-19 — İslami Force Majeure Testi

2020-ci ilin martında COVID-19 pandemiyası bütün dünyada iqtisadi fəaliyyəti dayandırdı — İslami maliyyə sektoru da istisna olmadı. Malaziya, BAƏ, Səudiyyə, Türkiyə, İndoneziya — bütün əsas İslami maliyyə bazarlarında banklar müştərilərindən «möhlət» tələbləri ilə üzləşdi.

İjarah (icarə) müştəriləri: «Mağazam bağlıdır, gəlirim yoxdur — icarəni necə ödəyim?» İstisna layihələri: «İşçilər karantin, tikinti dayandı — müddətə riayət edə bilmirəm.» Murabahah borcluları: «İşdən çıxarıldım — taksiti ödəyə bilmirəm.» Sukuk investorları: «Əsas aktiv dəyər itirib — gəlirim nə olacaq?»

Bu sualların hamısının cavabı İslam hüququnda mövcuddur — Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurmuşdur: "Əgər meyvə satılıb, sonra fəlakət (Caihah) baş verərsə — satıcı alıcıdan heç nə tələb edə bilməz." (Müslim, №1554). Bu hədis 1400 il əvvəl söylənmiş olsa da, bugünkü pandemiya, müharibə və təbii fəlakət hallarına birbaşa tətbiq olunur — İslami force majeure prinsipinin əsasıdır.

Lakin hədis sadə aqrar kontekstdə deyilmişdir — müasir İslami maliyyənin mürəkkəb müqavilə strukturlarına necə tətbiq olunacağı ayrıca təhlil tələb edir. AAOIFI SS-36 bu boşluğu doldurmağa çalışır.

2. Əsas Terminlər Lüğəti

Termin	Ərəbcə	İzah
Cəvaih	الجوائح	Fövqəladə hadisələr — təbii fəlakət, epidemiya
Darura	الضرورة	Zərurət — qadağanı aradan qaldıran haqlı əsas
Udhr	العذر	Üzr — müqavilə ləğvinin və ya dəyişdirilməsinin əsası
Tacil	التأجيل	Təxirə salma — ödəniş müddətinin uzadılması
İbraa	الإبراء	Bağışlama — borcun tamamilə və ya qismən silinməsi
Quwwah Qahirah	القوة القاهرة	Qalib gələn qüvvə — force majeure-in ərəbcə hüquqi termini
İmkan	الإمكان	İmkan — icra qabiliyyəti
İstihala	الإستحالة	Qeyri-mümkünlük — müqavilə öhdəliyinin icrasının obyektiv mümkünsüzlüyü

3. Şəriət Əsaslandırması

"Allah heç kəsə gücünün yetdiyindən artığını yükləməz." (əl-Bəqərə, 2:286)

Bu ayə «təklifin gücə göra olması» prinsipinin əsasıdır — insandan qeyri-mümkün əmələ əməl tələb olunmaz.

"Çətinliklə yanaşı asanlıq var." (əl-İnşirah, 94:5-6)

Bu ayə İslam hüququnun «yüngülləşdirmə» (taysir) prinsipinin əsasıdır — çətinlik halında qaydalar yumşaldılır.

"Zərurət qadağanı aradan qaldırır" — əl-Qavaidu-l-Fiqhiyyə (fiqhin beş əsas qaydasından biri)

Bu qayda fövqəladə hallarda normal qaydaların müvəqqəti olaraq dəyişdirilə biləcəyini müəyyən edir. Lakin vacib məhdudiyyət: «Zərurət öz miqdarı ilə qiymətləndirilir» — yəni yüngülləşdirmə yalnız zərurət qədər icazəlidir, daha artığı deyil.

"Əgər borclu çətinlikdədirsə, ona vəziyyəti yaxşılaşana qədər möhlət verin." (əl-Bəqərə, 2:280)

Bu ayə İslami force majeure-in ən konkret tətbiqidir — borclu ödəyə bilmirsə, möhlət verilməlidir, əlavə ödəniş tələb olunmamalıdır.

4. AAOIFI SS-36: Əsas Müddəalar

4.1. Fövqəladə Halın Tərifi (SS-36, Maddə 2)

Bir hadisənin «fövqəladə hal» sayılması üçün üç şərt eyni anda mövcud olmalıdır:

Gözlənilməzlik (Ğeyr Mütəvəqqə'): Hadisə əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilmir — tərəflər müqavilə bağlayarkən bu hadisəni nəzərə ala bilməzdi. COVID-19 pandemiyası gözlənilməz idi — heç bir tərəf 2019-cu ilin dekabrında müqavilə bağlayarkən qlobal pandemiyanı proqnozlaşdıra bilməzdi.
Qarşısıalınmazlıq (Ğeyr Müqavim): Hadisənin nəticələri tərəflərin gücü ilə aradan qaldırıla bilmir — bütün imkanlar istifadə edilsə belə, öhdəliyin icrası mümkün deyildir. Lockdown zamanı mağazanın açılması hüquqi cəhətdən qeyri-mümkün idi — qarşısıalınmaz hadisədir.
Xarici mənşəli (Xarici Amil): Hadisə tərəflərin iradəsindən asılı deyildir — heç bir tərəf hadisəyə səbəb olmayıb. Müharibə, zəlzələ, pandemiya — hamısı xarici amillərdir.

Fövqəladə hal nümunələri: Təbii fəlakət (zəlzələ, sel, quraqlıq, vulkan, sunami), pandemiya (COVID-19, SARS, MERS, Ebola), müharibə/iğtişaş (hərbi hərəkat, vətəndaş müharibəsi, terror), dövlət qərarı (embargo, ixrac qadağası, lockdown, sanksiya).

Fövqəladə hal deyildir: İnflyasiya — normal bazar riski, öncədən bilinir; valyuta devalvasiyası — bazar riskidir, tərəf hedcinq edə bilər; bazar tənəzzülü — iqtisadi dövrlər normaldır; rəqabət — normal biznes mühitidir. Bu hadisələr çətin olsa da, gözlənilən riskdir — müqavilə bağlayarkən nəzərə alınmalı idi.

4.2. Hər Müqavilə Növünə Təsir (SS-36, Maddə 3)

İjarah (İcarə): İcarə predmeti fövqəladə halda istifadə edilməz oldukda — icarə dayandırılır, icarəçi fövqəladə hal müddətində ödəniş etmir. Əgər qismən istifadə mümkündürsə — icarə haqqı mütənasib azaldılır. COVID nümunəsi: mağazalar lockdown zamanı bağlandıqda — icarə dayandırılmalıdır. Lakin ofis icarəsi — əgər evdən iş mümkün idisə, icarə predmeti istifadəsiz deyil, sadəcə icarəçi istifadə etmirsə — icarə dayandırılmaya bilər.

İstisna/Salam: İstehsal/təhvil qeyri-mümkün oldukda — müqavilə ləğv edilə bilər və ya müddət uzadıla bilər. Tərəflər əlavə kompensasiya tələb edə bilməz. COVID: tikinti dayandıqda — müddət pandemiya müddəti qədər uzadılır. İnşaat materiallarının qiymət artımı fövqəladə hal deyildir — normal bazar riskidir.

Murabahah/Taksitli Satış: Borclu ödəmə qabiliyyətini itirdikdə — möhlət verilməlidir (əl-Bəqərə, 2:280). Möhlət müddətində əlavə mənfəət tələb olunmaz. Bu, konvensional bankçılıqdan fundamental fərqdir — konvensional bankda möhlət müddətinə faiz hesablanır. İslami bankda: qiymət sabitdir, möhlət verilir, əlavə ödəniş yoxdur.

Sukuk: Əsas aktiv zərər gördükdə — Sukuk gəliri azalır və ya dayanır. Bə'zi sukuk növlərində (İjarah Sukuk) aktiv ziyanlanmışsa, icarə gəliri azalır — investorlar bunu qəbul etməlidir. Kapital garantisi yoxdur — ortaqlıq prinsipi tətbiq olunur. COVID nümunəsi: aviasiya sektoruna bağlı İjarah Sukuk — təyyarələr istifadəsiz qaldıqda gəlir dayandı.

Kafalah (Zəmanət): Zəmanətçi borclunun yerinə ödəməlidir — lakin fövqəladə hal zəmanətçini də təsir edirsə, Darura prinsipi tətbiq olunur. Əgər zəmanətçinin özü ödəmə qabiliyyətini itirmişsə — ona da möhlət verilir.

4.3. Zəmanət və Sığorta (SS-36, Maddə 4)

Təkaful (İslami sığorta — SS-26, SS-41) fövqəladə halların maliyyə təsirini azaltmağa xidmət edir. Təkaful fondları pandemiya, təbii fəlakət, müharibə risklərini örtə bilər. COVID-19 göstərdi ki, Təkaful fondlarının kapital yetərliliyi kritik əhəmiyyətdədir — bəzi fondlar pandemiyanın ilk dalğasında artıq çətinlik yaşadı.

5. Dörd Məzhəbin Müqayisəli Yanaşması

Məsələ	Hənəfi	Maliki	Şafii	Hənbəli
Cəvaih prinsipi	✅ (Darura əsasında)	✅ (Cəvaih + Darura — ən geniş)	✅ (Darura əsasında)	✅ (Darura əsasında)
İjarah dayandırılması	✅	✅	✅	✅
Möhlət öhdəliyi	✅ (Quran əmri)	✅	✅	✅
Müqavilə ləğvi	⚠️ Son çarə	✅ Daha elastik	⚠️ Son çarə	⚠️ Son çarə
Zərər bölgüsü	Tərəflər arasında ədalətlə	Satıcı/icarəçi üzərinə	Hadisəyə görə	Tərəflər arasında

Maliki fiqhi xüsusi əhəmiyyət daşıyır: Maliki məzhəbi fövqəladə hallarda «əsas istinad qaynağı»dır — çünki Cəvaih hədisi (Müslim, №1554) Maliki fiqhinin əsas dəlillərindəndir. İmam Malik meyvə bağlarında baş verən təbii fəlakət qaydalarını detallı şəkildə işləmişdir — bu qaydalar müasir maliyyə kontekstinə tətbiq olunur. Maliki fiqhi müqavilə ləğvində daha elastikdir — digər üç məzhəb ləğvi «son çarə» sayır, Maliki fiqhi isə Udhr (üzr) əsasında daha asan ləğvə imkan verir.

Hənəfi fiqhi: İmam Əbu Hənifə «Udhr» konsepsiyasını geniş tətbiq edir — borclu iradəsindən asılı olmayan səbəbdən ödəyə bilmirsə, möhlət verilir. Lakin Hənəfi fiqhi müqavilə ləğvini daha çətin edir — ləğv əvəzinə yenidən qurma (restructuring) üstünlük verilir.

Şafii fiqhi: İmam əş-Şafii fövqəladə halları kateqoriyalara bölür — tam qeyri-mümkünlük (İstihala) və çətinlik (Məşəqqə). Tam qeyri-mümkünlük müqavilə ləğvinə səbəb olur, çətinlik isə yalnız yüngülləşdirməyə.

6. Beynəlxalq Təcrübə

6.1. Malaziya: COVID-19 Moratorium

Bank Negara Malaysia (BNM) 2020-ci ilin aprelində avtomatik 6 aylıq moratorium elan etdi — bütün bank müştəriləri (konvensional və İslami) taksit ödənişlərindən azad oldu. İslami banklar üçün bu, Tacil (möhlət) prinsipi idi — əlavə mənfəət tələb olunmadı. CIMB Islamic, Maybank Islamic, Bank Islam — hamısı moratorium tətbiq etdi. Moratoriumun nəticəsi: İslami banklar konvensional banklardan daha az «gecikdirmə zərəri» yaşadı — çünki İslami bankda gecikdirmə faizi yoxdur.

6.2. BAƏ: Tədricli Yanaşma

BAƏ Mərkəzi Bankı 50 mlrd AED stimul paketi elan etdi — lakin İslami banklar üçün xüsusi qaydalar müəyyən etmədi. Dubai Islamic Bank, Abu Dhabi Islamic Bank müstəqil olaraq 3-6 aylıq möhlət verdilər — lakin vahid standart yox idi.

6.3. Türkiyə: Katılım Bankları Uyumu

BDDK Türkiyə katılım bankları üçün «yapılandırma» (restructuring) qaydaları müəyyən etdi — möhlət müddəti 6 ay, əlavə mənfəət tələb olunmadı. Kuveyt Türk, Albaraka Türk, Türkiye Finans bu qaydaları tətbiq etdi. Maraqlı nüans: katılım bankları «yapılandırma» zamanı katılım payını (mənfəət nisbətini) dəyişdirmədi — müqavilədəki nisbət sabit qaldı.

6.4. İndoneziya: OJK İslahatı

İndoneziya Maliyyə Xidmətləri Orqanı (OJK) 2020-ci ildə İslami banklar üçün xüsusi «stimulus restructuring» qaydaları hazırladı — Bank Muamalat Indonesia, Bank Syariah Mandiri və digərləri üçün. Maraqlı cəhət: OJK İslami bank müştərilərinin restructuring tələblərini «Udhr əsaslı» olaraq qiymətləndirdi — fiqhi terminologiyanı rəsmi sənədlərdə istifadə etdi.

6.5. Bahreyn: AAOIFI Mərkəzi

Bahreyn Mərkəzi Bankı (CBB) AAOIFI SS-36-ya birbaşa istinad edərək pandemiya qaydaları hazırladı — bu, AAOIFI standartlarının praktik tətbiqinin ən yaxşı nümunəsidir. Bahreyn İslami Bankı (BIB) ətraflı COVID-19 siyasəti dərc etdi — hər müqavilə növü üçün ayrıca qaydalar.

7. Tənqidi Qiymətləndirmə

7.1. COVID-19-un Əsas Dərsi: Hazırlıqsızlıq

COVID-19 göstərdi ki, İslami banklar fövqəladə hallara hazır deyildi. Əsas problemlər: standart prosedur yox idi — hər bank öz qaydalarını yaratdı; kimisi 3 ay möhlət verdi, kimisi 6 ay; bəziləri yalnız «yaxşı müştərilər»ə möhlət verdi; fövqəladə hal elanı proseduru yox idi — kimin, nə vaxt, necə elan edəcəyi müəyyən deyildi; Təkaful fondlarının pandemiya hazırlığı zəif idi.

AAOIFI SS-36 ümumi prinsipləri müəyyən edir — lakin detallı prosedurlar, formalar, müddətlər yoxdur. Pandemiya bu boşluğu aydın şəkildə ortaya qoydu.

7.2. «İqtisadi Force Majeure» Mübahisəsi

Bəzi müştərilər iddia edir: «İnflyasiya, devalvasiya da force majeure-dir — ödəyə bilmirəm.» AAOIFI bu iddiaya razı deyildir — bazar dəyişiklikləri normal riskdir, öncədən bilinir, hedcinq oluna bilər. Lakin 2020 Livan böhranı göstərir ki, bəzən iqtisadi böhranlar təbii fəlakət qədər yıxıcıdır — Livan lirəsi 90%+ dəyər itirdi, əhali ödəniş qabiliyyətini tamamilə itirdi. Belə «müstəsna iqtisadi böhran» force majeure sayılmalıdırmı? AAOIFI bu suala aydın cavab verməyib.

7.3. Konvensional Bankçılıq ilə Müqayisə

Pandemiyanın bir üstünlüyü göstərdi: İslami bankçılığın force majeure modelinin konvensionaldan daha ədalətli olduğunu: - Konvensional bank: möhlət verir, lakin möhlət müddətinə faiz hesablayır — borclu daha çox borclana bilər. - İslami bank: möhlət verir, əlavə ödəniş tələb etmir — borclunun ümumi ödənişi artmır.

Bu, İslami bankçılığın «ədalət üstünlüyü»dür — fövqəladə hallarda əmanətçi/borclu daha yaxşı qorunur.

8. Azərbaycan Konteksti

8.1. COVID-19 Təcrübəsi

Azərbaycanda 2020-ci ildə Mərkəzi Bank kredit taksitləri üçün 6 aylıq möhlət qərarı verdi — bu, əslində İslami «Tacil» prinsipinin tətbiqi idi (faizsiz olmasa da — konvensional banklarda faiz hesablanmağa davam etdi). Bu təcrübə göstərdi ki, möhlət konsepsiyası Azərbaycan hüquqi çərçivəsində mümkündür — İslami bankçılıq bu konsepsiyanı daha ədalətli formada (faizsiz) tətbiq edə bilər.

8.2. Hüquqi Çərçivə

Azərbaycan Mülki Məcəlləsi force majeure-i tanıyır (maddə 440) — gözlənilməz, qarşısıalınmaz hadisə müqavilə öhdəliyinin icrasını azad edir. Lakin mühüm fərq: Azərbaycan qanunvericiliyində force majeure-dən sonra gecikmiş ödənişə faiz hesablanmasına icazə verilir. İslami hüquqda bu, qadağandır — möhlət müddətinə əlavə ödəniş Riba-dır. İslami bank Azərbaycanda fəaliyyət göstərərkən müqavilədə xüsusi şərt qoymalıdır: «Force majeure halında möhlət əlavə ödəniş tələb olunmadan verilir.»

8.3. 2020 Qarabağ Müharibəsi — Xüsusi Hal

44 günlük Qarabağ müharibəsi bölgədə iqtisadi fəaliyyəti pozdu — sənaye zonalarında istehsal dayandı, əhali köçürüldü, infrastruktur zərər gördü. İslami bank olsaydı SS-36 birbaşa tətbiq olunacaqdı: hərbi əməliyyat zonasında müqavilələr dayandırılmalı, möhlət verilməli, zərər görmüş aktiv üzrə gəlir tələbi dayandırılmalı idi. Bu, Azərbaycan kontekstinə xüsusi relevantlıq daşıyır — gələcəkdə İslami bank fəaliyyətə başladıqda, hərbi/fövqəladə hal ssenarisi müqavilə şərtlərində nəzərə alınmalıdır.

8.4. Təbii Fəlakətlər

Azərbaycan seysmik zonadadır — Şəki-Zaqatala, Lənkəran zonalarında zəlzələ riski var. Səl, torpaq sürüşmələri — bölgəsal risklər mövcuddur. İslami bank bu riskləri Təkaful vasitəsilə örtə bilər, force majeure qaydaları müqavilələrdə əks olunmalıdır.

9. Praktik Yoxlama Siyahısı

☐ Hadisə gözlənilməzdir? Öncədən proqnozlaşdırıla bilmirdi?

☐ Qarşısıalınmazdır? Tərəf əlindən gələni etdi, lakin aradan qaldıra bilmir?

☐ Tərəfin iradəsindən asılı deyil? Heç bir tərəfin günahı yoxdur?

☐ Möhlət verilir? Borcluya əlavə mənfəət tələb olunmadan möhlət təmin edilir?

☐ İjarah dayandırılıb? İcarə predmeti istifadəsiz qaldıqda icarə haqqı hesablanmır?

☐ Sənədləşdirilib? Force majeure rəsmi bəyan edilib, tarix qeyd olunub?

☐ Təkaful aktivdir? Sığorta fondu fövqəladə halı örtürmü?

10. Nəticə

Fövqəladə hallar İslami maliyyə müqavilələrinin ən ciddi sınağıdır — SS-36 borclunun qorunması, ədalətli risk bölgüsü və Şəriətə uyğun tənzimləmə prinsiplərini müəyyən edir. COVID-19 bu standartın praktik tətbiqini sınadı — nəticə göstərdi ki, İslami maliyyə sənayesi fövqəladə hallara daha yaxşı hazırlanmalıdır.

İslami force majeure-in konvensional force majeure-dan fundamental üstünlüyü möhlət dövrünün faizsiz olmasıdır — bu, borclounun real qorunmasını təmin edir. Azərbaycan üçün bu prinsip COVID-19 təcrübəsi kontekstində xüsusilə aktualdır — gələcəkdə İslami maliyyə modeli borcluya konvensional bankçılıqdan daha ədalətli qoruma təklif edə bilər.

"Allah heç kəsə gücünün yetdiyindən artığını yükləməz." (əl-Bəqərə, 2:286)

Əsas Mənbələr və İstinadlar

Qurani-Kərim: əl-Bəqərə, 2:280, 2:286; əl-İnşirah, 94:5-6.

Hədis: Müslim, №1554.

AAOIFI Standartları: SS-36: Fövqəladə Halların Təsiri; SS-26: Təkaful; SS-41: Retəkaful.

Biblioqrafiya

AAOIFI, Shari'ah Standards, 2024–2025. — SS-36.
Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2), əl-İnşirah (94).
Səhih Müslim.
Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
IFSB, COVID-19: Impact on the Islamic Financial Services Industry, 2020.
Bank Negara Malaysia, Automatic Moratorium Circular, April 2020.
əz-Züheyli, V., əl-Fiqhu-l-İslami və Ədillətuhu, Dəməşq: Dar əl-Fikr, 2006.