Əqd Nəzəriyyəsi (Müqavilə Hüququ)

Xülasə

Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №50 çərçivəsində Əqd (عقد) — müqavilə nəzəriyyəsi mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Əqd nəzəriyyəsi İslami maliyyənin bütün müqavilə strukturalarının — Murabahah, İjarah, Müdarəbə, Müşarəkə, Salam, İstisna, Vəkalə — fiqhi təməlini təşkil edir. Məqalə müqavilənin rüknlərini (ər-Rükn), şərtlərini (əş-Şart), batillik və fasidlik konsepsiyalarını, müqavilə azadlığının Şəriət çərçivəsindəki hüdudlarını və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini təfərrüatlı şəkildə izah edir. Azərbaycan kontekstində İslami müqavilə hüququnun mülki qanunvericiliklə harmonizasiyası perspektivləri araşdırılır.

Açar sözlər: Əqd, müqavilə nəzəriyyəsi, AAOIFI Şəriət Standartı №50, İslami maliyyə, müqavilə hüququ, Azərbaycan

1. Giriş: Müqaviləsiz Maliyyə Yoxdur

Hər İslami maliyyə əməliyyatı bir Əqd (müqavilə) ilə başlayır — Murabahah bir satış müqaviləsidir, İjarah bir icarə müqaviləsidir, Müdarəbə bir ortaqlıq müqaviləsidir. Bütün bu müqavilə növlərinin altında yatan ortaq prinsiplər var — Əqd Nəzəriyyəsi bu prinsipləri müəyyən edir. Bu nəzəriyyəni anlamadan heç bir İslami maliyyə məhsulunu düzgün strukturlaşdırmaq mümkün deyildir.

Əqd (عقد) — lüğəvi mənası "bağlamaq, düyün vurmaq"dır — iki və ya daha çox tərəfin qarşılıqlı razılığı ilə hüquqi nəticə yaradan iradə ifadəsidir. İslam hüququnda Əqd yalnız hüquqi bir konsepsiya deyildir — dini bir öhdəlikdir. Qurani-Kərim "əhd" (söz, öhdəlik) yerinə yetirməyi iman şərtlərindən biri kimi müəyyən edir.

Konvensional hüquqda müqavilə azadlığı (freedom of contract) demək olar ki, mutləqdir — tərəflər istədikləri şərtləri müəyyən edə bilər. İslam hüququnda müqavilə azadlığı var — lakin hüdudları var: Riba qadağası, Ğərər qadağası, haram predmet qadağası, bir müqavilədə iki satışın birləşdirilməsi qadağası. Bu hüdudlar maliyyə müqavilələrindəki innovasiyanın çərçivəsini müəyyən edir.

AAOIFI Şəriət Standartı №50 İslami maliyyə müqavilələrinin ümumi prinsiplərini, rüknlərini, şərtlərini, batillik və fasidlik qaydalarını müəyyən edir — digər bütün AAOIFI standartlarının "ana" standartıdır. SS-8 (Murabahah), SS-9 (İjarah), SS-12 (Müşarəkə) — hamısı SS-50-nin xüsusi tətbiqləridir.

2. Əsas Terminlər Lüğəti

Termin	Ərəbcə	İzah
Əqd	العقد	Müqavilə — hüquqi nəticə yaradan qarşılıqlı iradə ifadəsi
Rükn	الركن	Müqavilənin əsas elementi — olmazsa müqavilə yoxdur
Şart	الشرط	Müqavilənin şərti — pozulduqda müqavilə qüsurludur
İcab	الإيجاب	Təklif — ilk tərəfin iradə ifadəsi
Qəbul	القبول	Qəbul — ikinci tərəfin razılıq ifadəsi
Batil	الباطل	Etibarsız, yox sayılan — müqavilə heç vaxt mövcud olmamış kimi
Fasid	الفاسد	Qüsurlu — müqavilə düzəldilə bilər
Sahih	الصحيح	Keçərli — bütün rükn və şərtləri ödəyən müqavilə
Ləzim	اللازم	Bağlayıcı — tərəf birtərəfli ləğv edə bilməz
Caiz	الجائز	Bağlayıcı olmayan — tərəf birtərəfli ləğv edə bilər
Xiyar	الخيار	Seçim hüququ — müqavilədən dönmə hüququ
Şart əl-Cəzai	الشرط الجزائي	Cərimə şərti — müqavilə pozulmasının nəticəsi

3. Şəriət Əsaslandırması: Müqavilə Müqəddəsliyi

3.1. Qurani-Kərim

"Ey iman gətirənlər! Əhdlərinizi (müqavilələrinizi) yerinə yetirin." (əl-Maidə, 5:1)

Bu, əsas müqavilə nəzəriyyəsi ayəsidir — "əhd" (عقود) sözü bütün müqavilələri əhatə edir: ticarət, ailə, siyasi, maliyyə. Müqaviləyə riayət etmək iman tələbidir — pozulması günah hesab olunur.

"Əhdinizi (sözünüzü) yerinə yetirin — çünki əhddən soruşulacaq." (əl-İsra, 17:34)

Bu ayə əhdə riayətin axirətdə hesab veriləcək məsuliyyət olduğunu vurğulayır.

"Ey iman gətirənlər! Mallarınızı bir-biriniz arasında haqsız yolla yeməyin — yalnız qarşılıqlı razılığa əsaslanan ticarət istisna olmaqla." (ən-Nisa, 4:29)

Bu ayə İslami müqavilə hüququnda iki fundamental prinsip qoyur: (i) "haqsız yol" (batil) qadağası — Riba, Ğərər, aldatma, (ii) "qarşılıqlı razılıq" (taradin) tələbi — əsas müqavilə azadlığı prinsipidir.

3.2. Hədis

"Müsəlmanlar öz şərtləri ilə bağlıdır — yalnız halalı haram edən və ya haramı halal edən şərt istisna olmaqla." (Tirmizi, №1352)

Bu hədis İslami müqavilə azadlığının çərçivəsini müəyyən edir: tərəflər istədiyi şərti qoya bilər — bir şərtlə ki, Şəriətə zidd olmasın. Bu, geniş müqavilə azadlığıdır.

"Kim bir qövmün şərtlərini qəbul etsə — onlarla bağlıdır."

Müqaviləyə daxil olan tərəf müqavilə şərtləri ilə bağlıdır — birtərəfli dəyişiklik yalnız müqavilədə nəzərdə tutulduqda mümkündür.

4. AAOIFI SS-50: Əqd Standartının Əsas Müddəaları

4.1. Müqavilənin Rüknləri (SS-50, Maddə 2)

Hənəfi görüşü (AAOIFI-nin əsas istinadı): İmam Əbu Hənifəyə görə müqavilənin tək rüknü var — İcab (təklif) və Qəbul (razılıq) — yəni tərəflərin iradə ifadəsi. Tərəflər və predmet rükn deyil, şərtdir. Bu, formal yanaşmadır — iradə ifadəsi (sözlü, yazılı, hərəkətlə) müqavilənin özünü yaradır.

Cümhur görüşü (Maliki, Şafii, Hənbəli): Müqavilənin üç və ya dörd rüknü var — İcab+Qəbul, Tərəflər (Aqidayn), Predmet (Məhal əl-Əqd). Bu, daha substansial yanaşmadır.

Müasir AAOIFI mövqeyi: AAOIFI hər iki görüşü qəbul edir — praktikada tərəflər, iradə ifadəsi, predmet və qiymət müqavilənin əsas elementləridir.

4.2. İradə İfadəsi: İcab və Qəbul (SS-50, Maddə 3)

Şifahi ifadə: Ənənəvi olaraq müqavilə şifahi İcab-Qəbul ilə bağlanır. "Satdım" — "Aldım" ifadəsi yetərlidir.

Yazılı ifadə: Müasir maliyyədə əsas forma. AAOIFI yazılı müqaviləni tam icazəli sayır — şifahi ilə eynidir.

Hərəkətlə ifadə (Mu'atah): Sözlü və ya yazılı İcab-Qəbul olmadan, hərəkətlə müqavilə bağlama. Nümunə: supermarketdə mal alıb kassada ödəmək — "satdım-aldım" deyilmir, hərəkət yetərlidir. Hənəfi fiqhi Mu'atah-ı geniş qəbul edir — adət-ənənədə müqavilə kimi qəbul olunan hər hərəkət İcab-Qəbul sayılır. Şafii fiqhi isə Mu'atah-a ehtiyatla yanaşır — yalnız kiçik ticarətdə icazəli, böyük əməliyyatlarda sözlü/yazılı İcab-Qəbul tələb edir.

Elektron ifadə: Onlayn əməliyyatlarda "razıyam" düyməsini basmaq, elektron imza, smart contract — AAOIFI SS-38 (Onlayn Maliyyə) bunu təsdiqləyir.

4.3. Batil vs. Fasid Müqavilə (SS-50, Maddə 4)

Batil (Yox/Etibarsız): Müqavilənin əsas rüknlərini pozan qüsur — müqavilə heç vaxt mövcud olmamış kimi qəbul edilir. Nümunələr: Riba şərti olan müqavilə, haram predmet (içki satışı), yetkinlik olmayan tərəf, razılıq olmadan zorla bağlanan müqavilə. Batil müqaviləni "düzəltmək" mümkün deyil — yenidən bağlanmalıdır. Qayıtma (restitution) tələb olunur: tərəflər əvvəlki vəziyyətə qaytarılmalıdır.

Fasid (Qüsurlu): Müqavilənin rüknləri var, lakin şərtlərində qüsur var — müqavilə düzəldilə bilər (islah). Bu fərq yalnız Hənəfi fiqhində mövcuddur. Nümunələr: qiyməti müəyyən edilməmiş satış (Ğərər), vaxtı göstərilməmiş İjarah, bilinməyən şərt. Fasid müqavilə düzəldildikdə sahih olur — ləğv etmək lazım deyil. Əgər düzəldilməzsə — batil kimi etibarsızdır.

Cümhur (Maliki, Şafii, Hənbəli) görüşü: Fasid/Batil fərqi yoxdur — etibarsız olan hər müqavilə batildir. Bu, daha sadə yanaşmadır — lakin elastikliyi azaldır. AAOIFI Hənəfi fərqləndirilməsini qəbul edir — çünki maliyyə əməliyyatlarında "düzəldilə bilən qüsur" konsepsiyası praktik əhəmiyyət daşıyır.

4.4. Xiyar (Seçim Hüququ) (SS-50, Maddə 5)

Xiyar əl-Məclis (Məclis seçimi): Tərəflər müqavilə bağladıqda "məclis" (oturma) — yəni əməliyyat məkanından ayrılana qədər — müqavilədən dönmə hüququna malikdir. Şafii və Hənbəli: bu hüquq mövcuddur — tərəflər fiziki olaraq bir-birindən ayrılana qədər seçim etmə imkanına malikdir. Hənəfi: bu hüquq yoxdur — İcab-Qəbul anında müqavilə bağlayıcıdır. Müasir tətbiq: onlayn əməliyyatlarda "məclis" nədir? — AAOIFI onlayn əməliyyatlarda "session" (seans) konsepsiyasını məclis kimi qəbul edir — brauzeri bağlayana qədər Xiyar hüququ var.

Xiyar əl-Şart (Şərt seçimi): Tərəflərin müqaviləyə "X gün ərzində müqavilədən dönə bilərəm" şərti qoyması — konvensional hüquqdakı "cooling-off period" əvəzidir. Hənəfi: maksimum 3 gün (hədis əsasında). Maliki və Hənbəli: razılıqla istənilən müddət. AAOIFI: razılıqla müəyyən edilə bilər.

Xiyar əl-Ayb (Qüsur seçimi): Alıcı satın aldığı malda qüsur aşkar edərsə — müqaviləni ləğv etmək və ya qiymətin azaldılmasını tələb etmək hüququ. Bu, konvensional hüquqdakı "warranty" və "right to return" konsepsiyasının fiqhi əsasıdır.

5. Dörd Məzhəbin Əqd Nəzəriyyəsi: Müqayisəli Təhlil

Hənəfi Məzhəbi

Hənəfi fiqhi müqavilə nəzəriyyəsinin ən inkişaf etmiş sistematik yanaşmasını təqdim edir. Əsas xüsusiyyəklər: (i) Batil/Fasid fərqi — müqavilə "düzəldilə bilər" konsepsiyası, (ii) Mu'atah (hərəkətlə müqavilə) geniş qəbul, (iii) Rüknün "iradə ifadəsi" ilə məhdudlaşdırılması — sadə yanaşma, (iv) İstihsan prinsipi ilə müqavilə qaydalarında çeviklik. İmam Əbu Hənifə və əl-Seraşsinin ətraflı müqavilə analizi İslami maliyyə əməliyyatlarının strukturlaşdırılmasının əsas mənbəyidir.

Maliki Məzhəbi

Maliki fiqhi müqavilədə "niyyət" (məqsəd) analizinə daha çox diqqət yetirir — Sedd-i Zərai prinsipi ilə formal olaraq keçərli görünən, lakin harama aparan müqavilələr qadağandır. Əsas xüsusiyyəklər: (i) Urf (adət) prinsipinin müqavilə şərtlərinə tətbiqi — adət məclisinə uyğun şərtlər yazılmamış olsa belə müqavilənin hissəsidir, (ii) Cihalah (bilgisizlik) konsepsiyasının Ğərər-dən fərqləndirilməsi — kiçik bilgisizlik bağışlanır, ciddi bilgisizlik müqaviləni batil edir.

Şafii Məzhəbi

Şafii fiqhi müqavilə rüknlərinə ən ciddi riyayət göstərir. Əsas xüsusiyyəklər: (i) Üç rükn: İcab-Qəbul + Tərəflər + Predmet — hamısı əsas element, (ii) Müqavilədəki hər Şart (şərt) Qurani və ya Sünnə əsasına dayanmalıdır — Şafii hüququnda "şərt qoymaq azadlığı" daha məhduddur, (iii) Xiyar əl-Məclis hüququ güclüdür — tərəflər ayrılana qədər seçim edə bilər. İmam əş-Şafiinin əl-Ümm əsəri müqavilə nəzəriyyəsinin klassik qaynaqıdır.

Hənbəli Məzhəbi

Hənbəli fiqhi müqavilə azadlığına ən geniş sahəni açır — İbn Teymiyyə "müqavilələrdə əsas icazəlilikdir" prinsipini güclü şəkildə müdafiə edir. Əsas xüsusiyyəklər: (i) "Müqavilələrdə əsas icazəlilik" — açıq qadağa olmayan hər müqavilə strukturu icazəlidir, (ii) Şərt qoymaq azadlığı geniş — tərəflər İcma ilə sabit olan qadağalardan başqa hər şərti qoya bilər, (iii) Məsləhət (ictimai maraq) prinsipi ilə yeni müqavilə formaları yaradıla bilər. Bu yanaşma İslami maliyyə innovasiyasının ən güclü fiqhi dayağıdır.

Məsələ	Hənəfi	Maliki	Şafii	Hənbəli
Rükn sayı	1 (İcab-Qəbul)	3-4	3	3
Batil/Fasid fərqi	✅ (əsas fərq)	❌	❌	❌
Mu'atah (hərəkətlə)	✅ Geniş	✅	⚠️ Məhdud	✅
Xiyar əl-Məclis	❌	❌	✅	✅
Şərt azadlığı	Geniş	Orta (Urf)	Məhdud	Ən geniş
Əsas usul metodu	İstihsan	Sedd-i Zərai	Qiyas	Məsləhət

5.1. Praktik Nümunə: Murabahah Müqaviləsinin Əqd Analizi

Murabahah müqaviləsi SS-50 prinsiplərinin praktik tətbiqidir. Addım-addım Əqd analizi:

İcab (Təklif): Bank müştəriyə yazılı təklif edir — "Samsung Galaxy S24 telefonunu 2.000 AZN-ə (orijinal qiyməti 1.700 AZN + 300 AZN mənfəət), 12 aylıq taksitlə satıram." İcab dəqiqdir: predmet (telefon), qiymət (2.000 AZN), ödəniş şərtləri (12 ay taksit), mənfəət marjası (300 AZN = 17.6%) — hamısı müəyyəndir.

Qəbul: Müştəri yazılı olaraq qəbul edir — "Qəbul edirəm." Bu andan Əqd bağlıdır.

Keçərlilik yoxlaması (SS-50 kriteriyaları): Tərəflər — yetkin, ağlı başında ✅. Predmet — halal mal, mövcud, təyinat olunmuş ✅. Qiymət — müəyyən, dəqiq, mənfəət ayrıca göstərilmiş ✅. Riba — yoxdur (ticarət mənfəətidir, faiz deyildir) ✅. Ğərər — yoxdur (mal, qiymət, müddət müəyyən) ✅. Nəticə: Sahih (keçərli) müqavilə.

Qüsur halı: Əgər bank telefonu hələ almamışdırsa (öz mülkiyyətinə keçirməyib) — müqavilə Fasid-dir (Hənəfi) / Batil-dir (Cümhur), çünki "yoxdur malın satışı" (Bay' əl-Mədum) qadağandır. Bank əvvəlcə telefonu mülkiyyətinə keçirməli, sonra müştəriyə satmalıdır — bu, AAOIFI SS-8-in əsas tələbidir.

5.2. Mürəkkəb (Compound) Müqavilələr: AAOIFI SS-25 ilə Əlaqə

Müasir İslami maliyyə məhsulları çox vaxt bir neçə Əqd-in birləşməsidir: İjarah Muntahia bi't-Tamlik = İjarah + Hiba (hədiyyə) və ya Bay' (satış), Müdarəbə Müstərikə = Müdarəbə + Müşarəkə, Vəkalə bi əl-İstismar = Vəkalə + İstismar (investisiya). AAOIFI SS-25 (Müqavilələrin Birləşdirilməsi) qaydaları müəyyən edir: bəzi birləşmələr qadağandır (satış + borc bir müqavilədə), bəziləri isə icazəlidir (İjarah + vəd). SS-50 hər bir fərdi Əqd-in keçərliliyini yoxlayır — SS-25 isə birləşmənin icazəli olub-olmadığını yoxlayır. Bu iki standart birlikdə İslami maliyyə məhsullarının "hüquqi DNT"-sini təşkil edir.

6. Müasir Müqavilə Hüququ Məsələləri

6.1. Standart Müqavilələr (Boilerplate Contracts)

Müasir bank müqavilələri standart (formüler) müqavilələrdir — müştəri şərtləri müzakirə etmir, ya qəbul edir, ya imtina edir. İslam hüququ baxımından bu, "təradin" (qarşılıqlı razılıq) prinsipini zəiflədir — müştəri şərtləri oxumadan imzalayır. AAOIFI mövqeyi: standart müqavilələr icazəlidir — bir şərtlə ki, müştəriyə şərtləri oxumaq və anlamaq imkanı verilsin, həmçinin ədalətsiz şərtlər (unfair terms) qadağandır.

6.2. Şərt əl-Cəzai (Cərimə Şərti)

Müqavilə pozulduqda cərimə ödənilməsi şərti — konvensional hüquqda "penalty clause" və ya "liquidated damages". İslam hüququnda bu, mübahisəlidir: (i) Maliyyə borclanmalarında (borc müqaviləsi) cərimə əl-Cəzai qadağandır — çünki borca əlavə ödəniş Ribadır. (ii) Xidmət və tikinti müqavilələrində (İstisna, İjarah) cərimə əl-Cəzai icazəlidir — bu, Riba deyil, hüquqi müdafiədir. AAOIFI (SS-50 və bağlı standartlar) vurğulayır: gecikdirilmiş borc ödənişinə cərimə yalnız xeyriyyə fonduna yönləndirilə bilər — bank gəlirinə daxil edilə bilməz.

6.3. Smart Contracts (Ağıllı Müqavilələr)

Blokçeyn texnologiyasının smart contract konsepsiyası müqavilə nəzəriyyəsinə yeni suallar qoyur: smart contract avtomatik icra olunan koddur — "əgər X şərt ödənilirsə, Y avtomatik baş verir." İslam hüququ baxımından: smart contract İcab-Qəbul-u əvvəlcədən proqramlaşdırır — bu, Xiyar əl-Şart hüququnu məhdudlaşdırır, çünki avtomatik icra "dönmə" imkanını aradan qaldırır. AAOIFI hələ smart contract mövzusunda rəsmi standart buraxmayıb — lakin məsələ aktiv müzakirə olunur.

7. Azərbaycan Konteksti: Müqavilə Hüququ Harmonizasiyası

7.1. Mövcud Hüquqi Çərçivə

Azərbaycan Mülki Məcəlləsi kontinental Avropa (German-Swiss) hüquq ənənəsinə əsaslanır. Müqavilə azadlığı (maddə 389) tanınır, İcab (təklif) və Aksept (qəbul) konsepsiyası mövcuddur, müqavilənin batilliyi qaydaları var. Bu, İslami Əqd nəzəriyyəsi ilə bir çox cəhətdən uyğundur — lakin mühim fərqlər var.

7.2. Harmonizasiya Tələbləri

Uyğunluqlar: Müqavilə azadlığı prinsipi, İcab-Qəbul strukturu, batillik qaydaları — Azərbaycan Mülki Məcəlləsi və İslam Əqd nəzəriyyəsi arasında fundamental uyğunluq var.

Fərqlər və uyğunlaşdırma tələbləri: (i) Faiz (Riba) — Mülki Məcəllə faizi icazəli sayır, İslam hüququ qadağan edir. İslami maliyyə qanunvericiliyi Riba qadağasını tanımalıdır. (ii) Ğərər — Mülki Məcəllədə "qeyri-müəyyənlik" konsepsiyası var (yanılma, aldatma), lakin Ğərər-in geniş İslami anlayışı əhatə olunmur. (iii) Haram predmet — İslami müqavilənin predmeti halal olmalıdır (içki, qumar, donuz əti ticarəti qadağan). Mülki Məcəllə "qanuna zidd predmet" qadağası var — lakin Şəriət meyarları əhatə olunmur. (iv) Xiyar hüquqları — Azərbaycan qanunvericiliyində "istehlakçının geri qaytarma hüququ" mövcuddur — lakin Xiyar əl-Məclis, Xiyar əl-Şart konsepsiyaları yoxdur.

7.3. Praktik Tövsiyə

İslami maliyyə üçün ayrıca "İslami Müəssisələr haqqında" Qanun — AAOIFI standartlarını Azərbaycan hüquq sisteminə inteqrasiya edən çərçivə qanunu vacibdir. Bu qanun İslami müqavilə prinsiplərini tanımalı, lakin Mülki Məcəllə ilə ziddiyyət yaratmamalıdır — "xüsusi qanun ümumi qanunu tamamlayır" prinsipi tətbiq olunmalıdır.

8. Praktik Yoxlama Siyahısı: İslami Müqavilənin Keçərliliyi

☐ İcab-Qəbul: Təklif və qəbul aydın ifadə olunub?

☐ Tərəflər: Tərəflər yetkin, ağlı başında, razılıqla iştirak edir?

☐ Predmet: Müqavilənin predmeti halaldır? (İçki, qumar, faiz yoxdur?)

☐ Qiymət: Qiymət müəyyən və ya müəyyən edilə bilərdir?

☐ Ğərər: Müqavilədə qeyri-müəyyənlik məqbul həddədir?

☐ Riba: Müqavilədə faiz və ya faizə bənzər element yoxdur?

☐ Şərtlər: Müqavilə şərtləri Şəriətə uyğundur?

☐ Xiyar hüququ: Tərəflərin seçim hüquqları qorunur?

9. Nəticə: Əqd — İslami Maliyyənin Təməl Daşıdır

Əqd nəzəriyyəsi İslami maliyyənin bütün müqavilə strukturlarının əsasıdır — bu nəzəriyyəni anlamadan heç bir İslami maliyyə məhsulunu düzgün qurmaq mümkün deyil. AAOIFI SS-50 bu əsas prinsipləri modern maliyyə kontekstinə tətbiq edir — Murabahah-dan Sukuk-a, İjarah-dan smart contract-a qədər. Azərbaycan üçün İslami müqavilə hüququnun Mülki Məcəllə ilə harmonizasiyası İslami maliyyə infrastrukturunun hüquqi təməlini yaradacaqdır.

"Ey iman gətirənlər! Əhdlərinizi yerinə yetirin." (əl-Maidə, 5:1)

Əsas Mənbələr və İstinadlar

Qurani-Kərim: əl-Maidə, 5:1; ən-Nisa, 4:29; əl-İsra, 17:34.

Hədis: Tirmizi, №1352 (Şərtlər hədisi); Buxari (Xiyar hədisləri).

AAOIFI Standartları: SS-50: Əqd Nəzəriyyəsi; SS-8: Murabahah; SS-9: İjarah; SS-38: Onlayn Maliyyə.

Müasir Akademik: Wahbah əz-Züheyli, "əl-Fiqhu-l-İslami və Ədillətuhu" (2006), Cild 4-5; İbn Abideyh, "Haşiyə Rədd əl-Muhtar"; ISRA, "Islamic Financial System" (2012), Fəsil 5.

Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır.

Biblioqrafiya

AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №50.
Qurani-Kərim: əl-Maidə (5); ən-Nisa (4); əl-İsra (17).
Sünən ət-Tirmizi, Səhih əl-Buxari.
əz-Züheyli, V., əl-Fiqhu-l-İslami və Ədillətuhu, Dəməşq: Dar əl-Fikr, 2006.
əl-Kasani, Badai' əs-Sanai' fi Tartib əş-Şərai', Beyrut, 1993.
Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
İbn Qayyim əl-Cövziyyə, İ'lam əl-Müvəqqiin, Beyrut: Dar əl-Cil, 1973.