Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №7 çərçivəsində Havalah (Borc Ötürülməsi) mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və konvensional maliyyə alətləri ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin şəriət əsaslandırması: havalah-ın hüquqi əsası, aaoifi ss-7: havalah standartının əsas müddəaları, tarixi hawala şəbəkəsindən müasir fintech-ə, dörd məzhəbin havalah yanaşması: müqayisəli təhlil, azərbaycan kontekstində havalah: mövcud vəziyyət və perspektivlər məsələlərini araşdırır. Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivləri və praktik nümunələr təqdim olunur.
Açar sözlər: Havalah (Borc Ötürülməsi), AAOIFI Şəriət Standartı №7, İslami maliyyə, Şəriət uyğunluğu, Azərbaycan
1. Giriş: Pul Göndərmək — Nə Qədər Sadə, Bir O Qədər Mürəkkəb
Hər ay milyonlarla Azərbaycan vətəndaşı xarici ölkələrdən — Rusiya, Türkiyə, BAƏ, Avropa — pul köçürməsi alır. Dünya üzrə remittans bazarı illik 700 milyard ABŞ dollarını keçir. Lakin bu sadə görünən əməliyyatın arxasında mürəkkəb hüquqi münasibət dayanır: bir şəxs başqa şəxsə borc ötürür, bank və ya köçürmə operatoru vasitəçi rolunu oynayır, valyuta çevrilir, xidmət haqqı tutulur. Bu prosesdə hər bir addımın Şəriət uyğunluğu ayrıca təhlil tələb edir.
İslam hüququnda bu münasibət Havalah (الحوالة) — borc ötürülməsi müqaviləsi — adlanır. Havalah ərəb dilindən "təhvil vermə, çevirmə" mənasını verir və İslam sivilizasiyasının ən fundamental maliyyə alətlərindən biridir. Bu müqavilə müasir bank köçürməsinin, SWIFT sisteminin, Western Union xidmətinin və hətta rəqəmsal ödəniş platformalarının fiqhi əsasını təşkil edir.
Maraqlıdır ki, "Havalah" sözü müasir İngilis dilində də "Hawala" kimi istifadə olunur — qeyri-rəsmi pul köçürmə şəbəkələrini ifadə etmək üçün. Bu şəbəkələrin tarixi İslam sivilizasiyasının İpək Yolu boyunca uzanan ticarət yollarına gedib çıxır. 8-ci əsrdə Bağdaddakı tacir Qahirədəki ortağına pul göndərmək istədikdə fiziki qızıl daşımaq əvəzinə yerli Hawala operatoruna pulu verir, operator Qahirədəki tərəfdaşına məktub (surə) göndərir, tərəfdaş alıcıya pulu çatdırırdı. Fiziki pul hərəkət etmir — yalnız hesablaşma mexanizmi fəaliyyət göstərirdi. Bu sistem müasir SWIFT klirinq sisteminin 12 əsr əvvəlki prototipidir.
AAOIFI Şəriət Standartı №5-də Kafalah (zəmanət) müqaviləsini araşdırmışdıq. Havalah Kafalah-dan fundamental fərqlənir: Kafalah-da əsas borçlu öz öhdəliyindən azad olmur — zaminlə birlikdə borclu olaraq qalır. Havalah-da isə borç tamamilə yeni tərəfə keçir — əsas borçlu azad olur. Bu fərq müasir maliyyədə böyük praktik əhəmiyyətə malikdir: bank zəmanəti Kafalah-dır, bank köçürməsi isə Havalah.
İslam ticarət tarixində Havalah mexanizmi o qədər mühüm idi ki, İmam əl-Kasani (v. 1191) "Bədaiu əs-Sanayi" əsərində Havalah-ı "ticarətin qan dövranı" adlandırmışdır. Böyük Moğol İmperiyasında, Osmanlı İmperiyasında və Əndəlüs Əmirliyində Havalah sistemi dövlət maliyyəsinin əsas köçürmə vasitəsi idi.
2. Əsas Terminlər Lüğəti
| Termin | Ərəbcə | İzah |
|---|---|---|
| Havalah | الحوالة | Borc ötürülməsi — borçlunun öz borcunu üçüncü tərəfə transferi |
| Muhil | المُحيل | Borcu ötürən tərəf — əsas borçlu, öhdəlikdən azad olur |
| Muhal | المُحال | Alacaqlı — borcun ötürüldüyü tərəfə müraciət etməli olan şəxs |
| Muhal Aleyh | المُحال عليه | Yeni borçlu — borcun ötürüldüyü üçüncü tərəf |
| Havalah Mutlaqah | الحوالة المطلقة | Mütləq havalə — Muhal Aleyh-in Muhilə borcu yoxdur |
| Havalah Muqayyadah | الحوالة المقيّدة | Məhdud havalə — Muhal Aleyh-in Muhilə borcu var |
| Sarf | الصرف | Valyuta mübadiləsi — Havalah zamanı valyuta çevrilməsi qaydaları |
| Ujrah | الأجرة | Xidmət haqqı — köçürmə xidmətinə görə alınan haqq |
| Suftajah | السفتجة | Klassik İslam hüququnda uzaq məsafəyə pul köçürməsi sənədi |
| Naqlu Zimmə | نقل الذمة | Öhdəlik keçidi — Havalah-ın fiqhi mahiyyəti |
3. Şəriət Əsaslandırması: Havalah-ın Hüquqi Əsası
3.1. Qurani-Kərim Əsası
Havalah birbaşa Qurani-Kərimdə adı ilə zikr olunmasa da, onun əsasını təşkil edən prinsiplər çoxsaylı ayələrdə mövcuddur:
"Ey iman gətirənlər! Müqavilələrinizə sadiq olun." (əl-Maidə, 5:1)
Havalah bir müqavilədir — tərəflər öz öhdəliklərini yerinə yetirməlidir. Bu ayə üstün fiqh qaydası "əl-aqdu şəriatu-l-mutəaqidayn" (müqavilə tərəflərin qanunudur) prinsipinin əsasını təşkil edir. Havalah bağlandıqdan sonra bütün tərəflər — Muhil, Muhal və Muhal Aleyh — öz öhdəliklərini yerinə yetirməlidirlər. İmam əl-Cəssas (v. 981) "Əhkamu-l-Quran" təfsirində bu ayəni bütün maliyyə müqavilələrinin, o cümlədən Havalah-ın məcburi xarakterinin əsası kimi şərh etmişdir.
"Ey iman gətirənlər! Müəyyən müddətə bir-birinizə borc verdikdə onu yazın." (əl-Bəqərə, 2:282)
Bu ayə borc münasibətlərinin sənədləşdirilməsini əmr edir — Havalah da borc münasibətidir və yazılı sənədləşdirilməlidir. Müasir kontekstdə bu tələb köçürmə qəbzi (receipt), SWIFT təsdiqi və ya rəqəmsal tranzaksiya qeydi ilə yerinə yetirilir. İbn ən-Nəccar əl-Hənbəli (v. 1564) bu ayəni şərh edərək qeyd edir ki, Havalah müqaviləsinin yazılı sənədləşdirilməsi yalnız hüquqi deyil, həm də dini vaciblikdir.
"Allah mallarınızı bir-birinizə batil yolla yeməyinizi qadağan etmişdir — yalnız qarşılıqlı razılığa əsaslanan ticarət istisnadır." (ən-Nisa, 4:29)
Bu ayə Havalah xidmətində şəffaflıq tələbini əsaslandırır: xidmət haqqı, valyuta kursu və bütün şərtlər əvvəlcədən açıqlanmalı, gizli ödənişlər olmamalıdır.
3.2. Hədis Əsası — Birbaşa Havalah Dəlili
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurmuşdur:
"Varlı şəxsin (borcunu) gecikdirməsi zülmdür. Sizdən biriniz varlı bir tərəfə yönəldirilsə (uhilə əla məliyin) — qəbul etsin (fəl-yəttəbi)." (Buxari, №2287; Muslim, №1564)
Bu hədis Havalah-ın birbaşa sünnət dəlilidir və İslam hüququnda Havalah-ın ən fundamental normativ əsasını təşkil edir. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) alacaqlıya, borçlu tərəfindən varlı bir tərəfə yönləndirilməni (Havalah) qəbul etməyi əmr edir. "Fəl-yəttəbi" — "qəbul etsin" ifadəsi bu məsələdə fəqihlər arasında ixtilaf yaratmışdır. İmam Əbu Hənifə (r.a.) bu ifadəni vaciblik (vücub) kimi şərh edir: əgər Muhal Aleyh varlı və etibarlı tərəfdirsə, alacaqlı Havalah-ı qəbul etmək məcburiyyətindədir — imtina etmək günahdır. İmam Şafii (r.a.) isə bu ifadəni güclü tövsiyə (istihbab) kimi şərh edir: qəbul etmək üstündür, lakin qəbul etməmək günah deyil.
Hədis həmçinin bir mühüm sosial ədalət prinsipini vurğulayır: "varlı şəxsin borcu gecikdirməsi zülmdür" (matlu-l-ğaniyyi zulm). Bu, borçlunun maliyyə imkanı olduğu halda borcu gecikdirməsinin İslam hüququnda zülm sayılmasını göstərir — Havalah bu zülmü aradan qaldırmaq üçün effektiv vasitədir.
"Müsəlmanın ruhu (borcunu ödəyənə qədər) borcuna bağlıdır." (Tirmizi, №1078)
Bu hədis borcun İslamdakı ciddi statusunu vurğulayır və dolayı yolla Havalah-ın əhəmiyyətini artırır: borcu effektiv şəkildə transfer etmək və ödənilməsini təmin etmək dini vaciblikdir.
3.3. İcma (Yekdil Razılıq)
Dörd Sünni məzhəb Havalah-ın icazəli olduğu barədə yekdil razılığa malikdir. İmam İbn Qudamə (v. 1223) "əl-Muğni" əsərində yazır: "Havalah-ın icazəli olmasında heç bir ixtilaf yoxdur — Sünnət, İcma və ağıl bunu tələb edir." İxtilaf yalnız Havalah-ın növləri (Mutlaqah vs. Muqayyadah), şərtləri və Muhal Aleyh müflisləşdikdə alacaqlının geri dönüş hüququ məsələsindədir.
4. AAOIFI SS-7: Havalah Standartının Əsas Müddəaları
4.1. Havalah Müqaviləsinin Şərtləri (SS-7, Maddə 2)
AAOIFI Şəriət Standartı №7 Havalah müqaviləsinin etibarlılığı üçün tərəflərə aid ayrı-ayrı şərtlər müəyyən edir:
Muhilin (borcu ötürənin) şərtləri: Muhil yetkin (baliğ), ağlı başında (aqil), öz iradəsi ilə hərəkət edən şəxs olmalıdır — məcbur edilmiş Havalah batildir. Muhilin ötürdüyü borc mövcud, məbləği müəyyən və hüquqi baxımdan tələb oluna bilən olmalıdır. AAOIFI standartı vurğulayır ki, qeyri-müəyyən və ya mübahisəli borc üçün Havalah keçərsizdir.
Muhal-ın (alacaqlının) razılığı: Alacaqlı Havalah-ı qəbul etməlidir — razılığı olmadan borc ötürülə bilməz. Bu tələbin əsası odur ki, Havalah alacaqlının tələb ünvanını dəyişir: əvvəlki borçlu əvəzinə yeni borçluyu qəbul etməlidir. Hər yeni borçlunun ödəmə qabiliyyəti fərqli olduğu üçün alacaqlının razılığı vacibdir. Lakin yuxarıda qeyd olunan hədisə əsasən, əgər Muhal Aleyh varlı və etibarlı tərəfdirsə, alacaqlının imtina etməsi günah hesab oluna bilər (Hənəfi mövqeyi).
Muhal Aleyh-in (yeni borçlunun) razılığı: Bu məsələdə Havalah növünə görə fərq var. Havalah Muqayyadah-da (Muhal Aleyh-in Muhilə borcu var) — Hənəfi məzhəbinə görə Muhal Aleyh-in razılığı tələb olunmur, çünki o onsuz da borcludur, yalnız tələb ünvanı dəyişir. Havalah Mutlaqah-da (Muhal Aleyh-in Muhilə borcu yoxdur) — Muhal Aleyh-in razılığı mütləq tələb olunur, çünki o, yeni öhdəlik qəbul edir.
4.2. Havalah Mutlaqah vs. Havalah Muqayyadah (SS-7, Maddə 3)
AAOIFI standartı Havalah-ın iki əsas növünü tanıyır:
Havalah Mutlaqah (Mütləq Havalə): Bu növdə Muhal Aleyh-in Muhilə heç bir borcu yoxdur — o, yalnız xoş niyyətlə, sosial münasibət əsasında və ya xidmət haqqı qarşılığında borcu üzərinə alır. Bu, müasir bank köçürməsinin fiqhi modelidir: bank müştəriyə borclu deyil, lakin xidmət haqqı (Ujrah) qarşılığında pul köçürməsini həyata keçirir. Hənəfi və Hənbəli məzhəbləri bu növü tam qəbul edir. Şafii məzhəbi isə yalnız Havalah Muqayyadah-ı tanıyır — borçsuz transferi Havalah kimi deyil, Vəkalə (agentlik) kimi kateqoriyalaşdırır.
Havalah Muqayyadah (Məhdud Havalə): Bu növdə Muhal Aleyh-in Muhilə mövcud borcu var. Muhil öz alacaqlısına (Muhal) deyir: "Mən sənə borclu olduğum 1000 AZN-ı — mənə borclu olan Əhməddən al." Nəticədə iki borc münasibəti bir-birini ləğv edir: Muhil-in Muhal-a borcu və Muhal Aleyh-in Muhilə borcu. Bu, bütün dörd məzhəb tərəfindən yekdil şəkildə qəbul edilir.
Praktik nümunə ilə fərqi izah edək: Əli Vəliyə 5000 AZN borcludur. Əlinin Həsəndən 5000 AZN alacağı var. Əli Vəliyə deyir: "Get, o 5000 AZN-ı Həsəndən al." Bu Havalah Muqayyadah-dır: Həsən (Muhal Aleyh) Əliyə (Muhil) borcludur. Əli Vəliyə olan borcunu Həsənə ötürür.
Əgər Əlinin Həsəndən alacağı olmasa — lakin Həsən könüllü olaraq Vəliyə ödəmək istəsə — bu Havalah Mutlaqah olardı.
4.3. Havalah ilə Kafalah Arasındakı Fərq (SS-7, Maddə 4)
Bu fərqi bilmək praktik baxımdan çox vacibdir, çünki müqavilənin düzgün kateqoriyalaşdırılması tərəflərin hüquqlarını müəyyən edir:
| Xüsusiyyət | Havalah (Borc Ötürülməsi) | Kafalah (Zəmanət) |
|---|---|---|
| Əsas borçlunun vəziyyəti | Tamamilə azad olur (naqlu zimmə) | Öhdəlikdə qalır (dammu zimmə) |
| Alacaqlının tələb ünvanı | Yalnız Muhal Aleyh | Həm borçluya, həm kafilə |
| Geri dönmə (Hənəfi) | Havalah bağlandıqdan sonra geri dönüş yoxdur | Kafil ödədikdən sonra borçludan rücu edir |
| Geri dönmə (Maliki/Şafii) | Muhal Aleyh müflisləşsə — geri dönüş var | Kafil ödədikdən sonra borçludan rücu edir |
| Fiqhi təbiət | Öhdəlik keçidi (transfer) | Əlavə öhdəlik (guarantee) |
| Borçluya razılıq | Tərəfin taleyi dəyişir — razılıq tələb olunur | Razılıq tələb olunmur |
| AAOIFI standartı | SS-7 | SS-5 |
Fərqin praktik əhəmiyyəti: əgər bank zəmanət məktubu verərsə — bu Kafalah-dır: bank müştəri ilə birgə məsul olur. Əgər bank pul köçürməsi edərsə — bu Havalah-dır: müştərinin borcu bitir, bank köçürməni həyata keçirir.
4.4. Havalah Üzərindən Xidmət Haqqı (SS-7, Maddə 5)
AAOIFI standartı xidmət haqqı məsələsini aydın tənzimləyir: Havalah xidmətinə görə xidmət haqqı (Ujrah) alınması icazəlidir. Bu haqq köçürmə xidmətinə — sənədləşdirmə, emal, çatdırma, valyuta çevrilməsi — görədir və xidmət müqaviləsi (İcarə əl-əməl) kimi kateqoriyalaşdırılır.
AAOIFI tövsiyəsi: haqq sabit məbləğ olmalıdır — köçürmə həcminin faizi kimi hesablanması mübahisəlidir, çünki bu, borcun həcminə bağlı mənfəət xarakteri daşıya bilər və Riba şübhəsi yarada bilər. Lakin praktik olaraq, əksər müasir köçürmə operatorları (Western Union, MoneyGram) haqq həcminə görə fərqli tarif tətbiq edir. AAOIFI bunu tam qadağan etmir, lakin sabit haqqı üstün tutur.
Xidmət haqqı Havalah müqaviləsindən ayrıca müəyyən edilməlidir — yəni xidmət haqqı Havalah müqaviləsinin daxilindəki şərt deyil, ayrıca xidmət müqaviləsidir. Bu texniki fərq mühümdür: Havalah könüllü əməldir (təbərru), xidmət haqqı isə ayrıca kommersiya münasibətidir.
4.5. Valyuta Mübadiləsi ilə Havalah (SS-7, Maddə 6)
Beynəlxalq pul köçürmələrində tez-tez valyuta çevrilməsi baş verir: AZN → USD → TRY. Bu zaman AAOIFI Şəriət Standartı №1 (Sarf — valyuta mübadiləsi) qaydaları qüvvəyə minir:
Spot (dərhal) təhvil tələbi: Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) hədislərinə əsasən, fərqli valyutaların mübadiləsi "yədən bi-yəd" (dərhal əl dəyişimi) olmalıdır — əks halda Riba ən-Nəsiah (gecikdirmə ribası) yaranır. Müasir kontekstdə bu tələb belə şərh olunur: anlıq (real-time) köçürmə — spot hesab olunur və tam icazəlidir. Eyni gün (T+0) köçürmə — əksər fəqihlər spot hesab edir. 2-3 gün çəkən SWIFT köçürmə (T+2) — mübahisəlidir: ÜİF Fiqh Akademiyası qərarına görə T+2 Sarf üçün icazəlidir (praktik zərurətə — darurət — əsasən).
AAOIFI mövqeyi: Bank və ya operator tərəfindən valyuta çevrilmə kursu köçürmə anında müəyyən edilməli və sonradan dəyişdirilməməlidir. Gizli məzənnə fərqi (spread) əvvəlcədən açıqlanmalıdır — açıqlanmayan spread riskin müştəriyə keçirilməsi hesab olunur ki, bu da Ğərər (qeyri-müəyyənlik) yaradır.
5. Tarixi Hawala Şəbəkəsindən Müasir Fintech-ə
5.1. Tarixi Hawala Sistemi
İslam sivilizasiyasının ticarət yolları boyunca — İpək Yolu, Ədviyyat Yolu, trans-Sahara yolları — Hawala sistemi əsrlər boyu pul köçürməsinin əsas mexanizmi olmuşdur. Sistem belə işləyirdi: Bağdadda tacir A Qahirədəki tacir B-yə pul göndərmək istəyir. Bağdaddakı Hawala operatoruna (Hawaladar) pul verir, operator Qahirədəki tərəfdaşına məktub (surə/suftajah) göndərir, tərəfdaş B-yə pulu verir. Fiziki pul hərəkət etmir — yalnız hesablaşma baş verir. Operatorlar arasında hesab vaxtaşırı ticarət malları ilə balanslaşdırılır.
Bu sistemin üstünlükləri açıq idi: fiziki qızıl daşımağa ehtiyac yox idi (oğurlanma riski aradan qalxırdı), sürətli idi (kuryer yolu ilə bir neçə həftə əvəzinə), ucuz idi (aşağı xidmət haqqı). İtalyan bankçılıq tarixçisi Raymond de Roover qeyd edir ki, Avropanın "cambio" (exchange) sistemi — əslində İslami Hawala-nın adaptasiyasıdır. Florensiya və Venesiya tacirləri bu sistemi Haçlı Səfərləri zamanı öyrənmişlər.
5.2. Müasir Remittans Xidmətləri və Şəriət Statusu
Bank köçürmələri (SWIFT): Ən geniş yayılmış beynəlxalq köçürmə sistemi — 11,000-dən çox bank arasında məlumat mübadiləsi. Fiqhi baxımdan: Havalah Mutlaqah — bank xidmət haqqı qarşılığında köçürməni həyata keçirir. Şəriətə uyğundur — bir şərtlə ki, valyuta çevrilməsi spot olsun.
Western Union / MoneyGram: Pul köçürmə operatorları — dünya üzrə 600,000-dən çox agentlik nöqtəsi. Fiqhi baxımdan: Havalah + Sarf (valyuta çevrilməsi ilə). Şəriətə uyğundur — bir şərtlə ki, kurs köçürmə anında müəyyən edilsin və sonradan dəyişdirilməsin.
Rəqəmsal cüzdanlar (M10, PayPal, Wise): Anlıq rəqəmsal köçürmə xidmətləri — millisaniyələr ərzində. Fiqhi baxımdan: Havalah — spot təhvil praktik olaraq həyata keçirilir. Şəriətə tam uyğundur.
Kriptovalyuta transferləri: Bitcoin, USDT və digər kriptovalyutalar vasitəsilə köçürmə. Fiqhi statusu mübahisəlidir: kriptovalyutanın mahiyyəti (pul, əmtəə, investisiya aləti) barədə alimlər arasında ixtilaf var. AAOIFI 2025-ci ildə kriptovalyutaya dair xüsusi standart hazırlamaq niyyətini bəyan edib.
5.3. Blockchain Əsaslı İslami Köçürmə
Bəzi İslami fintech şirkətləri blockchain texnologiyasından istifadə edərək Şəriətə uyğun, sürətli və ucuz beynəlxalq köçürmə xidmətləri yaradır. Bithaqq (BAƏ), Wethaq (Səudiyyə) kimi şirkətlər distributed ledger texnologiyasını Havalah-ın rəqəmsal versiyası kimi tətbiq edir. Bu model ənənəvi Hawala şəbəkəsinin müasir rəqəmsal əksidir.
6. Dörd Məzhəbin Havalah Yanaşması: Müqayisəli Təhlil
6.1. Hənəfi Məzhəbi
İmam Əbu Hənifə (r.a.) Havalah-a ən geniş yanaşmanı qəbul edir: həm Havalah Mutlaqah, həm Havalah Muqayyadah icazəlidir. Havalah bağlandıqdan sonra geri dönüş yoxdur — əsas borçlu (Muhil) tamamilə azad olur, hətta Muhal Aleyh müflisləşsə belə. Bu mövqenin əsası budur: Havalah müqaviləsi bağlandıqdan sonra borc münasibəti yeni tərəfə tamamilə keçir — alacaqlı bu riski qəbul edib. İmam əs-Səraxsi "əl-Məbsut" əsərində bu mövqeni ətraflı əsaslandırır: "Havalah borc keçididir (naqlu zimmə), geri dönüş yoxdur, çünki əsas borçlunun zimmətindən çıxıb."
6.2. Maliki Məzhəbi
İmam Malik (r.a.) Havalah-ı geniş şərh edir, lakin bir mühüm fərqlə: alacaqlı (Muhal) Muhal Aleyh müflisləşdikdə əsas borçluya (Muhil) geri müraciət edə bilər. Bu, Hənəfi mövqeyindən fundamental fərqdir — Maliki məzhəbi alacaqlının mənafeyini daha çox qoruyur. İmam ibn Rüşd əl-Hafid (Averroes) "Bidayətu-l-Müctəhid" əsərində bu fərqi belə izah edir: "Əgər alacaqlı bilsəydi ki, yeni borçlu müflisləşəcək — Havalah-ı qəbul etməzdi. Alacaqlının bilmədiyi riski onun üzərinə yükləmək zülmdür."
6.3. Şafii Məzhəbi
İmam Şafii (r.a.) daha ehtiyatlı yanaşır: yalnız Havalah Muqayyadah-ı tanıyır — Muhal Aleyh-in Muhilə borcu olmalıdır. Havalah Mutlaqah-ı müstəqil müqavilə kimi qəbul etmir — bunu Vəkalə (agentlik) kimi kateqoriyalaşdırır. Muhal Aleyh müflisləşdikdə alacaqlı əsas borçluya geri müraciət edə bilər (Maliki mövqeyi ilə eyni). Bu yanaşma müasir İslami fintech-in bəzi modellərini Havalah deyil, Vəkalə kimi strukturlaşdırmağa aparır.
6.4. Hənbəli Məzhəbi
İmam Əhməd ibn Hənbəl (r.a.) Hənəfi mövqeyinə yaxındır — həm Mutlaqah, həm Muqayyadah icazəlidir. Lakin Muhal Aleyh-in müflisləşməsi halında alacaqlının geri dönüş hüququ var (Maliki-Şafii mövqeyi). İbn Teymiyyə bu orta mövqeni belə əsaslandırır: "Havalah-ın məqsədi borcun ödənilməsidir — əgər Muhal Aleyh ödəyə bilmirsə, alacaqlı zərər çəkməməlidir."
| Məsələ | Hənəfi | Maliki | Şafii | Hənbəli |
|---|---|---|---|---|
| Havalah Mutlaqah | ✅ İcazəli | ✅ İcazəli | ❌ Tanımır (Vəkalə) | ✅ İcazəli |
| Havalah Muqayyadah | ✅ İcazəli | ✅ İcazəli | ✅ İcazəli | ✅ İcazəli |
| Muhal Aleyh müflisləşsə | Geri dönüş yoxdur | Geri dönüş var | Geri dönüş var | Geri dönüş var |
| Muhal Aleyh-in razılığı (Muqayyadah) | Tələb olunmur | Tələb olunur | Tələb olunur | Tələb olunmur |
7. Azərbaycan Kontekstində Havalah: Mövcud Vəziyyət və Perspektivlər
7.1. Hazırkı Vəziyyət
Azərbaycan əhəmiyyətli remittans bazarına malikdir — xüsusilə Rusiyada çalışan Azərbaycan vətəndaşlarından daxil olan köçürmələr ölkə iqtisadiyyatında mühüm rol oynayır. 2024-cü ildə Azərbaycana daxil olan remittans həcmi 2 milyard ABŞ dollarını aşmışdır. Əsas köçürmə kanalları: bank SWIFT köçürmələri, Western Union/MoneyGram agentlikləri, M10 rəqəmsal cüzdan sistemi, Goldenpay və digər yerli ödəniş platformaları. Bütün bu xidmətlər Şəriət baxımından əsasən icazəlidir — sabit xidmət haqqılı pul köçürməsi Havalah-ın müasir formasıdır.
7.2. Hüquqi Çərçivə Tələbləri
Azərbaycanda İslami remittans xidmətlərinin rəsmi tənzimləmə altına alınması üçün bir neçə qanunvericilik dəyişikliyi tövsiyə olunur: "Ödəniş xidmətləri və ödəniş sistemləri haqqında" Qanuna İslami pul köçürməsi müddəalarının daxil edilməsi — Sarf qaydalarına uyğun valyuta çevrilməsi şərtləri, xidmət haqqının Ujrah kimi tənzimlənməsi. Qeyri-rəsmi Hawala tipli köçürmə xidmətlərinin lisenziyalaşdırılması — BAƏ modeli Azərbaycan üçün də uyğun ola bilər. Rəqəmsal remittans platformalarının Şəriət sertifikasiyası mexanizmi yaradılmalıdır — texnoloji yeniliklər Şəriət çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.
7.3. Praktik Tətbiq İmkanları
Amanah Remittans Xidməti: İslami Havalah prinsipi əsasında beynəlxalq pul köçürməsi xidməti: - Sabit Ujrah haqqı (köçürmə həcmindən asılı olmayan sabit xidmət haqqı) - Spot valyuta çevrilməsi (kurs köçürmə anında müəyyən edilir) - Şəriət Şurası sertifikatı - Rəqəmsal və fiziki kanallar (mobil tətbiq + filial) - AML/CFT tələblərinə tam uyğunluq
Mövcud bank infrastrukturuna inteqrasiya olunaraq minimal xərclə tətbiq oluna bilər.
8. Praktik Yoxlama Siyahısı: Pul Köçürmənizin Şəriət Uyğunluğu
☐ Xidmət haqqı: Köçürmə xidmət haqqı sabit Ujrah-dırmı, yoxsa köçürmə məbləğinin faizi kimidir?
☐ Valyuta kursu: Valyuta çevrilməsi köçürmə anında müəyyən edilir, yoxsa sonradan dəyişdirilir?
☐ Spot təhvil: Köçürmə anlıq (real-time) və ya eyni gün həyata keçirilir?
☐ Gizli haqq: Məzənnə fərqi (spread) əvvəlcədən açıqlanıb?
☐ Faiz elementi: Köçürmə xidmətində faiz (Riba) elementi varmı?
☐ Sənədləşdirmə: Köçürmə qəbzi/təsdiqi mövcuddur?
☐ Məqsəd: Köçürmənin məqsədi halal fəaliyyət üçündür?
Əsas qayda: Pul köçürməsi halal xidmətdir — xidmət haqqı sabit olmalı, valyuta çevrilməsi spot olmalıdır.
9. Nəticə: Havalah — Qədim Şəbəkə, Müasir Əhəmiyyət
Havalah İslam ticarət hüququnun ən qədim və ən geniş tətbiq olunan müqavilələrindən biridir — tarixən İpək Yolu tacirləri üçün əvəzsiz vasitə olmuş, müasir dövrdə SWIFT, Western Union və rəqəmsal cüzdanların fiqhi əsasını təşkil edir. AAOIFI Şəriət Standartı №7 bu müqavilənin müasir maliyyə kontekstində tətbiqi üçün əhatəli qaydalar müəyyən edir.
Əsas çıxarışlar: Havalah Kafalah-dan fundamental fərqlənir — Havalah-da əsas borçlu tamamilə azad olur, Kafalah-da öhdəlikdə qalır. Müasir pul köçürmə xidmətlərinin əksəriyyəti Şəriətə uyğundur — sabit xidmət haqqı ilə, spot valyuta çevrilməsi ilə. Azərbaycan üçün İslami remittans xidmətinin yaradılması mövcud infrastruktura minimal dəyişikliklə mümkündür.
"Sizdən biriniz varlı bir tərəfə yönəldirilsə — qəbul etsin." (Buxari, №2287)
Əsas Mənbələr və İstinadlar
Qurani-Kərim: əl-Maidə, 5:1; əl-Bəqərə, 2:282; ən-Nisa, 4:29.
Hədis: Buxari, №2287; Muslim, №1564 (Havalah hədisi); Tirmizi, №1078.
AAOIFI Standartları: SS-7: Havalah; SS-5: Kafalah; SS-1: Sarf (Valyuta Mübadiləsi).
Klassik Fiqh: İmam əs-Səraxsi, "əl-Məbsut", c. 21; İbn Qudamə, "əl-Muğni", c. 5; İbn Rüşd əl-Hafid, "Bidayətu-l-Müctəhid", c. 2; əl-Kasani, "Bədaiu əs-Sanayi", c. 6.
Müasir Akademik: Muhammad Ayub, "Understanding Islamic Finance", Fəsil 11; Vəhbə əz-Zuhayli, "əl-Fiqh əl-İslami va Ədillətuhu", c. 6; Nabil Saleh, "Unlawful Gain and Legitimate Profit in Islamic Law" (1986).
Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır.
© 2026. Bütün hüquqlar qorunur.
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №7.
- Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2); əl-Maidə (5); ən-Nisa (4).
- Səhih əl-Buxari, Səhih Müslim, Sünən ət-Tirmizi.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
- əl-Kasani, Badai' əs-Sanai' fi Tartib əş-Şərai', Beyrut, 1993.
- əz-Zühayli, V., əl-Fiqh əl-İslami wa Adillatuhu, Dəməşq: Dar əl-Fikr, 2003.
- əs-Sərəxsi, əl-Məbsut, Beyrut: Dar əl-Marifa, 1993.
- OIC Beynəlxalq Fiqh Akademiyası, müvafiq qərarlar.