Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №9 çərçivəsində İjarah (إجارة — icarə) müqaviləsinin nəzəri əsaslarını, praktik tətbiq qaydalarını və müasir İslami bankçılıqdakı rolunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə İjarahın klassik fiqh ədəbiyyatındakı kökləri ilə başlayaraq, müqavilənin əsas mərhələlərini — icarə vədi, aktivin əldə edilməsi, müqavilənin bağlanması, icarə haqqının təyini, təminat və zəmanətlər, mülkiyyət keçidi — AAOIFI maddələrinə istinadla izah edir. Xüsusi diqqət İjarah Muntahia Bittamleek modelinə yönəldilir ki, bu model konvensional maliyyə lizinqinin şəriətə uyğun alternativini təşkil edir. Tədqiqat həmçinin konvensional lizinqlə İslami İjarah arasındakı fundamental fərqləri müqayisəli təhlil edir və Azərbaycan lizinq bazarında İslami icarə mexanizminin tətbiq perspektivlərini araşdırır.
Açar sözlər: İjarah, İjarah Muntahia Bittamleek, AAOIFI Şəriət Standartı №9, İslami lizinq, Usufruct, mülkiyyət keçidi, Azərbaycan
Giriş və Aktuallıq
İslami maliyyə sənayesinin ikinci ən geniş yayılmış və strateji əhəmiyyətə malik maliyyələşdirmə aləti olan İjarah (إجارة) — müəyyən aktivin məlum mənfəətindən (istifadə hüququndan) müəyyən müddət ərzində razılaşdırılmış icarə haqqı müqabilində istifadə etmə müqaviləsidir. Ərəbcə "əcr" (أجر — mükafat, əvəz) sözündən yaranan bu termin, geniş mənada həm əmlak icarəsini, həm də əmək haqqı müqabilində xidmət göstərilməsini əhatə edir. Qlobal İslami maliyyə sənayesində İjarah əsaslı əməliyyatlar ümumi aktivlərin təxminən 10-15%-ni təşkil edir, lakin Sukuk (İslami istiqrazlar) bazarında bu göstərici 50%-dən yuxarıdır ki, bu da İjarahın kapital bazarları üçün strateji əhəmiyyətini göstərir.
Klassik fiqh ədəbiyyatında İjarah sadəcə mənfəətin (usufruct) satışı kimi təsvir olunsa da, müasir İslami bankçılıqda bu müqavilə güclü maliyyələşdirmə alətinə çevrilmişdir. Xüsusilə İjarah Muntahia bi't-Tamlik (إجارة منتهية بالتمليك) — yəni mülkiyyətin icarəçiyə keçməsi ilə nəticələnən icarə — İslami bankların daşınmaz əmlak, avadanlıq və nəqliyyat vasitələri maliyyələşdirməsində əsas instrumenta çevrilmişdir. Bu transformasiya özü ilə bir sıra fiqhi suallar, Şəriət uyğunluğu narahatlıqları və praktik tətbiq çətinlikləri gətirmişdir. Məhz buna görə AAOIFI (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions) — İslami Maliyyə İnstitutları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı — öz Şəriət Standartı №9-da İjarah əməliyyatının bütün mərhələlərini, şərtlərini və qaydalarını əhatəli şəkildə tənzimləmişdir.
Azərbaycan kontekstində İjarah xüsusi aktuallıq daşıyır. Ölkədə lizinq sektoru artıq mövcuddur və fəaliyyət göstərir — bu, İjarah əsaslı İslami maliyyənin tətbiqi üçün hazır infrastruktur deməkdir. Konvensional lizinq şirkətlərinin təcrübəsi İjarah modelinin adaptasiyasını asanlaşdırır. Eyni zamanda, faiz əsaslı kreditlərdən çəkinən müsəlman əhali üçün İjarah şəriətə uyğun alternativ təqdim edir. Bu məqalə AAOIFI Şəriət Standartı №9-u ətraflı təhlil edərək, onun fiqhi əsaslarını, praktik tətbiq qaydalarını, məzhəblərarası mübahisə nöqtələrini və Azərbaycan üçün tətbiq perspektivlərini araşdırır.
Terminoloji Lüğət
Bu məqalədə istifadə olunan əsas terminlərin izahı:
İjarah (إجارة) — Müəyyən aktivin məlum mənfəətindən (istifadə hüququndan) müəyyən müddət ərzində razılaşdırılmış icarə haqqı müqabilində istifadə etmə müqaviləsi. Ərəbcə "əcr" (أجر — mükafat, əvəz) sözündən yaranır. Mahiyyətcə mənfəətin (usufruct) satışıdır, malın özünün deyil.
İjarah Muntahia bi't-Tamlik (إجارة منتهية بالتمليك) — "Mülkiyyətə keçidlə nəticələnən icarə" — icarə müddəti bitdikdən sonra aktivin mülkiyyətinin icarəçiyə keçdiyi müqavilə forması. Bu, müasir İslami bankçılığın əsas maliyyələşdirmə alətlərindən biridir.
Ujrah (أجرة) — İcarə haqqı və ya əmək haqqı; İjarah müqaviləsində icarəçinin icarəyəverənə ödədiyi müəyyən edilmiş kompensasiya.
Manfaah (منفعة) — Mənfəət, istifadə hüququ; İjarah müqaviləsinin əsas predmeti olan aktivdən əldə edilən fayda.
Mu'ajjir (مؤجر) — İcarəyəverən; aktivin sahibi olaraq onu icarəyə verən tərəf.
Musta'jir (مستأجر) — İcarəçi; aktivin istifadə hüququnu alan və icarə haqqı ödəyən tərəf.
Wa'd (وعد) — Vəd; İjarah kontekstində icarəyəverənin icarə müddəti bitdikdən sonra aktivi icarəçiyə satmaq və ya hədiyyə etmək barədə birtərəfli öhdəliyi.
Takaful (تكافل) — İslami sığorta; İjarah əməliyyatında aktivin sığortalanması üçün istifadə olunan şəriətə uyğun sığorta sistemi.
İjarah Mosufah bi'z-Zimmah (إجارة موصوفة بالذمة) — "Öhdəlikdə təsvir edilən İjarah" — konkret aktiv deyil, müəyyən xüsusiyyətlərə malik aktivin mənfəəti icarəyə verilir. Aktivin məhv olması müqaviləni ləğv etmir.
Şəriət Əsaslandırması: Qurani-Kərim, Hədis və Fiqhi Dəlillər
Qurani-Kərim Dəlilləri
İjarahın icazəli olmasının əsas Qurani dəlilləri bir neçə ayədə öz əksini tapır:
Birinci və ən əhəmiyyətli dəlil Hz. Musa (ə.s.) ilə Hz. Şüeyb (ə.s.) arasında bağlanan əmək müqaviləsidir. Uca Allah buyurur:
قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَىٰ أَن تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ
"(Şüeyb) dedi: Mən iki qızımdan birini sənə ərə vermək istəyirəm, bu şərtlə ki, səkkiz il mənə muzdla (əcrə) işləyəsən." (əl-Qəsəs, 28:27)
Bu ayə İjarahın — yəni xidmət müqabilində əvəz ödənilməsinin — peyğəmbərlər tərəfindən tətbiq olunduğunu göstərir. "Tə'curnî" (تأجرني) feli birbaşa İjarah kökündən gəlir.
İkinci dəlil uşağın süd verilməsi ilə bağlı ayədir:
فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ
"Əgər (qadınlar) sizin üçün (uşaqlarınızı) əmizdirərlərsə, onların muzdlarını (ucurəhunnə) verin." (ət-Talaq, 65:6)
Bu ayədə "ucur" (أجور) sözü — İjarahın cəm forması — birbaşa istifadə olunur.
Üçüncü dəlil olaraq Uca Allahın bu kəlamı gətirilir:
نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۚ وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِيًّا
"Biz onların dünya həyatındakı dolanışıqlarını aralarında bölüşdürdük. Bəzilərini digərlərindən dərəcələrlə yüksək etdik ki, onlardan bəziləri digərlərini (xidmətinə) tutsunlar." (əz-Zuxruf, 43:32)
Hədis Dəlilləri
Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) İjarah barədə bir neçə əhəmiyyətli hədis buyurmuşdur:
"İşçinin əmək haqqını tərı qurumamış verin." (İbn Macə, Sünən, 2:817)
Bu hədis İjarah müqaviləsində ödəmənin vaxtında həyata keçirilməsinin vacibliyini vurğulayır.
"Hər kəs bir işçi tutarsa, onun əmək haqqını (əcrini) mütləq bildirsin." (Əbd ər-Rəzzaq, əl-Musannəf)
Bu hədis İjarah müqaviləsinin əsas şərtlərindən birini — icarə haqqının əvvəlcədən məlum olmasını — müəyyən edir.
"Üç nəfər var ki, Qiyamət günü Mən onların düşməniyəm: ...biri də işçi tutub ondan istifadə edən, lakin əmək haqqını verməyən." (Buxari, Səhih, 3:90)
Bu hədisin Qudsi olması — yəni Allahın birbaşa kəlamı olması — İjarah haqqının ödənilməsinin nə dərəcədə ciddi bir öhdəlik olduğunu göstərir.
Alimlərin İcması
Dörd əsas məzhəbin (Hənəfi, Maliki, Şafii, Hənbəli) alimləri İjarahın əsasən icazəli olduğu barədə icma əldə etmişlər. İmam əl-Kasani İjarahın etibarlılığı üçün bir sıra şərtlər müəyyən etmişdir: müqavilənin mənfəəti məlum olmalı, icarə müddəti dəqiqləşdirilməli, icarə haqqı razılaşdırılmalı və aktivdən faydalanma mümkün olmalıdır.
Məzhəblər arasında əsas ixtilaf alt-icarə (sub-lease) məsələsindədir. İmam əş-Şafii və Hənbəli məzhəbi alt-icarədən əldə edilən artıq məbləğin icarəçidə qalmasını icazəli sayır. İmam Əbu Hənifə isə hesab edir ki, əgər alt-icarə haqqı əsas icarə haqqından yüksəkdirsə, artıq məbləğ sədəqəyə verilməlidir.
Beynəlxalq Fiqh Akademiyası öz 3-cü sessiyasında İjarah Muntahia bi't-Tamlikin icazəli olduğunu təsdiq etmişdir.
AAOIFI Şəriət Standartı №9: Ətraflı Təhlil
AAOIFI Şəriət Standartı №9 İjarah əməliyyatını bir neçə əsas bölməyə ayırır.
Birinci Bölmə: Müqavilənin Əsas Elementləri və Şərtləri (Maddə 2-3)
Maddə 2/1-2/2: İjarah müqaviləsi mövcud aktiv üzərində dərhal və ya gələcək tətbiq üçün bağlana bilər. Lakin konkret aktiv göstərildiyi halda, icarəyəverən həmin aktivi əldə etmədən əvvəl İjarah müqaviləsi bağlaya bilməz.
Maddə 3/1-3/2: İjarah müqaviləsinin etibarlılığı üçün icarəyəverən aktivin sahibi olmalıdır. Birgə mülkiyyətdə olan aktiv icarəyə verilə bilər.
Maddə 3/3-3/6: İjarah yalnız icazəli mənfəət üçün etibarlıdır. Müqavilə hər hansı Ğərər (غرر — qeyri-müəyyənlik) elementindən azad olmalıdır.
Maddə 3/7: Əgər aktiv idxal ediləcəkdirsə, bank müştərini agent kimi təyin edə bilər. Aktiv istifadəyə yararlı formada icarəçiyə çatdırılmadan əvvəl məhv olarsa, zərər bankın hesabınadır.
İkinci Bölmə: İcarə Haqqının Müəyyənləşdirilməsi (Maddə 5)
Maddə 5/1/1: İcarə haqqı müqavilənin bağlanması anından müəyyən olmalıdır.
Maddə 5/2/2: İcarə haqqı yalnız aktivin icarəçiyə istifadəyə yararlı formada çatdırıldığı andan hesablanmağa başlayır. Bu, konvensional maliyyə lizinqindən əsas fərqdir.
Maddə 5/2/3: Uzunmüddətli icarə müqavilələrində icarə haqqı müəyyən müddətdən sonra artırıla bilər — bu şərtlə ki, artım dərəcəsi əvvəlcədən razılaşdırılmış olsun.
Maddə 5/2/5: İcarə haqqı sabitləndirilmiş müqavilədə icarəyəverən birtərəfli qaydada icarə haqqını artıra bilməz.
Üçüncü Bölmə: Tərəflərin Öhdəlikləri (Maddə 5/1, 6, 7)
Bu bölmə İjarahı konvensional lizinqdən fundamental şəkildə ayıran əsas nöqtədir.
Mülkiyyət xərcləri — İcarəyəverənin öhdəliyi (Maddə 5/1/7): Aktivin korpusuna aid bütün xərclər icarəyəverənin üzərindədir. Bu xərclərə Takaful, əsas təmir, əmlak vergisi daxildir. Bu prinsip "əl-ğunm bi'l-ğurm" (الغنم بالغرم — mənfəət risk müqabilindədir) fundamental qaydasına əsaslanır.
İstifadə xərcləri — İcarəçinin öhdəliyi: Gündəlik istismar xərcləri — yanacaq, su, elektrik, cari texniki qulluq — icarəçinin üzərindədir.
Maddə 6/1-6/3: İcarəçi aktivə həvalə olunmuş (əmin) şəxs statusundadır. O, yalnız öz səhlənkarlığı nəticəsində yaranan ziyanı ödəməlidir.
Maddə 6/4: Gecikdirilmiş icarə haqqı borc statusu alır. Lakin icarəyəverən gecikdirmə faizi ala bilməz — bu riba hesab olunur. Gecikdirmə cəriməsi yalnız xeyriyyə fonduna yönləndirilə bilər.
Dördüncü Bölmə: Müqavilənin Ləğvi və Dəyişdirilməsi (Maddə 7)
Maddə 7/1/2: İjarah əsasən məcburi müqavilədir — bağlandıqdan sonra birtərəfli olaraq ləğv edilə bilməz.
Maddə 7/1/3: İcarəyə verilmiş aktivin mənfəət verə bilməyəcək dərəcədə zərər görməsi halında İjarah müqaviləsi avtomatik ləğv olunur.
Maddə 7/2/1: İcarəyəverən müqavilədə icarəçinin şərtləri pozduğu halda ləğv hüququnu nəzərdə tuta bilər. Lakin ləğv zamanı icarəçi yalnız ödənilməmiş icarə haqqını ödəməlidir — qalan dövrün icarə haqqı tələb oluna bilməz.
Beşinci Bölmə: İjarah Muntahia bi't-Tamlik — Mülkiyyət Keçidi (Maddə 8)
Bu, AAOIFI standartının ən mühüm və mürəkkəb bölməsidir.
Maddə 8/1-8/4: Mülkiyyət keçidi aşağıdakı üsullarla həyata keçirilə bilər:
- Satış vədi ilə (Maddə 8/1): İcarəyəverən aktivi simvolik və ya razılaşdırılmış qiymətə satmaq barədə birtərəfli vəd verir.
- Hədiyyə vədi ilə (Maddə 8/2): İcarəyəverən aktivi əvəzsiz olaraq hədiyyə etmək barədə vəd verir.
- Şərtli hədiyyə vədi ilə (Maddə 8/3): Mülkiyyət keçidi bütün icarə ödəmələrinin tamamlanması şərtinə bağlanır.
- Tədricən satış ilə (Maddə 8/4): Azalan Müşarakah prinsipi ilə icarəçi tədricən bankın payını alır.
Maddə 8/6: Satış və ya hədiyyə müqaviləsi İjarah müqaviləsindən ayrı saxlanmalıdır. Vəd birtərəfli olmalıdır.
Maddə 8/7: İcarəyəverən bütün risk və mükafatları icarəçiyə keçirə bilməz.
Maddə 8/8: Əgər mülkiyyətin keçirilməsi mümkün olmadığı halda, icarə haqqı bazar dəyərinə əsasən tənzimlənməlidir.
Praktik Tətbiq: İjarah Əməliyyatının Addım-Addım Nümunəsi
Ssenari: Leyla Bakıda 50.000 AZN dəyərində kommersiya avadanlığı (çörəkxana avadanlığı) almaq istəyir.
Konvensional lizinq halında: Leyla lizinq şirkətindən 50.000 AZN dəyərində avadanlığı lizinqə götürür. Şirkət illik 18% faiz tətbiq edir. 5 il müddətinə Leyla ümumilikdə təxminən 76.000 AZN ödəyir. Bütün risk Leylanın üzərindədir.
İslami İjarah Muntahia bi't-Tamlik halında əməliyyat:
- Leyla İslami banka müraciət edir.
- Bank avadanlığı araşdırır, Leylanın kredit qabiliyyətini yoxlayır.
- Bank avadanlığı birbaşa təchizatçıdan 50.000 AZN-ə alır — bank real mülkiyyətçi olur.
- Bank avadanlığı Leylaya icarəyə verir: aylıq 1.100 AZN icarə haqqı, 5 il müddətinə.
- Bank Takaful xərclərini öz üzərinə götürür (AAOIFI SS-9, Maddə 5/1/7).
- İcarə müddəti bitdikdən sonra bank avadanlığı Leylaya simvolik 1 AZN-ə satır (ayrıca satış müqaviləsi ilə).
- İcarə haqqı yalnız avadanlığın istifadəyə yararlı formada çatdırıldığı andan hesablanır (Maddə 5/2/2).
Əsas fərqlər:
| Meyar | Konvensional Lizinq | İslami İjarah |
|---|---|---|
| Mahiyyəti | Maliyyə lizinqi (gizli borc) | Əsl icarə müqaviləsi |
| Mülkiyyət | Formaldır, risk icarəçidə | Bankda qalır, risk bankda |
| Əsas təmir | İcarəçinin öhdəliyi | İcarəyəverənin (bankın) öhdəliyi |
| Sığorta | İcarəçi ödəyir | Bank ödəyir (Takaful) |
| Gecikdirmə | Əlavə faiz hesablanır | Faiz qadağandır, cərimə xeyriyyəyə |
| Mülkiyyət keçidi | Lizinq müqaviləsinin daxili şərti | Ayrıca müstəqil müqavilə |
| İcarə başlanğıcı | Pulun ödənildiyi andan | Aktivin istifadəyə verildiyi andan |
Qlobal Tətbiq Modelləri: Müqayisəli Təhlil
KİK Ölkələri Modeli
Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Bəhreyn AAOIFI standartlarını birbaşa tətbiq edir. İjarah Muntahia bi't-Tamlik əsasən daşınmaz əmlak və böyük avadanlıq maliyyələşdirməsində istifadə olunur.
Malayziya Modeli
Malayziya Al-İjarah Thumma Al-Bai' (AITAB) — yəni "İcarə, sonra Satış" modelini geniş tətbiq edir. Bu model xüsusilə avtomobil maliyyələşdirməsində istifadə olunur.
Böyük Britaniya Modeli
Al Rayan Bank və Gatehouse Bank İjarahı əsasən daşınmaz əmlak maliyyələşdirməsində ("Home Purchase Plan") istifadə edir. Bu, Diminishing Musharakah ilə İjarahın birləşdirilmiş modelidir.
Türkiyə Modeli
Türkiyənin katılım bankları İjarahı geniş istifadə edir, lakin bəzi hallarda mülkiyyət riski əslində icarəçiyə keçirilir — bu, AAOIFI standartlarına ziddir.
Sukuk əl-İjarah — Kapital Bazarlarında İjarah
İjarah Sukuk dünyada ən geniş yayılmış Sukuk növüdür. Bu strukturda Sukuk sahibləri aktivin mülkiyyətçisidir, emitent isə icarəçidir.
Fiqhi Mübahisələr və Tənqidi Təhlil
"İki Müqavilə Bir Əməliyyatda" Problemi
İjarah Muntahia bi't-Tamlikə qarşı ən geniş yayılmış etiraz budur ki, bu əməliyyat əslində bir əqddə iki müqaviləni birləşdirir. Lakin alimlər bu etirazı rədd edirlər: əsas müqavilə İjarahdır və dərhal qüvvəyə minir; satış/hədiyyə isə yalnız birtərəfli vəddir, ayrıca sənəddədir. Vəd müqavilə deyil.
İcarə Haqqında Gizli Kapital Ödəməsi
Praktikada İjarah Muntahia bi't-Tamlikdə icarə haqqı bazar icarə haqqından yüksək təyin olunur. Bəzi alimlər bunu "gizli kredit" hesab edir. Lakin əksəriyyət alimləri vurğulayır ki, tərəflər icarə haqqını qarşılıqlı razılıqla müəyyən edə bilər — əsas şərt budur ki, bank mülkiyyət riskini real olaraq daşısın.
LIBOR Benchmarkının İstifadəsi
Azlıq təşkil edən alimlər faiz əsaslı benchmarkın İjarah icarə haqqının müəyyənləşdirilməsində istifadəsini haram hesab edir. Lakin əksəriyyət alimləri və AAOIFI mövqeyi belədir: benchmark yalnız qiymət müəyyənləşdirmə vasitəsidir.
Satış və Geri-İcarə (Sale and Leaseback) Problemi
Satış və Geri-İcarə hüquqi baxımdan icazəlidir, lakin AAOIFI bunu geniş yayılmış praktika kimi tövsiyə etmir. AAOIFI tələb edir ki, satış və geri-icarə arasında kifayət qədər uzun müddət (adətən bir il) olsun (Maddə 3/4, 8/6).
Dörd Məzhəbin İjarah Yanaşması: Müqayisəli Təhlil
Hənəfi Məzhəbi
Hənəfi fiqhində İjarah mənfəətin (manfaah) satışı kimi təsnif olunur. əl-Kasani Bədai əs-Sənai-də vurğulayır ki, İjarah müqaviləsində satılan şey aktivin özü deyil, ondan istifadə hüququdur. Hənəfilər İjarahın mövcud aktiv üzərində bağlanmasını tələb edir — gələcəkdə mövcud olacaq aktivin icarəyə verilməsi (İjarah Mosufah bi'z-Zimmah) ilə bağlı daha ehtiyatlı mövqe tuturlar. Alt-icarə (sub-lease) məsələsində İmam Əbu Hənifə xarakterik mövqe bildirir: əgər alt-icarə haqqı əsas icarə haqqından yüksəkdirsə, fərq sədəqəyə verilməlidir — çünki bu artıq mənfəət icarəçinin öz əməyindən yox, başqasının mülkündən gəlir.
Maliki Məzhəbi
Maliki fiqhi İjarahda urf (adət) prinsipinə geniş yer verir. İmam Malik İjarah müddətinin dəqiq müəyyənləşdirilməsinə xüsusi diqqət yetirirdi: belirsiz müddətli İjarah batildir. Malikisinin xüsusi töhfəsi İjarahda ğərər (qeyri-müəyyənlik) həddinin müəyyənləşdirilməsidir — kiçik ğərər icarə müqaviləsini batil etmir. Məsələn, mənzilin icarəsində gəələcəkdə hansı otaqda yaşayacağını dəqiq bilməmək kiçik ğərərdir və müqaviləni pozmur. İjarah müddəti bitdikdə icarəçinin üstünlük hüququ (haqq əl-qərar) Maliki fiqhinin diqqətəlayiq xüsusiyyətidir.
Şafii Məzhəbi
Şafii fiqhi İjarahın rüknlərinin (ərkən) dəqiq müəyyənləşdirilməsinə ciddi yanaşır. İmam əş-Şafii İjarah müqaviləsində icarə haqqının mütləq əvvəlcədən dəqiq təyin edilməsini tələb edir — «dəyişən icarə haqqı» konsepsiyasına ehtiyatla yanaşır. Şafiilər İjarahda «icab» və «qəbul»un açıq formada ifadə edilməsini vacib hesab edir. Xüsusi fərq: Şafii məzhəbi alt-icarədən əldə edilən artıq mənfəətin icarəçidə qalmasını icazəli sayır — bu, Əbu Hənifədən fərqli mövqedir.
Hənbəli Məzhəbi
Hənbəli fiqhi İjarahda ən çevik yanaşmanı nümayiş etdirir. İbn Qüdamə əl-Muğni-də İjarah müddətinin beş ilə qədər, hətta daha uzun müddətə uzadılmasını icazəli sayır — bu, uzunmüddətli İjarah Muntahia bi't-Tamlik strukturları üçün əhəmiyyətlidir. Hənbəlilər İjarahda mənfəətin müxtəlif formada ödənilməsini — nağd, natura, xidmət — icazəli sayır. İbn Teymiyyə İjarahın «qarşılıqlı məsləhətə» (maslahah) əsaslanmasını vurğulayır.
| Məsələ | Hənəfi | Maliki | Şafii | Hənbəli |
|---|---|---|---|---|
| Alt-icarə artıq mənfəəti | Sədəqəyə | İcazəli (şərtlə) | İcarəçidə qalır | İcarəçidə qalır |
| Gələcək aktiv İjarahı | Ehtiyatlı | İcazəli | Ehtiyatlı | İcazəli |
| Dəyişən icarə haqqı | İcazəli (dəqiq) | İcazəli (urf ilə) | Ehtiyatlı | İcazəli |
| İcarə müddəti | Qısa müddət | Orta müddət | Dəqiq müddət | Uzun müddət icazəli |
| Aktivin məhvi riski | İcarəyəverəndə | İcarəyəverəndə | İcarəyəverəndə | İcarəyəverəndə |
Azərbaycan Kontekstində Tətbiq Perspektivləri
Hazır İnfrastruktur: Lizinq Sektoru
Azərbaycanda İjarah modelinin tətbiqi üçün ən əhəmiyyətli üstünlük mövcud lizinq infrastrukturudur. Ölkədə fəaliyyət göstərən 10-dan çox lizinq şirkəti artıq aktiv əsaslı maliyyələşdirmə modeli ilə işləyir — bu, İjarahın strukturuna oxşar mexanizmdir. Lizinq şirkətləri avadanlığı alır, müştəriyə icarəyə verir, müddət bitdikdə mülkiyyəti keçirir. İslami İjarah modeli bu prosesə Şəriət uyğunluğu əlavə edir: əsas təmir və sığorta xərclərinin icarəyəverəndə qalması, gecikdirmə faizinin qadağası, mülkiyyət keçidinin ayrıca müqavilə ilə rəsmiləşdirilməsi.
Tətbiq Sahələri
Daşınmaz Əmlak: Bakıda illik 15.000-dən çox mənzil satışı həyata keçirilir, orta qiymət 80.000–200.000 AZN arasındadır. İjarah Muntahia bi't-Tamlik konvensional ipotekaya güclü alternativdir — qiymət sabitdir, bank real mülkiyyətçi kimi əsas təmir və sığorta xərclərini öz üzərinə götürür.
Avto Maliyyə: Ölkədə illik 30.000+ avtomobil satılır. Malayziyanın AITAB (Al-İjarah Thumma Al-Bai') modeli Azərbaycanda tətbiq oluna bilər — bank avtomobili alıb icarəyə verir, müddət bitdikdə müştəri alır.
KOB Avadanlıq Maliyyəsi: 80.000-dən çox KOB əsasən avadanlıq ehtiyacı ilə üzləşir. İjarah vasitəsilə avadanlıq maliyyələşdirməsi sadə və anlaşılan modeldir.
Sukuk əl-İjarah: Uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycan dövlətinin İjarah Sukuk emissiyası mümkündür — ölkəyə məxsus dövlət binaları, infrastruktur aktivləri SPV-yə verilir, Sukuk investorlarına icarəyə verilir, dövr sonunda geri alınır.
Hüquqi Çərçivə Ehtiyacı
Azərbaycan qanunvericiliyində İjarah strukturunun düzgün işləməsi üçün bir neçə islahat lazımdır: İslami maliyyə müqavilələrinin xüsusi tənzimlənməsi, İjarahda ikiqat ƏDV probleminin aradan qaldırılması, Takaful sığorta şirkətlərinin lisenziyalaşdırılması, mülkiyyət keçidi üsullarının Mülki Məcəllədə tanınması.
Nəticə
AAOIFI Şəriət Standartı №9 İjarah müqaviləsinin düzgün tətbiqi üçün əhatəli çərçivə təqdim edir. Bu standartın əsas mesajı belədir: İjarah ancaq o zaman şəriətə uyğun hesab olunur ki, icarəyəverən (bank) aktivin mülkiyyət riskini real olaraq daşısın, əsas təmir və Takaful xərclərini öhdəsinə götürsün, icarə haqqı aktivin istifadəyə verilməsindən sonra hesablansın, mülkiyyət keçidi ayrıca müstəqil müqavilə ilə həyata keçirilsin.
Seriyamızın növbəti məqaləsində AAOIFI Şəriət Standartı №13: Mudarabah (Əmanət Ortaqlığı) müqaviləsini ətraflı təhlil edəcəyik.
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2015. — Şəriət Standartı №9: İjarah.
- Beynəlxalq Fiqh Akademiyası, 3-cü Sessiya Qərarı — İjarah Muntahia bi't-Tamlikin İcazəliliyi.
- Beynəlxalq Fiqh Akademiyası, Qərar №44 (5/5) — Müasir İjarah Formaları.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, 2002.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, 2007.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, 2007.
- Venardos, A.M., Islamic Banking and Finance in South-east Asia, 2005.
- Al-Kasani, Bada'i əs-Sana'i, 1993, cild 4.
- Zuhayli, V., əl-Fiqh əl-İslami wa Adillatuhu, 2003.
- Qurani-Kərim: əl-Qəsəs, 28:27; ət-Talaq, 65:6; əz-Zuxruf, 43:32.
- Səhih əl-Buxari, 3:90 — Hədisi Qudsi (İşçinin haqqı).
- Sünən İbn Macə, 2:817 — İşçinin əmək haqqı hədisi.
- Əbd ər-Rəzzaq, əl-Musannəf — İcarə haqqının müəyyən edilməsi hədisi.