Riba (Sələm/Faiz)

Xülasə

Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №49 çərçivəsində Riba (ربا) — sələm, faiz — mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Riba İslam hüququnda ən ciddi iqtisadi qadağadır — Qurani-Kərimdə Allahın və Rəsulunun müharibə elanı ilə xəbərdarlıq edilən nadir günahlardan biridir. Məqalə Ribanın bütün növlərini — Riba əl-Fadl (artıqlıq ribası), Riba ən-Nəsiah (gecikdirmə ribası), və Riba əl-Qard (borc ribası) — təfərrüatlı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas müddəalarını akademik səviyyədə şərh edir, dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini müqayisə edir və müasir maliyyə kontekstində Ribanın təcəlli formalarını araşdırır. Azərbaycan kontekstində faiz əsaslı maliyyə sistemindən İslami maliyyəyə keçid perspektivləri təhlil olunur.

Açar sözlər: Riba, sələm, faiz, AAOIFI Şəriət Standartı №49, İslami maliyyə, Azərbaycan

1. Giriş: Niyə Faiz Qadağandır?

Riba (ربا) — lüğəvi mənası "artım, artıqlıq"dır — İslam iqtisadiyyatının mərkəzi qadağasıdır. 21-ci əsrin maliyyə sistemi faiz (interest) üzərində qurulub: bank kreditləri faizlidir, dövlət istiqrazları faizlidir, korporativ borclanma faizlidir. İslami maliyyənin bütün məqsədi bu faiz əsaslı sistemə alternativ yaratmaqdır — riskə əsaslanan, real iqtisadiyyata bağlı maliyyə.

Ribanın qadağası İslama xas deyildir — bütün böyük dinlər və fəlsəfi ənənələr sələmi qınayıb: Tövratda faiz qadağası var (Çıxış, 22:25), İncildə "borcunuzu geri almağı gözləmədən verin" deyilir (Luka, 6:35), Aristotel faizi "pərakəndə ticarətin ən nifrətlənən forması" adlandırıb (Siyasət, Kitab I), Konfutsian ənənəsi sələmçiliyi qınayır, Roma İmperiyasında faiz dərəcəsi məhdudlaşdırılırdı, Orta əsr Avropasında Kilsə hüququ (Canon Law) faizi qadağan edirdi — 1517-ci ilə qədər.

AAOIFI Şəriət Standartı №49 Ribanın İslam hüququndakı ətraflı təhlilini, növlərini, müasir formalarını və qadağanın səbəblərini müəyyən edir — bu, AAOIFI-nin ən fundamental standartlarından biridir. SS-49 yalnız qaydalar qoymur — Ribanın fəlsəfi, iqtisadi və sosial zərərlərini də izah edir.

2. Əsas Terminlər Lüğəti

Termin	Ərəbcə	İzah
Riba	الربا	Artıqlıq, sələm — İslam hüququnda qadağan olunan haqsız artım
Riba əl-Fadl	ربا الفضل	Artıqlıq ribası — eyni növ ribəvi malların qeyri-bərabər mübadiləsi
Riba ən-Nəsiah	ربا النسيئة	Gecikdirmə ribası — ribəvi malların gecikdirilmiş mübadiləsi
Riba əl-Qard	ربا القرض	Borc ribası — borca görə əlavə ödəniş tələb etmə
Ribəvi Mal	أموال ربوية	Riba qaydalarına tabe olan 6 mal — qızıl, gümüş, buğda, arpa, xurma, duz
İllət	العلة	Hüquqi səbəb — malın ribəvi olmasının fiqhi səbəbi
Bay' əl-İnah	بيع العينة	Hiyləli satış — faizi gizlətmək üçün satış forması
Tavarruq	التورق	Əmtəə Murabahah — faiz əvəzi kimi istifadə edildiyi iddia olunan struktur

3. Şəriət Əsaslandırması: Ribanın Qadağası — Quran, Hədis, İcma

3.1. Qurani-Kərim — Mərhələli Qadağa

Ribanın qadağası Quranda mərhələli olaraq endirilmişdir — içkinin qadağasına bənzər yanaşma:

1-ci Mərhələ — Məkkə dönəmi: > "İnsanların malları içində artım olsun deyə verdiyiniz riba — Allah yanında artmaz. Zəkat olaraq verdiyiniz isə — Allah yanında qat-qat artır." (ər-Rum, 30:39)

Bu, Ribanın mənəvi qınağıdır — hələ hüquqi qadağa deyildir.

2-ci Mərhələ — Yəhudilərin nümunəsi: > "Yəhudilərə qadağan edilmişkən riba yeməkləri və insanların mallarını haqsız yolla almaları səbəbiylə..." (ən-Nisa, 4:161)

İsrail oğullarının ribadan çəkinməməsi pislənir — dolayı xəbərdarlıq.

3-cü Mərhələ — Qismən qadağa: > "Ey iman gətirənlər! Ribası qat-qat artırılmış halda yeməyin." (Ali İmran, 3:130)

"Qat-qat artırılmış" (أضعافاً مضاعفة) ifadəsi Cahiliyyə dövrünün mürəkkəb faiz praktikasına işarədir — lakin qadağanın yalnız mürəkkəb faizə aid olub-olmadığı mübahisəlidir.

4-cü Mərhələ — Tam qadağa (son enən ayələrdən): > "Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun və ribadan qalan nə varsa — onu tərk edin, əgər mömindirsinizsə. Əgər belə etməzsinizsə — Allahdan və Rəsulundan müharibə elan olunduğunu bilin." (əl-Bəqərə, 2:278-279)

Bu, Quranın ən ciddi xəbərdarlıqlarından biridir — "Allaha və Rəsuluna qarşı müharibə" ifadəsi yalnız iki yerdə istifadə olunub: Riba və "yer üzündə fəsad yayanlar" (əl-Maidə, 5:33). Bu, Ribanın ciddiyyətini göstərir.

"Allah Ribanı məhv edir, sədəqələri isə artırır." (əl-Bəqərə, 2:276)

3.2. Hədis

"Riba yetmiş üç qapılıdır — ən yüngülü insanın öz anası ilə zina etməsi kimidir." (İbn Macə, №2274)

Bu hədis ribanın ağırlığını dramatik şəkildə göstərir — İslam hüququnda zinadan da ağır hesab olunur. Hədis mübaliğəli tərzdə (mübalağə üslubu ilə) verilmişdir, lakin mesaj aydındır: riba ən ciddi günahlardan biridir.

"Qızılı qızıla — bərabər miqdarda, dərhal; gümüşü gümüşə — bərabər miqdarda, dərhal. Əgər növlər fərqlidirsə — istədiyiniz kimi satın, bir şərtlə ki, əl dəyişimi ilə olsun." (Müslim, №1587)

Bu hədis Riba əl-Fadl və Riba ən-Nəsiah qaydalarını müəyyən edir — "altı ribəvi mal" hədisi.

"Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) riba yeyəni, yedirəni, yazanı və şahidlərini lənətlədi — hamısı eynidir, dedi." (Müslim, №1598)

Bu hədis riba əməliyyatının "yalnız faiz alanı" deyil, bütün iştirakçılarını — borclunu, kreditoru, mühasib, şahidi — məsul tutur.

3.3. İcma (Konsensus)

Ribanın qadağası İslam hüququnda İcma ilə sabit olan məsələdir — 1400 il ərzində heç bir tanınan İslam alimi ribanı halal saymamışdır. 20-ci əsrdə Misir müftüsü Məhəmməd Abduh və Rəşid Rza bank faizinin Quranda qadağan olunan ribadan fərqli olduğunu iddia etmiş, lakin bu görüş İslam dünyasında qəbul olunmamışdır. 1965-ci il Qahirə İslam Konfransı, 1985-ci il OIC Fiqh Akademiyası və AAOIFI-nin qərarları bank faizinin Riba olduğunu bir daha təsdiqləyir.

4. AAOIFI SS-49: Riba Standartının Əsas Müddəaları

4.1. Ribanın Növləri (SS-49, Maddə 2)

Riba əl-Fadl (Artıqlıq Ribası): Eyni ribəvi malın qeyri-bərabər mübadiləsi. Nümunə: 10 qram qızılı 11 qram qızıla dəyişmək — 1 qram artıqlıq Riba əl-Fadl-dır. Tətbiq: köhnə qızıl zinətin yenisi ilə mübadiləsində çəki fərqi bu kateqoriyadır.

Riba ən-Nəsiah (Gecikdirmə Ribası): Ribəvi malların mübadiləsində təhvilin gecikdirilməsi. Nümunə: bu gün 10 qram qızıl verib — 1 ay sonra 10 qram qızıl almaq (bərabər olsa belə, gecikdirmə Ribadır). Tətbiq: qızıl futures əməliyyatları bu kateqoriyadır.

Riba əl-Qard (Borc Ribası): Borca görə əlavə ödəniş tələb etmə — "100 AZN borc verdim, 110 AZN qaytar" — 10 AZN artıq Riba əl-Qard-dır. Bu, bank faizinin birbaşa formasıdır. AAOIFI vurğulayır: borcun nominal dəyərindən artıq hər hansı şərtli ödəniş — sabit faiz, dəyişkən faiz, komissiya adı ilə ödəniş — Riba əl-Qard-dır.

4.2. Ribəvi Malların İlləti (SS-49, Maddə 3)

"Altı ribəvi mal" hədisində qızıl, gümüş, buğda, arpa, xurma, duz sadalanır — lakin bu mal sayı 6 ilə məhdudlaşırmı? Fəqihlərin çoxu bu malların "illət" (hüquqi səbəb) əsasında genişləndirilə biləcəyini qəbul edir:

Qızıl-gümüş illəti — Səməniyyə (pul olma): Bu görüşə görə kağız pul, rəqəmsal pul, kriptovalyuta — hamısı pul (səmən) funksiyası daşıdığı üçün ribəvi statusdadır. AAOIFI bu görüşü qəbul edir — kağız pul ribəvi maldır.

Buğda-arpa-xurma-duz illəti — Qut-i Ğalib (əsas ərzaq): Bu görüşə görə bütün əsas ərzaqlar (düyü, meyvə, ət) ribəvi statusdadır — birinin digəri ilə qeyri-bərabər mübadiləsi qadağandır. Hənəfi görüşü fərqlidir: illət "çəki və ya ölçüdür" — çəki ilə satılan hər mal (məsələn, dəmir) ribəvi ola bilər.

İllət görüşü	Qızıl-gümüş	Buğda-arpa-xurma-duz	Genişləndirmə
Hənəfi	Çəki + cins	Ölçü + cins	Çəki/ölçülən hər mal
Maliki	Səməniyyə	Qut (ərzaq) + saxlanma	Əsas ərzaqlar
Şafii	Səməniyyə	Qut (ərzaq)	Əsas ərzaqlar
Hənbəli	Səməniyyə	Çəki/ölçü	Geniş — çəki/ölçülən hər mal

4.3. Müasir Riba Formaları (SS-49, Maddə 4)

Bank faizi: Əmanət faizi, kredit faizi, ipoteka faizi — hamısı Riba əl-Qard-dır. İstər sabit, istər dəyişkən olsun — borcun nominal dəyərindən artıq hər məcburi ödəniş Ribadır.

Konvensional istiqraz: Dövlət və korporativ istiqrazlar nominal dəyərdən artıq "kupon" ödəyir — bu, Riba əl-Qard-dır. İslami alternativ: Sukuk — real aktivə əsaslanan investisiya sertifikatı.

Gecikdirmə cəriməsinin artırılması: "Gecikdiyi hər gün üçün 0.1% cərimə" — əgər bu, borcun özünə əlavə olunarsa, Riba ən-Nəsiah-dır. AAOIFI qərarı: gecikdirmə cəriməsi yalnız xeyriyyə fonduna yönləndirilə bilər — bankin gəlirinə daxil edilə bilməz.

Bay' əl-İnah (Hiyləli satış): Malı banka satıb, dərhal geri almaq — formada iki satış, mahiyyətdə faizli borclanma. AAOIFI qəti şəkildə qadağan edir — Riba əl-Qard-ın gizlədilmiş formasıdır.

5. Dörd Məzhəbin Riba Yanaşması: Müqayisəli Təhlil

Hənəfi Məzhəbi

İmam Əbu Hənifə ribanın illətini "çəki/ölçü + cins" olaraq müəyyən edir — qızıl ilə gümüşün hər ikisi çəki ilə ölçülür, lakin fərqli cinsdirləri, buna görə qeyri-bərabər mübadilə icazəlidir (spot şərtilə). Hənəfi fiqhinin xüsusiyyəti: geniş illət tərifi sayəsində daha çox mal ribəvi statusuna düşür. Müasir Hənəfi fəqihləri (Mufti Usmani başda olmaqla) kağız pulun ribəvi olduğunu qəbul edir — klassik İllətin müasir tətbiqi.

Maliki Məzhəbi

İmam Malik ribanın illətini qızıl-gümüş üçün "səməniyyə" (pul olma), ərzaq malları üçün "qut + saxlanma qabiliyyəti" olaraq müəyyən edir. Maliki fiqhinin xüsusiyyəti: Sedd-i Zərai prinsipi ilə ribaya aparan bütün yollar bağlanır — Bay' əl-İnah, mütəşəkkil Tavarruq, forma İslami olan lakin mahiyyəti riba olan hər struktur qadağandır. Bu, digər məzhəblərdən daha ciddi mövqedir.

Şafii Məzhəbi

İmam əş-Şafii ribanın illətini "səməniyyə" və "yeyilən qut" olaraq müəyyən edir — lakin formaya daha çox diqqət yetirir. Şafii fiqhinin xüsusiyyəti: Bay' əl-İnah-ı formada iki müstəqil satış kimi dəyərləndirir — əgər hər satış ayrı-ayrılıqda keçərli şərtləri ödəyirsə, birlikdə riba yaratmaz. Bu, Malaziya İslami bankçılığının əsas fiqhi dayağıdır — lakin AAOIFI bu görüşü qəbul etmir.

Hənbəli Məzhəbi

İbn Teymiyyə və İbn Qayyim ribanın qadağasını ən geniş şəkildə tətbiq edir — "niyyət və mahiyyət" yanaşması ilə forma İslami olsa belə, niyyət və nəticə faizdirsə, riba hökmündədir. Hənbəli fiqhinin xüsusiyyəti: "Hilə" (Şəriəti aşma hiləsi) qadağası ən güclüdür — Tavarruq, Bay' əl-İnah, geri alış müqaviləsi (repo) hamısı "hilə" kimi qadağandır.

Məsələ	Hənəfi	Maliki	Şafii	Hənbəli
İllət	Çəki/ölçü + cins	Səməniyyə + qut	Səməniyyə + qut	Geniş
Bay' əl-İnah	Qadağan	Qadağan (Sedd-i Zərai)	⚠️ İcazəli (forma)	Qadağan (Hilə)
Tavarruq	⚠️ Mübahisəli	Qadağan	⚠️ Mübahisəli	Qadağan
Kağız pul ribəvi?	✅ (müasir)	✅	✅	✅
Forma vs. Mahiyyət	Formaya diqqət	Nəticəyə diqqət	Formaya diqqət	Niyyətə diqqət

5.1. Doktrina-Praktika Boşluğu: Riba "Gizli" Formaları

İslami maliyyənin ən ciddi tənqidi "forması İslami, mahiyyəti konvensional" məhsulların mövcudluğudur. Bu, Riba qadağasının formal olaraq gözlənildiyi, lakin mahiyyət olaraq pozulduğu hallardır:

Tavarruq (Əmtəə Murabahah) Mübahisəsi

Tavarruq-da müştəri bankdan əmtəə alır (Murabahah ilə — taksitlə), sonra bu əmtəəni bazarda dərhal satır (nağd pul əldə etmək üçün). Nəticə: müştəri nağd pul alır, banka taksitlə geri ödəyir — forma ticarət, mahiyyət borc+faizdir. OIC Fiqh Akademiyası 2009-cu ildə mütəşəkkil Tavarruq-u (organized Tawarruq — bankın həm alış, həm satışa vasitəçi olduğu) qadağan etmişdir. Lakin GCC İslami bankları Tavarruq-u geniş istifadə etməyə davam edir — bəzi hesablamalara görə GCC İslami bankçılıq əməliyyatlarının 70%-dən çoxu Tavarruq əsaslıdır. AAOIFI SS-30 Tavarruq-u "ehtiyatla icazəli" hesab edir — lakin ciddi şərtlər qoyur: əmtəə real olmalıdır, alış və satış müstəqil əməliyyat olmalıdır.

Bay' əl-İnah və Malaziya Modeli

Bay' əl-İnah-da müştəri malı banka satır (nağd pul alır), sonra həmin malı bankdan taksitlə geri alır. Nəticə: Tavarruq ilə eyni — nağd pul alınır, taksitlə qaytarılır. Malaziya Şafii fiqhinin "iki müstəqil satış" yanaşmasını əsas gətirərək Bay' əl-İnah-ı icazəli sayır — AAOIFI və əksər digər jurisdiksiyalar qəti şəkildə qadağan edir. Bu, "fiqh doktrina-praktika boşluğu"nun ən açıq nümunəsidir.

Gecikdirmə Cəriməsi Paradoksu

İslami banklar gecikmiş ödənişlərə cərimə tətbiq edir — AAOIFI qaydası: cərimə bankın gəlirinə daxil edilə bilməz, xeyriyyəyə yönləndirilməlidir. Lakin praksis fərqlidir: Bahreyn araşdırması (2019) göstərmişdir ki, bəzi İslami banklar gecikdirmə cərimələrini bankın əməliyyat gəlirləri ilə birlikdə hesabat edir — şəffaflıq problemidir. Bu, formal olaraq Riba deyildir (bank saxlamır), lakin müştəri üçün nəticə eynidir — gecikmiş ödənişə əlavə ödəniş.

6. Ribanın İqtisadi Zərərləri: Nəzəri Analiz

İslam iqtisadçıları ribanın qadağasını yalnız dini bir əmr deyil, iqtisadi rasionallıq olaraq da əsaslandırır:

Riskin qeyri-ədalətli bölgüsü: Faizli borcda bütün risk borclunun üzərindədir — biznes uğursuz olsa belə, borclu faizi ödəməlidir. İslami maliyyədə risk bölüşdürülür — mənfəət olduqda bölüşdürülür, zərər olduqda da.

Zənginlik konsentrasiyası: Faiz sistemi kapitalı kompaund şəkildə artırır — "pulun pul qazanması" prinsipi ilə zənginlik az sayda əldə cəmlənir. Thomas Piketty-nin "Capital in the 21st Century" (2014) əsərindəki "r > g" formulası (kapital qazancı > iqtisadi artım) İslam iqtisadçılarının əsrlər əvvəl xəbərdarlıq etdiyi problemi empirik olaraq göstərir.

Spekulyasiya və balonlar: Ucuz kredit dövrləri aktiv balonları yaradır — 2008 maliyyə böhranı subprime ipoteka bazarındakı həddindən artıq borclanmanın nəticəsidir. İslami maliyyədə real aktivə bağlı maliyyələşdirmə balon riskini azaldır.

Sosial ədalətsizlik: Yüksək faiz dövrlərində yoxsul kəsimlər borca düşür, pulun alış gücü aşınır, iqtisadi mobillik azalır. İslami maliyyə "pulun zamana görə dəyəri" konsepsiyasını — faiz formasında — rədd edir.

7. Azərbaycan Konteksti: Faiz Sistemi və İslami Alternativ

7.1. Mövcud Maliyyə Sistemi

Azərbaycanın maliyyə sistemi tam faiz əsaslıdır: AMB-nin uçot dərəcəsi kredit bazarını tənzimləyir (2024 — 7.25%), bank kreditləri faizlidir (orta 14-18%), dövlət istiqrazları kupon faizi ödəyir, əmanətlər faiz gəliri əldə edir. Bu, Riba əl-Qard-ın institutsional formasıdır.

7.2. Keçid Perspektivləri

Tam faiz əsaslı sistemdən İslami maliyyəyə keçid proqressiv olmalıdır — Türkiyə, Oman, Böyük Britaniya modellərindən öyrənilə bilər: (i) İslami "pəncərə" (Islamic window) — konvensional banklar daxilində İslami maliyyə bölməsi yaradılması (AAOIFI SS-6), (ii) Tam lisenziyalı İslami bank — ayrıca qurum, (iii) İkili sistem — konvensional və İslami bankçılığın paralel fəaliyyəti (Malaziya modeli). Zərurət (Darura) prinsipi: Azərbaycan vətəndaşları üçün İslami alternativ mövcud olmadığı müddətdə konvensional bankdan kredit almaq "zərurət" (darura) kimi qiymətləndirilə bilər — lakin bu, fərdi fətva tələb edir və ümumi icazə deyildir.

7.3. Faiz Sıfır Layihəsi

Azərbaycan dövlətinin tətbiq etdiyi "faiz subsidiyası" proqramları (kənd təsərrüfatı, kiçik biznes kreditləri) İslami maliyyə baxımından maraqlı paradoks yaradır: dövlət faizi ödəyir, vətəndaş "sıfır faiz" alır. Bu, formada faizsizdir, lakin mahiyyətdə dövlət büdcəsindən faiz ödənilir. İslami alternativ: dövlət subsidiyası ilə İslami Murabahah və ya İjarah strukturunda maliyyələşdirmə — həm forma, həm mahiyyət Şəriətə uyğun olur.

8. Praktik Yoxlama Siyahısı: Riba Skrinninqi

☐ Bank krediti: Faiz dərəcəsi var? → Riba əl-Qard.

☐ Əmanət faizi: Bank əmanətə faiz ödəyir? → Riba əl-Qard.

☐ Taksitli alış: Taksit ödənişinə faiz əlavə olunur? → Diqqətlə yoxla.

☐ Qızıl mübadiləsi: Çəki bərabərdir? Spot təhvildir? → Riba əl-Fadl/ən-Nəsiah riski.

☐ İslami məhsul: "İslami kredit" adlanan məhsulun strukturu real ticarətə əsaslanır? → Bay' əl-İnah riski.

☐ Gecikdirmə cəriməsi: Gecikdirmə haqqı bankın gəlirinə daxil olur, yoxsa xeyriyyəyə? → AAOIFI tələbi.

9. Nəticə: Riba — İslam İqtisadiyyatının "Qırmızı Xətt"idir

Riba İslam hüququnda ən ciddi iqtisadi qadağadır — Quranın ən ağır xəbərdarlıqları ilə müşayiət olunan nadir günahlardan biridir. AAOIFI SS-49 bu qadağanın müasir maliyyə kontekstindəki ətraflı təhlilini verir — bank faizindən kriptovalyuta borclanmasına qədər bütün Riba formalarını əhatə edir.

"Allah ticarəti halal, ribanı isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)

Əsas Mənbələr və İstinadlar

Qurani-Kərim: əl-Bəqərə, 2:275-279; Ali İmran, 3:130; ən-Nisa, 4:161; ər-Rum, 30:39.

Hədis: Müslim, №1587, №1598; İbn Macə, №2274; Buxari.

AAOIFI Standartları: SS-49: Riba; SS-1: Sarf; SS-30: Tavarruq.

Müasir Akademik: Mufti Təqi Usmani, "Islam aur Jadid Ma'ashi Masail" (İslam və Müasir İqtisadi Problemlər); ISRA, "Islamic Financial System" (2012), Fəsil 3; Chapra, M.U., "Towards a Just Monetary System" (1985).

Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır.

Biblioqrafiya

AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №49.
Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2); Ali İmran (3); ən-Nisa (4); ər-Rum (30).
Səhih Müslim, Sünən İbn Macə, Səhih əl-Buxari.
Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
Chapra, M.U., Towards a Just Monetary System, Leicester: Islamic Foundation, 1985.
Piketty, T., Capital in the Twenty-First Century, Cambridge: Harvard University Press, 2014.
Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
İbn Qayyim əl-Cövziyyə, İ'lam əl-Müvəqqiin, Beyrut: Dar əl-Cil, 1973.