Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №8 çərçivəsində Murabahah mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və konvensional maliyyə alətləri ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin şəriət əsaslandırması: qurani-kərim, hədis və fiqhi dəlillər, aaoifi şəriət standartı №8: ətraflı təhlil, praktik tətbiq: murabahah əməliyyatının addım-addım nümunəsi, qlobal tətbiq modelləri: müqayisəli təhlil, fiqhi mübahisələr və tənqidi təhlil məsələlərini araşdırır. Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivləri və praktik nümunələr təqdim olunur.
Açar sözlər: Murabahah, AAOIFI Şəriət Standartı №8, İslami maliyyə, Şəriət uyğunluğu, Azərbaycan
Giriş və Aktuallıq
Müasir İslami maliyyə sənayesinin ən geniş yayılmış və praktik əhəmiyyətə malik maliyyələşdirmə aləti olan Murabahah (مرابحة) — satıcının malın maya dəyərini açıq şəkildə bildirdiyi və üzərinə əvvəlcədən razılaşdırılmış mənfəət əlavə etdiyi alqı-satqı müqaviləsidir. Qlobal İslami bankçılıq əməliyyatlarının təxminən 65-70%-i bu müqavilə əsasında qurulur ki, bu da onu İslami maliyyə sisteminin "onurğa sütunu" hesab etməyə əsas verir.
Ənənəvi fiqh ədəbiyyatında Murabahah sadəcə bir satış növü kimi təsvir olunsa da, müasir İslami bankçılıqda bu müqavilə maliyyələşdirmə vasitəsinə çevrilmişdir. Bu transformasiya özü ilə bir sıra fiqhi suallar, şəriət uyğunluğu narahatlıqları və praktik tətbiq çətinlikləri gətirmişdir. Məhz buna görə AAOIFI (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions) — İslami Maliyyə İnstitutları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı — öz Şəriət Standartı №8-də Murabahah əməliyyatının bütün mərhələlərini, şərtlərini və qaydalarını əhatəli şəkildə tənzimləmişdir.
Azərbaycan kontekstində Murabahah xüsusi aktuallıq daşıyır. Ölkədə konvensional bank sistemi hakim olsa da, müsəlman əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsi faiz əsaslı bank kreditlərindən çəkinir və nəticədə pullarını "yastıq altında" saxlayır. Murabahah müqaviləsinin düzgün başa düşülməsi bu insanlara şəriətə uyğun maliyyə alternativləri haqqında bilik verir və potensial olaraq İslami bankçılığın Azərbaycanda inkişafına zəmin yaradır.
Bu məqalə AAOIFI Şəriət Standartı №8-i ətraflı təhlil edərək, onun fiqhi əsaslarını, praktik tətbiq qaydalarını, məzhəblərarası mübahisə nöqtələrini və Azərbaycan üçün tətbiq perspektivlərini araşdırır.
Terminoloji Lüğət
Bu məqalədə istifadə olunan əsas terminlərin izahı:
Murabahah (مرابحة) — Satıcının malın maya dəyərini və üzərinə əlavə etdiyi mənfəət məbləğini açıq şəkildə bildirdiyi alqı-satqı müqaviləsi. Ərəbcə "ribh" (ربح — mənfəət) sözündən yaranır.
Murabahah li'l-Amir bi'sh-Shira (مرابحة للآمر بالشراء) — "Sifariş verənin xahişi ilə Murabahah" — müştərinin bankdan müəyyən malı alıb ona satmasını xahiş etdiyi bank Murabahası. Bu, müasir İslami bankçılıqda istifadə olunan əsas formadır.
Hamish Jiddiyyah (هامش الجدية) — Ciddilik depoziti; müştərinin öhdəliyinin təminatı olaraq banka yatırdığı məbləğ. Bu, beh pulu ('Arboun) deyil, təminat xarakterli ödəmədir.
'Arboun (عربون) — Beh pulu; alqı-satqı müqaviləsi bağlandıqdan sonra müştərinin ödədiyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş məbləğ. Müştəri müqavilədən imtina edərsə, bu məbləğ satıcıda qalır.
Wa'd (وعد) — Vəd; müştərinin malı almaq barədə birtərəfli öhdəliyi. AAOIFI-yə görə bu vəd birtərəfli olaraq məcburi ola bilər, lakin ikitərəfli məcburi vəd qadağandır.
'Inah (عينة) — Bir malı borcla satıb, eyni malı daha aşağı qiymətə nağd geri almaq əməliyyatı. Bu, faiz əldə etmənin hiyləsi hesab edilir və Şəriət tərəfindən qadağan olunur.
Qabd (قبض) — Mülkiyyətə götürmə, yəni satıcının malı həqiqi və ya konstruktiv şəkildə öz ixtiyarına alması.
Musawamah (مساومة) — Maya dəyəri açıqlanmadan, sadəcə ümumi qiymət üzərindən aparılan alqı-satqı. Murabahahdan fərqli olaraq, satıcı xərclərini açıqlamır.
Şəriət Əsaslandırması: Qurani-Kərim, Hədis və Fiqhi Dəlillər
Qurani-Kərim Dəlilləri
Murabahahın icazəli olmasının əsas Qurani dəlili alqı-satqının ümumi icazəsinə əsaslanır. Uca Allah buyurur:
وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا
"Allah alqı-satqını halal, sələmi (ribanı) isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
Bu ayə İslam iqtisad fəlsəfəsinin təməl prinsipidir: ticarət və mənfəət əldə etmə halaldır, lakin faiz əsaslı gəlir haramdır. Murabahah bir satış müqaviləsi olduğuna görə, bu ayənin ümumi icazə dairəsinə daxildir.
İkinci dəlil olaraq Uca Allahın bu kəlamı gətirilir:
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُوا فَضْلًا مِّن رَّبِّكُمْ
"Rəbbinizdən ruzi (nemət, mənfəət) axtarmağınızda sizə heç bir günah yoxdur." (əl-Bəqərə, 2:198)
Alimlər bu ayədəki "fəzl" (فضل — nemət, artıqlıq) sözünü ticarətdən əldə olunan mənfəət kimi təfsir etmişlər. Bu, Murabahahda əlavə olunan mənfəət marjasının Şəriət nöqteyi-nəzərindən məqbul olduğunu göstərir.
Hədis Dəlilləri
Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) Mədinəyə hicrət zamanı Hz. Əbu Bəkrdən (r.a.) bir dəvə almışdır. Hz. Əbu Bəkr dəvəni pulsuz vermək istəyəndə Rəsulullah (s.ə.s.) buyurmuşdur:
"Mən onu ancaq maya dəyəri ilə alaram."
Bu hədis (Buxari rəvayəti) Tawliyyah (توليه — maya dəyəri ilə satış) növünün icazəli olduğunu göstərir ki, Murabahah da bunun üzərinə mənfəət əlavə olunmuş versiyasıdır.
İkinci mühüm hədis mülkiyyətə götürmə (Qabd) ilə bağlıdır. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) buyurmuşdur:
"Sahib olmadığın şeyi satma." (Tirmizi, Sünən, 3:534)
Bu hədis Murabahah əməliyyatının əsas şərtlərindən birini müəyyən edir: bank malı əvvəlcə özü almalı, mülkiyyətinə keçirməli, riskini öz üzərinə götürməli və yalnız bundan sonra müştəriyə Murabahah əsasında sata bilər.
Alimlərin İcması
Dörd əsas məzhəbin (Hənəfi, Maliki, Şafii, Hənbəli) alimləri Murabahahın əsasən icazəli olduğu barədə icma (yekdil razılıq) əldə etmişlər. İxtilaf yalnız bəzi təfərrüatlarda mövcuddur.
Hənəfilərə görə, satıcının malın dəyərini artıran xərclər (nəqliyyat, saxlama) maya dəyərinə daxil edilə bilər, lakin şəxsi xərclər daxil edilə bilməz. Hənbəlilər isə daha praktik yanaşma irəli sürür: tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə bütün xərclər daxil edilə bilər, lakin alıcı xərclərin təfərrüatı barədə məlumatlandırılmalıdır.
Beynəlxalq Fiqh Akademiyası №40-41 (2/5 və 3/5) saylı qərarları ilə birtərəfli məcburi vədi və Murabahahın müasir bank tətbiqini təsdiq etmişdir.
AAOIFI Şəriət Standartı №8: Ətraflı Təhlil
AAOIFI Şəriət Standartı №8 Murabahah əməliyyatını beş əsas mərhələyə bölür.
Birinci Mərhələ: Müştərinin Müraciəti və Hazırlıq Prosedurları (Maddə 2/1-2/2)
Murabahah əməliyyatı müştərinin İslami maliyyə müəssisəsinə müraciəti ilə başlayır.
Maddə 2/1/1 müəyyən edir ki, müəssisə malı yalnız müştərinin istəyi və müraciəti əsasında ala bilər. Bu, bankın spekulyativ ticarətlə məşğul olmasının qarşısını alır.
Maddə 2/2/1-ə görə, əgər müştəri artıq təchizatçının təklifini qəbul edibsə, bank bu mal üzərində Murabahah əməliyyatı apara bilməz. Artıq müştəriyə məxsus olan malı banka satıb geri almaq əməliyyatı 'Inah (عينة) hesab olunur və Şəriətlə qadağandır.
Maddə 2/2/3 xüsusilə kritikdir: müəssisə malı mütləq üçüncü tərəfdən almalıdır. Müştərinin malını bankın alıb, eyni müştəriyə geri satması qadağandır. Təchizatçı müştərinin 50%-dən çox sahib olduğu şirkət olmamalıdır.
İkinci Mərhələ: Vəd və Təminatlar (Maddə 2/3-2/5)
Maddə 2/3/1 qəti şəkildə müəyyən edir ki, ikitərəfli məcburi vəd qadağandır. Bunun səbəbi ikitərəfli məcburi vədin malı əldə etməzdən əvvəl bağlanmış satış müqaviləsinə bərabər olmasıdır.
Lakin Maddə 2/3/3-ə görə, tərəflərə vədi ləğv etmə hüququ verilmiş ikitərəfli vəd icazəlidir.
Hamish Jiddiyyah (Ciddilik Depoziti) — Maddə 2/5/3-ə görə, bank müştəridən öhdəliyin təminatı olaraq məbləğ ala bilər. Lakin Maddə 2/5/4 müəyyən edir ki, müştəri öhdəliyini pozarsa, bank yalnız real zərəri çıxa bilər. Bankın "əldən çıxmış mənfəəti" kompensasiyaya daxil deyil.
Maddə 2/4/1-2/4/2: bank müştəridən nə öhdəlik haqqı, nə də kredit xətti haqqı ala bilər.
Üçüncü Mərhələ: Malın Əldə Edilməsi və Mülkiyyətə Götürülməsi (Maddə 3)
Bu, Murabahahın ən kritik mərhələsidir və onu konvensional bank kreditindən fundamental şəkildə ayıran əsas nöqtədir.
Maddə 3/1/1 müəyyən edir ki, müəssisə malı əldə etmədən əvvəl Murabahah satışı həyata keçirə bilməz. Bank əvvəlcə malı təchizatçıdan almalı, ona sahib olmalı, malın həqiqi və ya konstruktiv mülkiyyətini əldə etməli və yalnız bundan sonra müştəriyə sata bilər.
Mülkiyyətə götürmə (Qabd) formaları — Maddə 3/2/3: malı teslim alma forması malın xarakterinə görə dəyişir. Qabd fiziki və ya konstruktiv ola bilər. Beynəlxalq ticarətdə yükləmə sənədi bankın konstruktiv mülkiyyəti hesab olunur (Maddə 3/2/4).
Bu mərhələdə ən mühüm prinsip risk daşıma qaydasıdır (Maddə 3/2/2): bank malın mülkiyyətini əldə etdiyi andan onu müştəriyə satdığı ana qədər malın məhv olma riskini öz üzərinə götürür. Bu, İslami maliyyənin "əl-ğunm bi'l-ğurm" (الغنم بالغرم — mənfəət risk müqabilindədir) fundamental prinsipinin tətbiqidir.
Müştərinin agent təyin edilməsi — Maddə 3/1/3-ə görə, orijinal prinsip bankın malı birbaşa özünün almasıdır. Müştərini agent təyin etmək yalnız zərurət halında mümkündür. Maddə 3/1/5 vaxt fasiləsi tələb edir: agentlik tapşırığı ilə Murabahah satışı arasında fasilə olmalıdır.
Dördüncü Mərhələ: Murabahah Müqaviləsinin Bağlanması (Maddə 4)
Maddə 4/1: bank malı mülkiyyətinə aldıqdan sonra müştərini zorla malı almağa məcbur edə bilməz.
Şəffaflıq tələbi — Maddə 4/3: bank malın maya dəyərini, ödəmə şərtlərini, bütün əlavə xərcləri açıq şəkildə müştəriyə bildirməlidir. Bank malı nisyə ilə alıbsa, bunu açıqlamalıdır. Mənfəət marjası maya dəyərindən ayrıca göstərilməlidir.
Əgər bank təchizatçıdan endirim alarsa, müştəri bu endirimdən faydalanmaq hüququna malikdir.
Beşinci Mərhələ: Təminatlar və Borcun İdarə Edilməsi (Maddə 5)
Maddə 5/1: bank Murabahah borcunun təminatı olaraq müştəridən girov (rəhn), zəmanət (kafalah) və ya üçüncü tərəf zəmanəti tələb edə bilər. Bu təminatlar müstəqil müqavilələr kimi rəsmiləşdirilməlidir.
Maddə 5/3 — Gecikmiş Ödəmə Qaydaları: bu, Murabahahın konvensional kreditdən ən kəskin fərqləndiyi nöqtələrdən biridir:
- Bank gecikdirmə faizi (default interest) ala bilməz — bu riba hesab olunur
- Gecikdirmə cəriməsi yalnız xeyriyyə fonduna yönləndirilə bilər — bankın öz gəlirinə daxil edilə bilməz
- Cərimə gecikdirmədən çəkindirmə məqsədi daşıyır, gəlir mənbəyi deyil
- Borclunun maliyyə çətinliyi yaşadığı sübut olunarsa, möhlət verilməlidir (Qurani-Kərim, əl-Bəqərə, 2:280)
Maddə 5/5 — Erkən Ödəmə: müştəri borcu vaxtından əvvəl ödəyərsə, bankın endirim verməsi icazəlidir, lakin müqavilə şərti kimi tələb edilə bilməz. Bu, "dama'i tac'il" (endirim müqabilində erkən ödəmə) prinsipidir.
Maddə 5/7 — İddiaların Həlli: mübahisələr zamanı AAOIFI Şəriət Standartları əsas mənbə kimi qəbul olunmalıdır. Hər iki tərəf Şəriət Şurasının qərarına müraciət edə bilər.
Praktik Tətbiq: Murabahah Əməliyyatının Addım-Addım Nümunəsi
Ssenari: Əhməd Bakıda 200.000 AZN dəyərində mənzil almaq istəyir.
Konvensional bank krediti halında: Əhməd bankdan 200.000 AZN kredit alır. Bank illik 14% faiz tətbiq edir. 15 il müddətinə ümumi 370.000 AZN-dən çox ödəyir. Bank pul borc verir və pul üçün pul alır — bu, ribanın klassik formasıdır.
Murabahah halında əməliyyat:
- Əhməd İslami banka müraciət edir: "Mən filan ünvanda 200.000 AZN-lik mənzil almaq istəyirəm."
- Bank mənzili təhlil edir, kredit qabiliyyətini yoxlayır.
- Bank mənzili birbaşa satıcıdan 200.000 AZN-ə alır — bank real alıcı olur.
- Bu andan etibarən mənzilin yanğın, zəlzələ riski bankın üzərindədir (AAOIFI SS-8, Maddə 3/2/2).
- Bank Əhmədə bildirir: "Maya dəyəti: 200.000 AZN. Mənfəət: 60.000 AZN. Ümumi: 260.000 AZN, 15 il ərzində."
- Əhməd qəbul edirsə, müqavilə bağlanır. Qiymət sabittir və dəyişdirilə bilməz.
Əsas fərqlər:
| Meyar | Konvensional Kredit | Murabahah |
|---|---|---|
| Mahiyyəti | Borc müqaviləsi | Alqı-satqı müqaviləsi |
| Gəlir mənbəyi | Faiz (pul üçün pul) | Ticarət mənfəəti (mal üçün pul) |
| Risk daşıma | Bank risk daşımır | Bank mülkiyyət müddətində risk daşıyır |
| Gecikdirmə | Əlavə faiz hesablanır | Əlavə faiz qadağandır |
| Qiymət | Dəyişən ola bilər | Müqavilədə sabitlənir |
| Şəffaflıq | Maya dəyəri gizlidir | Maya dəyəri açıqlanmalıdır |
Qlobal Tətbiq Modelləri: Müqayisəli Təhlil
Malayziya Modeli
Malayziya Mərkəzi Bankı Murabahahı geniş qəbul etmiş və BBA (Bai' Bithaman Ajil) ilə birlikdə tətbiq edir. Malayziya yanaşması nisbətən liberal hesab olunur — Bai' al-Dain icazəli sayılır.
KİK Ölkələri Modeli
Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Bəhreyn AAOIFI standartlarını birbaşa tətbiq edir. Bank mülkiyyəti real olaraq əldə etməli, borcun ikinci bazarda satışı qadağandır.
Böyük Britaniya Modeli
Al Rayan Bank Murabahahı əsasən daşınmaz əmlak maliyyələşdirməsində istifadə edir. İngilis hüququ və Şəriət paralel tətbiq olunur.
Türkiyə Modeli
Türkiyənin katılım bankları Murabahahı geniş istifadə edir, lakin "müştərinin agent təyin edilməsi" praktikasının geniş yayılması tənqid olunur.
Fiqhi Mübahisələr və Tənqidi Təhlil
"Murabahah Sadəcə Ad Dəyişikliyidirmi?"
Ən geniş yayılmış tənqid budur ki, Murabahah konvensional kreditdən fərqlənmir. Bu tənqid düzgün tətbiqlə yanlış tətbiq arasında fərq qoyulmadıqda yaranır. Düzgün tətbiqdə bank real mülkiyyət riski daşıyır — mal bankın mülkiyyətində olduğu müddətdə məhv ola bilər. Bu risk faiz əsaslı kreditdə mövcud deyil.
Müfti Taki Usmani vurğulayır ki, Murabahah fiqh ədəbiyyatında sadəcə bir satış növüdür və orijinal mənasında maliyyələşdirmə ilə əlaqəsi yoxdur. Onun bank aləti kimi istifadəsi əlavə konsepsiyaların daxil edilməsi ilə mümkün olmuşdur.
Müştərinin Agent Təyin Edilməsi Problemi
Bank əksər hallarda müştərini agent kimi təyin edir. Bu praktik baxımdan rahatdır, lakin real mülkiyyət keçidi bulanıqlaşır. AAOIFI bunu yalnız "zəruri hallarda" icazəli sayır, lakin praktikada norma halına gəlmişdir.
Nisyə Qiymətinin Nağddan Yüksək Olması
Dörd məzhəbin əksəriyyət alimləri nisyə ilə satışda daha yüksək qiymət tələb etməyi icazəli sayır. Şərt budur ki, satış qiyməti müqavilənin əvvəlində dəqiq müəyyənləşdirilməlidir.
Dörd Məzhəbin Murabahah Yanaşması: Müqayisəli Təhlil
Dörd əsas fiqhi məzhəb Murabahahın icazəli olmasında razılaşsa da, tətbiq təfərrüatlarında əhəmiyyətli fərqlər mövcuddur:
Hənəfi Məzhəbi
Hənəfilər Murabahahın hüquqi əsasını Bay' (satış) müqaviləsi olaraq qəbul edir. əl-Kasani Bədai əs-Sənai-də Murabahahı "maya dəyərinin və mənfəətin açıq olduğu satış" kimi təsnif edir. Hənəfilər maya dəyərinə yalnız malın əldə edilməsi ilə birbaşa bağlı xərclərin — nəqliyyat, gömrük, saxlama xərclərinin — daxil edilməsinə icazə verir. Satıcının şəxsi səyahət xərcləri və ya ümumi inzibati xərcləri maya dəyərinə əlavə oluna bilməz. Əgər satıcı malın maya dəyəri barədə yalan söyləyibsə, Hənəfi fiqhinə görə alıcının xiyar (seçim hüququ) vardır: ya müqaviləni ləğv edər, ya da düzgün qiymətlə davam edər.
Maliki Məzhəbi
Maliki fiqhi İmam Malikin əl-Müvətta-da qeyd etdiyi "düzgünlük şərti"nə xüsusi diqqət yetirir: satıcı maya dəyəri barədə tam dürüst olmalıdır. Malikisinin Murabahahda əsas fərqi ondan ibarətdir ki, onlar mənfəət nisbətinin faiz (%) deyil, sabit məbləğ olaraq ifadə edilməsini daha uyğun hesab edir. Bundan əlavə, Maliki hüquqşünasları satıcının malda sonradan baş verən qüsuru bildirmə öhdəliyini daha ciddi şəkildə tənzimləyir.
Şafii Məzhəbi
Şafii fiqhi Murabahah müqaviləsinin rüknlərinə (əsas elementlərinə) xüsusi diqqət yetirir. İmam Şafii Kitab əl-Ümm-də satış müqaviləsinin etibarlılığı üçün "icab" (təklif) və "qəbul"un (qəbul edilmə) dəqiq və açıq formada ifadə edilməsini tələb edir. Şafiilər həmçinin Murabahah satışında nisyə müddətinin əvvəlcədən dəqiq müəyyənləşdirilməsini vacib hesab edir — belirsiz müddət müqaviləni batil edir.
Hənbəli Məzhəbi
Hənbəlilər ən praktik yanaşmanı irəli sürür. İbn Qüdamə əl-Muğni-də Murabahah satışında tərəflərin qarşılıqlı razılığı şərtilə bütün ağlabatan xərclərin maya dəyərinə daxil edilə biləcəyini qeyd edir. Hənbəli fiqhinin xüsusi töhfəsi nisyə qiymətinin nağddan yüksək olmasını birbaşa icazəli saymasıdır — bu, müasir bank Murabahası üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır.
| Məsələ | Hənəfi | Maliki | Şafii | Hənbəli |
|---|---|---|---|---|
| Maya dəyərinə xərc daxil etmə | Yalnız birbaşa xərclər | Birbaşa + satıcının əməyi | Birbaşa xərclər (dəqiq) | Geniş — razılıq şərtilə |
| Mənfəət ifadə forması | Faiz və ya sabit | Sabit məbləğ üstünlük | Hər ikisi | Hər ikisi |
| Maya dəyərində yalan | Xiyar hüququ | Müqavilə batil ola bilər | Xiyar hüququ | Xiyar hüququ |
| Nisyə qiymət artımı | İcazəli | İcazəli (ehtiyatla) | İcazəli | Birbaşa icazəli |
Azərbaycan Kontekstində Tətbiq Perspektivləri
Mövcud Bazar Ehtiyacı
Azərbaycanda 10 milyona yaxın müsəlman əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsi dini səbəblərdən konvensional bank kreditlərindən istifadə etmir. Bu qrup ya şəxsi qənaətlə mülk alır, ya da qeyri-rəsmi borc götürür ki, bu da iqtisadi səmərəliliyi azaldır. Murabahah bu kəsim üçün şəriətə uyğun maliyyələşdirmə alternativi təqdim edir.
Tətbiq Sahələri
Daşınmaz Əmlak: Bakıda orta mənzil qiyməti 80.000–200.000 AZN arasındadır. Murabahah əsaslı mənzil maliyyələşdirməsi konvensional ipotekaya real alternativ ola bilər. Bank mənzili satıcıdan alıb müştəriyə sabit qiymətlə taksitlə satır — qiymət müqavilə müddətində dəyişməz.
KOB Maliyyələşdirməsi: Azərbaycanda 80.000-dən çox KOB fəaliyyət göstərir. Murabahah vasitəsilə avadanlıq, xammal və inventar maliyyələşdirməsi mümkündür — bank lazımi avadanlığı alıb sahibkara sabit qiymətlə satır.
Avtomobil Maliyyələşdirməsi: Ölkədə illik 30.000-dən çox avtomobil satışı həyata keçirilir. Murabahah əsaslı avto maliyyələşdirmə sadə strukturu ilə geniş kütlə üçün anlaşılan modeldir.
Hüquqi və Vergi Çətinlikləri
Azərbaycan qanunvericiliyində İslami maliyyə müqavilələri xüsusi olaraq tənzimlənmir. Murabahah əməliyyatında əsas problem ikiqat ƏDV riskidir: bank malı satıcıdan alarkən ƏDV ödəyir, müştəriyə satarkən yenidən ƏDV yaranır. Malayziya və Böyük Britaniya bu problemi xüsusi vergi güzəştləri ilə həll edib — Azərbaycan da oxşar islahat aparmalıdır.
Həmçinin Azərbaycan Mülki Məcəlləsində "satıcının alıcı adına agent olaraq mal alması" konsepsiyası açıq tənzimlənmir ki, bu da konstruktiv mülkiyyət (Qabd) sübut edilməsini çətinləşdirə bilər.
Tövsiyələr
- Vergi Məcəlləsinə İslami maliyyə əməliyyatları üçün ƏDV neytraliteti maddəsi əlavə edilməlidir
- Mülki Məcəllədə "satış vədi" və "agentlik satışı" strukturları hüquqi tanınmalıdır
- Mərkəzi Bank tərəfindən İslami maliyyə lisenziyası çərçivəsi hazırlanmalıdır
- Pilot layihə olaraq bir lisenziyalı bank çərçivəsində Murabahah "pəncərəsi" (Islamic window) açılmalıdır
Nəticə
AAOIFI Şəriət Standartı №8 Murabahah müqaviləsinin düzgün tətbiqi üçün əhatəli çərçivə təqdim edir. Bu standartın əsas mesajı belədir: Murabahah ancaq o zaman şəriətə uyğun hesab olunur ki, bank real mülkiyyət riski daşısın, maya dəyəri və mənfəət tam şəffaf olsun, müştərinin hüquqları qorunsun.
Seriyamızın növbəti məqaləsində AAOIFI Şəriət Standartı №9: Ijarah (İcarə) müqaviləsini ətraflı təhlil edəcəyik.
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2015. — Şəriət Standartı №8: Murabahah.
- Beynəlxalq Fiqh Akademiyası, Qərar №40-41 (2/5 və 3/5) — Birtərəfli Məcburi Vəd.
- Beynəlxalq Fiqh Akademiyası, Qərar №63 (1/7) — Valyuta Mübadiləsi.
- Beynəlxalq Fiqh Akademiyası, Qərar №72 (3/8) — 'Arboun.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, 2002.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, 2007.
- Venardos, A.M., Islamic Banking and Finance in South-east Asia, 2005.
- Obaidullah, M., Islamic Finance for Micro and Medium Enterprises, 2008.
- Qurani-Kərim: əl-Bəqərə, 2:275; əl-Bəqərə, 2:198.
- Səhih Muslim — Qızıl və gümüş mübadiləsi hədisi.
- Sünən ət-Tirmizi, 3:534.
- Sünən İbn Macə, 2:789.