Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №37 çərçivəsində İslami Kredit Razılaşması mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Konvensional bankçılıqda kredit faiz əsaslı borc müqaviləsidir — İslami bankçılıqda isə «kredit» anlayışı ticarət əsaslı maliyyələşdirmə ilə əvəz olunur. Məqalə İslami maliyyələşdirmə müqavilələrinin konvensional kredit müqaviləsindən fərqlərini, AAOIFI standartının əsas müddəalarını, dörd fiqhi məzhəbin borclanma qaydalarını və Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivlərini araşdırır.
Açar sözlər: Kredit razılaşması, AAOIFI Şəriət Standartı №37, İslami maliyyələşdirmə, borclanma qaydaları, Azərbaycan
1. Giriş: «Kredit» Deyil, «Maliyyələşdirmə»
Konvensional bankçılığın ən əsas funksiyası kredit verməkdir — bank pul verir, müştəri əsas borcla birlikdə faiz ödəyir. İslami bankçılıqda bu model kökündən fərqlidir: İslami bank kredit vermir — maliyyələşdirmə təklif edir. Fərq terminoloji deyil, mahiyyəvidir.
Konvensional kredit: Bank → Pul → Müştəri → Pul+Faiz → Bank. Burada bankın işi pulun özünü satmaqdır — pul əmtəədir, faiz isə qiymətidir. Bu, Riba əl-Qard-ın birbaşa formasıdır.
İslami maliyyələşdirmə: Bank → Mal alır → Müştəriyə satır (Murabahah). Və ya: Bank → Aktiv alır → Müştəriyə icarəyə verir (İjarah). Və ya: Bank → Müştəri ilə ortaqlıq qurur (Müşarəkə). Burada bank real iqtisadi əməliyyat aparır — mal alır, aktiv saxlayır, risk daşıyır. Mənfəət ticarət mənfəətidir, faiz deyildir.
AAOIFI SS-37 İslami maliyyə müəssisələrinin müştərilərlə razılaşma (facility agreement) qaydalarını müəyyən edir — maliyyələşdirmə limitləri, öhdəlik şərtləri, gecikdirmə qaydaları, defolt prosedurları və borcun yenidən qurulması prinsiplərini əhatə edir. Bu standart İslami bankçılığın «infrastruktur» standartıdır — ayrı-ayrı müqavilə strukturlarını (SS-8, SS-9, SS-12) birləşdirən çərçivə sənədidir.
2. Əsas Terminlər Lüğəti
| Termin | Ərəbcə | İzah |
|---|---|---|
| Tamwil | التمويل | Maliyyələşdirmə — İslami «kredit» əvəzi |
| Qard Həsən | القرض الحسن | Xeyriyyə borcu — faizsiz borc |
| Dayn | الدين | Borc — maliyyə öhdəliyi |
| Mühəl | المحل | Borc müddəti |
| Tacil | التأجيل | Gecikdirmə — borcun müddətinin uzadılması |
| İbra | الإبراء | Bağışlama — borcun və ya bir hissəsinin bağışlanması |
| Həsm | الحسم | Endirim — erkən ödəmə endirimi |
3. Şəriət Əsaslandırması
3.1. Qurani-Kərim
"Ey iman gətirənlər! Bir-birinizə müəyyən müddətə borc verdikdə — onu yazın." (əl-Bəqərə, 2:282)
Bu, Quranın ən uzun ayəsidir (Ayət əd-Dayn) — borclanma qaydalarının dəqiq sənədləşdirilməsini əmr edir: yazılı müqavilə, şahidlər, müddət göstərilməsi. AAOIFI SS-37-nin sənədləşdirmə tələblərinin birbaşa Qurani əsasıdır.
"Əgər (borclu) çətinlikdədirsə — ona vəziyyəti yaxşılaşana qədər möhlət verin. Sədəqə olaraq bağışlamağınız isə sizin üçün daha xeyirlidir — əgər bilsəydiniz." (əl-Bəqərə, 2:280)
Bu ayə İslami borclanmanın ən mühüm prinsipini qoyur: çətinlikdə olan borclunun cəzalandırılmaması — möhlət verilməsi və ya borcun bağışlanması. Konvensional bankçılıqda gecikmiş ödəniş avtomatik cərimə, artan faiz, hüquqi təqib gətirir — İslami bankçılıqda isə borclu çətinlikdədirsə, möhlət və ya bağışlama tövsiyə olunur.
3.2. Hədis
"Borclunun vəziyyətini yüngülləşdirən kəsin — Allah da Qiyamət günü onun vəziyyətini yüngülləşdirər." (Müslim, №1563)
"Kim varlının ödəmə gecikdirmə etdiyini iddia edərsə — bu zülmdür. Kim borcunu bir varlıya (ödəmə qabiliyyəti olan şəxsə) yönləndirsə — qəbul edin." (Buxari, №2287)
Bu hədis iki əsas prinsip qoyur: (i) ödəmə qabiliyyəti olan borcluya gecikdirmə zülmdür (bankın tələb hüququ var), (ii) borcun transfer edilməsi (Havalah) icazəlidir.
3.3. Fiqh Qaydaları
"Borclu zülmkar deyil — borc insanın başına gələn hadisədir" — İslam hüququnda borclu kriminal deyildir, borcu ödəyə bilməmək insani vəziyyətdir.
"Zarar verilməz, zərərə zərərlə cavab verilməz" — borcluya həddindən artıq cərimə və ya cəza tətbiqi bu qaydanı pozur.
4. AAOIFI SS-37: Kredit Razılaşması Standartının Əsas Müddəaları
4.1. Maliyyələşdirmə Limiti (Facility Limit) (SS-37, Maddə 2)
İslami bank müştəriyə müəyyən limit daxilində maliyyələşdirmə imkanı təklif edə bilər — lakin bu, konvensional «kredit xətti»ndən fərqlidir. Konvensional kredit xətti: bank müştəriyə müəyyən məbləğ pul istifadəsi imkanı verir, istifadə olunan hissəyə faiz hesablanır. İslami maliyyələşdirmə limiti: bank müştəriyə müəyyən həcmdə Murabahah, İjarah və ya digər əməliyyat aparmaq imkanı verir — hər əməliyyat ayrıca müqavilə ilə rəsmiləşdirilir. AAOIFI vurğulayır: limit öhdəliyi (commitment) maliyyələşdirmənin özü deyildir — vəd (wa'd) xüsusiyyətindədir.
4.2. Gecikmiş Ödəniş Qaydaları (SS-37, Maddə 3)
Cərimənin yalnız xeyriyyəyə yönləndirilməsi: İslami bankın gecikmiş ödənişə tətbiq etdiyi cərimə bankın gəlirinə daxil edilə bilməz — mütləq xeyriyyə fonduna yönləndirilməlidir. Bu, cərimənin Riba-ya çevrilməsinin qarşısını alır. AAOIFI aydın qayda qoyur: cərimə «borcluyu intizama çağırma» alətidir, «əlavə gəlir mənbəyi» deyildir.
Borcun yenidən qurulması (Restructuring): Əgər borclu real əsassız deyil, obyektiv ödəmə çətinliyi yaşayırsa — bankı borcun yenidən qurulmasını nəzərdən keçirməlidir. Yenidən qurulma formaları: müddətin uzadılması (Tacil) — əlavə mənfəət marjası tələb etmədən. AAOIFI açıq şəkildə qadağan edir: müddət uzadılması müqabilində əlavə mənfəət marjası tələb etmək Riba ən-Nəsiah-dır — «gecikdirmə müqabilində artıq ödəniş» faizin birbaşa formasıdır.
4.3. Erkən Ödəmə (SS-37, Maddə 4)
İbra (Bağışlama) vs. Həsm (Endirim): Konvensional kreditdə erkən ödəmə faiz qənaəti yaradır — qalan müddətin faizi ödənilmir. İslami maliyyědə vəziyyət daha mürəkkəbdir: Murabahah-da qiymət müqavilə anında müəyyən edilmişdir — erkən ödəmə avtomatik endirim yaratmır. Lakin AAOIFI qəti olmayan tövsiyə verir: bank erkən ödəmə halında müştəriyə könüllü İbra (bağışlama) tətbiq edə bilər — gələcək mənfəətin bir hissəsini bağışlamaq. Bu, «İhsan» (yaxşılıq) prinsipidir — vacib deyil, lakin tövsiyə olunur. Bank İbra-nı müqaviləyə şərt kimi daxil edə bilməz — könüllü olmalıdır.
5. Dörd Məzhəbin Borclanma Qaydaları: Müqayisəli Təhlil
Hənəfi Məzhəbi
Hənəfi fiqhi borclanma qaydalarında ən detallı sistemi yaradıb — əl-Kasani Bədai əs-Sənai-də borcun növlərini, ödəniş qaydalarını, gecikdirmə hüquqlarını ətraflı təsnif edir. Xüsusiyyət: borcun müddətinin uzadılması (Tacil) əlavə ödəniş olmadan icazəlidir — bu, Hənəfi fiqhinin borcluya ən yumşaq yanaşmasıdır. Əbu Hənifə həmçinin «Qarz həsən»-in (faizsiz borc) ən üstün xeyriyyə əməli olduğunu vurğulayır.
Maliki Məzhəbi
Maliki fiqhi Sedd-i Zərai prinsipi ilə borclanma müqavilələrindəki hər növ «gizli faiz» imkanını bağlayır: borclunun krreditora hədiyyə verməsi belə mübahisəlidir — çünki bu, «borca görə fayda» (borcun faydası) yarada bilər. Maliki qaydası: «hər borc ki, onunla birlikdə fayda gəlir — Ribadır» (كل قرض جر نفعاً فهو ربا). Bu, ən ciddi borclanma qaydalarıdır.
Şafii Məzhəbi
Şafii fiqhi borclu-kreditor münasibətlərində «şərt» konsepsiyasını vurğulayır: əgər borca əlavə ödəniş şərt kimi qoyulubsa — haramdır. Əgər borclu öz istəyi ilə (şərtsiz) əlavə ödəniş edirsə — halaldır. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) borcu qaytararkən daha yaxşı keyfiyyətdə qaytarardı — lakin bu, şərt kimi deyil, əxlaq kimi idi.
Hənbəli Məzhəbi
İbn Teymiyyə borclunun hüquqlarını ən güclü şəkildə müdafiə edir: «çətinlikdə olan borclunun həbsi haramdır» deyir. Hənbəli fiqhi «müflis» (insolvent) borclunun aktivlərinin satışı prosedurunu detallı müəyyən edir — lakin borclunun əsas ehtiyacları (ev, geyim, ərzaq) toxunulmazdır.
| Məsələ | Hənəfi | Maliki | Şafii | Hənbəli |
|---|---|---|---|---|
| Gecikdirmə müddəti | Əlavəsiz uzadılır | Əlavəsiz uzadılır | Əlavəsiz uzadılır | Əlavəsiz uzadılır |
| Gizli faiz qadağası | Ciddi | Ən ciddi (Sedd-i Zərai) | Şərtlə | Ciddi |
| Erkən ödəmə endirimi | Könüllü İbra | Könüllü İbra | Könüllü İbra | Könüllü İbra |
| Borclu həbsi | İcazəli (qaçan borclu) | İcazəli (şərtlə) | İcazəli (şərtlə) | Haram (çətinlik halı) |
5.1. Doktrina-Praktika Boşluğu: İslami «Kredit» Həqiqətənmi Fərqlidirmi?
İslami maliyyənin ən ciddi tənqidi: «İslami kredit» ilə konvensional kredit arasında real fərq varmı? Tənqidçilər iddia edir ki, Murabahah «forması satış, mahiyyəti kredit»dir — bank malı alıb 5 dəqiqə sonra satır, heç vaxt real risk daşımır. Bu tənqidə cavab:
Risk fərqi mövcuddur — lakin kiçikdir: Murabahah-da bank malı mülkiyyətinə keçirdiyi anda (birneçə saat və ya gün) real risk daşıyır — əgər mal bu müddətdə zədələnsə, bank zərər çəkir. İjarah-da bank bütün müddət ərzində mülkiyyət sahibidir — daşınmaz əmlak yanğında məhv olsa, bankın zərəridir. Bu, konvensional kreditdə yoxdur — bank yalnız pul verir, mal müştərinin riskindədir.
Lakin praksis fərqli ola bilər: Bəzi İslami banklar Murabahah-da «constructive possession» (yəni kağız üzərində mülkiyyət) ilə real possessionu əvəzləyir — mal heç vaxt bankın anbarına getmir. AAOIFI bunu «forma İslami, mahiyyət konvensional» adlandırır — SS-8 real mülkiyyət keçidini tələb edir.
Kritik fərq — gecikdirmə cəriməsi: Konvensional kreditdə gecikmiş ödəniş artan faiz yaradır — 14% illik kredit gecikdikdə 20%-ə çıxa bilər. İslami bankda gecikdirmə cəriməsi sabitdir və xeyriyyəyə yönləndirilir — bank əlavə gəlir əldə etmir. Bu, real struktural fərqdir.
5.2. Qard Həsən: İslami Maliyyənin «Xeyriyyə Borcu»
Qard Həsən (faizsiz borc) İslami maliyyənin ən nəcib alətidir — borclu yalnız aldığı məbləği qaytarır, heç bir əlavə ödəniş yoxdur. İslami banklarda Qard Həsən adətən mikrokreditlər, təhsil kreditləri, fövqəladə hallarda istifadə olunur. Maliyyələşdirmə mənbəyi: Zəkat, sədəqə fondları, gecikdirmə cərimə fondları (xeyriyyə fonduna yığılan cərimələr). AAOIFI SS-19 Qard Həsən qaydalarını müəyyən edir — bank əlavə ödəniş tələb edə bilməz, lakin borcludan «xidmət haqqı» (actual cost — poçt, sənədləşdirmə xərci) ala bilər (bir şərtlə ki, bu haqq sabit olsun və borcun məbləğindən asılı olmasın).
6. Azərbaycan Konteksti
6.1. Mövcud Kredit Bazarı
Azərbaycan bank sektoru tam faiz əsaslı kredit sistemi ilə fəaliyyət göstərir: istehlak kreditləri (illik 14-22%), ipoteka kreditləri (illik 6-8%, dövlət subsidiyalı), biznes kreditləri (illik 12-18%), mikrokreditlər (illik 20-30%). Bu modelin İslami alternativə keçidi proqressiv olmalıdır.
Konvensional → İslami Keçid Cədvəli:
| Kredit Növü | Konvensional Model | İslami Alternativ | Əsas AAOIFI Standartı |
|---|---|---|---|
| İstehlak krediti | Pul + Faiz | Murabahah (mal satışı) | SS-8 + SS-37 |
| İpoteka | Pul + Faiz + Girov | İjarah Muntahia bi't-Tamlik | SS-9 + SS-34 + SS-37 |
| Biznes krediti | Pul + Faiz | Müşarəkə / İstisna | SS-12 / SS-20 + SS-37 |
| Mikro kredit | Pul + Yüksək Faiz | Qard Həsən + Murabahah | SS-19 + SS-37 |
| Avtomobil krediti | Pul + Faiz + Girov | Murabahah / İjarah | SS-8 / SS-9 + SS-37 |
6.2. İslami Maliyyə Alternativləri
Hər konvensional kredit növünün İslami ekvivalenti mövcuddur: istehlak krediti → Murabahah (mal taksitlə satış), ipoteka → İjarah Muntahia bi't-Tamlik (icarə ilə mülkiyyət keçidi), biznes krediti → Müşarəkə (ortaqlıq) və ya İstisna (sifarişlə istehsal), tağsitli mal → Murabahah (birbaşa). Azərbaycan üçün ilk addım: mövcud konvensional banklar daxilində «İslami pəncərə» (Islamic window) yaratmaq — AAOIFI SS-6 bu prosesi tənzimləyir.
6.3. Praktik Ssenari: Murabahah Avtomobil Maliyyəsi
Müştəri 40.000 AZN dəyərində avtomobil almaq istəyir — konvensional bankda kredit götürər (40.000 AZN + 14% illik faiz × 5 il = 68.000 AZN ümumi). İslami bankda: bank avtomobili dilerden 40.000 AZN-ə alır (öz mülkiyyətinə keçirir), müştəriyə 48.000 AZN-ə satır (20% mənfəət marjası), 5 il taksitlə (aylıq 800 AZN). Fərq: konvensional modeldə müştəri 68.000 AZN, İslami modeldə 48.000 AZN ödəyir — çünki İslami modeldə mürəkkəb faiz yoxdur, qiymət müqavilə anında sabitlənir.
7. Praktik Yoxlama Siyahısı
☐ Maliyyələşdirmə strukturu: Kredit deyil, ticarət əsaslı maliyyələşdirmə (Murabahah, İjarah, Müşarəkə)?
☐ Riba yoxdur: Borc + faiz modeli yoxdur?
☐ Gecikdirmə qaydası: Cərimə xeyriyyəyə yönləndirilir?
☐ Yenidən qurulma: Müddət uzadılması əlavə mənfəət tələb etmir?
☐ Erkən ödəmə: İbra (könüllü bağışlama) mexanizmi var?
☐ Sənədləşdirmə: Müqavilə yazılı, dəqiq, şahidli?
8. Nəticə
İslami «kredit» konvensional kreditdən kökündən fərqlidir — pul satışı deyil, ticarət əsaslı maliyyələşdirmədir. AAOIFI SS-37 bu fərqin infrastruktur standartını yaradır — maliyyələşdirmə limiti, gecikdirmə qaydaları, yenidən qurulma və erkən ödəmə prinsiplərini müəyyən edir.
"Bir-birinizə müəyyən müddətə borc verdikdə — onu yazın." (əl-Bəqərə, 2:282)
Əsas Mənbələr və İstinadlar
Qurani-Kərim: əl-Bəqərə, 2:280, 2:282.
Hədis: Müslim, №1563; Buxari, №2287.
AAOIFI Standartları: SS-37: Kredit Razılaşması; SS-8: Murabahah; SS-9: İjarah; SS-19: Qard.
Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır.
© 2026. Bütün hüquqlar qorunur.
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №37.
- Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2).
- Səhih Müslim, Səhih əl-Buxari.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.