İjarah Muntahia Bittamleek

Xülasə

Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №34 çərçivəsində İjarah Muntahia Bittamleek mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və konvensional maliyyə alətləri ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin şəriət əsaslandırması: quran, hədis və i̇cma, aaoifi ss-34: i̇mb-nin əsas müddəaları, i̇mb vs. konvensional i̇poteka: detallı müqayisə, dörd məzhəbin i̇mb yanaşması, azərbaycan konteksti: i̇slami ev və avto maliyyəsi məsələlərini araşdırır. Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivləri və praktik nümunələr təqdim olunur.

Açar sözlər: İjarah Muntahia Bittamleek, AAOIFI Şəriət Standartı №34, İslami maliyyə, Şəriət uyğunluğu, Azərbaycan

1. Giriş: Ev Almaq İstəyirəm — Faiz Ödəmədən

Mənzil almaq hər ailənin ən böyük maliyyə qərarıdır. Bakıda orta bir mənzilin qiyməti 100.000-200.000 AZN arasında dəyişir. Əksər ailələr bu məbləği bir dəfəyə ödəyə bilmir — bank maliyyələşdirməsinə ehtiyac duyur. Lakin konvensional ipoteka faiz əsaslıdır — və Şəriət faizi (Riba) qadağan edir. Bu dilemma milyonlarla müsəlman ailəni narahat edir: ya Riba ödəyərək ev almaq, ya da həmişə kirayədə qalmaq.

İjarah Muntahia Bittamleek (İMB) — "mülkiyyətlə bitən icarə" — bu problemin İslami həllidir. Bank evi alır, müştəriyə icarəyə verir, icarə müddəti bitdikdə ev müştərinin mülkiyyətinə keçir. Heç bir faiz yoxdur — bank icarə gəliri əldə edir. Müştəri üçün nəticə eynidir — aylıq ödəniş edir, müddət bitdikdə ev onun olur — lakin hüquqi münasibət fundamental fərqlənir: borc əvəzinə icarə, faiz əvəzinə icarə haqqı, girov əvəzinə mülkiyyət hüququ.

Bu model yalnız ev maliyyələşdirməsində deyil, avto maliyyələşdirməsində, avadanlıq lizinqində, ofis icarəsində, hətta gəmi və təyyarə maliyyələşdirməsində geniş tətbiq olunur. Dünya üzrə İslami avto maliyyələşdirməsinin 70%-dən çoxu İMB modelindədir. Malaziya, BAƏ, Səudiyyə Ərəbistanı, Böyük Britaniya və Türkiyədə İMB əsaslı ev maliyyələşdirməsi sürətlə böyüyür.

AAOIFI Şəriət Standartı №9 İjarah-ın (icarə) ümumi qaydalarını müəyyən edir — biz bunu əvvəlki məqalələrdə ətraflı araşdırmışdıq. SS-34 isə İMB-nin xüsusi qaydalarını — mülkiyyət keçidinin formalarını, icarə haqqının hesablanmasını, erkən bitirmə şərtlərini, müştərinin hüquqlarını — müəyyən edir. Bu standart İslami ev və avto maliyyələşdirməsinin normativ əsasıdır.

İMB-nin tarixi kökləri İslam hüququnda dərindir. Klassik fiqh mənbələrində İjarah ayrı, Bay' (satış) ayrı müqavilə kimi araşdırılsa da, bu iki müqavilənin ardıcıl tətbiqi — əvvəl icarə, sonra satış — heç vaxt qadağan edilməmişdir. AAOIFI-nin yeniliyi bu iki müqaviləni müasir maliyyə kontekstinə uyğun strukturlaşdırmasıdır.

2. Əsas Terminlər Lüğəti

Termin	Ərəbcə	İzah
İjarah	الإجارة	İcarə müqaviləsi — aktivin müəyyən müddətə istifadəyə verilməsi
İMB	الإجارة المنتهية بالتمليك	Mülkiyyətlə bitən icarə — icarə sonunda mülkiyyət keçidi
Hibah	الهبة	Hədiyyə — icarə bitdikdə aktivin hədiyyə edilməsi
Bay' bi-Thaman Ramzi	بيع بثمن رمزي	Simvolik qiymətə satış (1 AZN)
Bay' bi-Saman əl-Suq	بيع بسعر السوق	Bazar qiymətinə satış
Vaad	الوعد	Birtərəfli vəd — gələcəkdə satış/hədiyyə vədi
Müşarəkə Mutənaqisə	المشاركة المتناقصة	Azalan ortaqlıq — tədricən mülkiyyət keçidi modeli
Ajir	الأجير	İcarəyə götürən — icarə haqqı ödəyən tərəf
Mucir	المُؤجّر	İcarəyə verən — mülkiyyətçi (bank)
Ta'min	التأمين	Sığorta — mülkiyyətçinin (bankın) öhdəliyi

3. Şəriət Əsaslandırması: Quran, Hədis və İcma

3.1. Qurani-Kərim

"Onlardan biri dedi: Ata, onu işə götür — çünki işə götürdüyün ən yaxşısı güclü və etibarlı olandır." (əl-Qəsəs, 28:26)

Bu ayə Hz. Musa (ə.s.) ilə Hz. Şueyb (ə.s.) arasındakı əmək müqaviləsinə (İjarah əl-Əməl) istinad edir — Qurani-Kərimdə İjarah münasibətinin açıq təsdiqi. Hz. Musa (ə.s.) 8-10 il əmək xidməti müqabilində Hz. Şueyb-in (ə.s.) qızı ilə evlənmişdir. İmam əl-Cəssas bu ayəni İjarah-ın ən güclü Qurani dəlili kimi göstərir.

"Allah alış-verişi halal, ribanı isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)

İMB icarə + satış (və ya hədiyyə) kombinasiyasıdır — hər ikisi halaldır. Faiz yoxdur — Riba yoxdur. Bu ayə İMB-nin konvensional ipotekadan fundamental fərqini əsaslandırır: ipoteka borc+faiz-dir (Qard+Riba), İMB isə icarə+satış-dır (İjarah+Bay').

"Ey iman gətirənlər! Müqavilələrinizə sadiq olun." (əl-Maidə, 5:1)

İMB-də bank icarə müddəti sonunda mülkiyyət keçidi vəd edir — bu vəd bağlayıcıdır (Vaad Mulzim). Bank vədinə sadiq qalmalıdır.

"Ey iman gətirənlər! Müəyyən müddətə bir-birinizə borc verdikdə onu yazın." (əl-Bəqərə, 2:282)

İMB mürəkkəb müqavilə strukturuna malikdir — sənədləşdirmə, icarə haqqı cədvəli, mülkiyyət keçidi şərtləri aydın yazılmalıdır.

3.2. Hədis Dəlilləri

"Muzdura əcrini tər qurumadan verin." (İbn Macə, №2443)

Bu hədis icarə haqqının vaxtında ödənilməsini əmr edir — İMB-də icarə ödəniş cədvəlinin əvvəlcədən müəyyən edilməsinin fiqhi əsasıdır. Bank da öz öhdəliklərini — texniki xidmət, əsas təmir — vaxtında yerinə yetirməlidir.

"Müsəlmanlar şərtlərinə bağlıdırlar." (Əbu Davud, №3594; Tirmizi, №1352)

İMB müqaviləsinin şərtləri — icarə haqqı, müddət, mülkiyyət keçidi forması — bütün tərəflər üçün bağlayıcıdır.

"Varlı şəxsin borcu gecikdirməsi zülmdür." (Buxari, №2287)

İcarəçinin maliyyə imkanı olduğu halda icarə haqqını gecikdirməsi zülm sayılır.

3.3. İcma

Dörd Sünni məzhəb İjarah-ın icazəli olduğu barədə yekdil razılığa malikdir. İMB-nin spesifik forması müasir fiqhi innovasiyadır — lakin onun əsas komponentləri (İjarah + satış/hədiyyə) klassik fiqhdə ayrı-ayrı mövcuddur. İxtilaf yalnız Vaad-ın (vədin) bağlayıcı olub-olmadığı barədədir — AAOIFI bağlayıcı vəd mövqeyini qəbul edir.

4. AAOIFI SS-34: İMB-nin Əsas Müddəaları

4.1. İMB-nin Struktur Tələbi (SS-34, Maddə 2)

AAOIFI standartı İMB-nin strukturuna üç fundamental tələb qoyur:

Birincisi — Ayrılıq Prinsipi: İMB-də icarə müqaviləsi VƏ mülkiyyət keçidi vədi iki ayrı hüquqi sənəddir. İcarə müqaviləsi dərhal qüvvəyə minir — icarəçi aktivdən dərhal istifadə edir və icarə haqqı ödəyir. Mülkiyyət keçidi isə Vaad (birtərəfli vəd) kimi gələcəkdə icra olunur. Bunların eyni anda bir müqavilədə bağlanması qadağandır — AAOIFI SS-25 (Müqavilələrin Birləşdirilməsi) riskini yaradır: icarədə mülkiyyət icarəyə verənə aiddir, satışda mülkiyyət alıcıya keçir — hər ikisi eyni anda bir sənəddə ola bilməz.

İkincisi — Bankın Real Mülkiyyət Riski: İcarə dövrü ərzində aktiv bankın mülkiyyətindədir — bankın əsas qüsur riski (major defect/structural damage) var. İcarəyə verən (bank) aktivi sığortalamalıdır — icarəçi (müştəri) deyil. Bu, İMB-nin ən mühüm Şəriət tələbidir: "əl-ğunmu bi-l-ğurmi" (الغنم بالغرم) — mənfəət yalnız risk daşıyana aiddir. Bank icarə gəliri əldə edir — deməli mülkiyyət riskini də daşımalıdır.

Əgər aktiv tamamilə məhv olarsa (yanğın, zəlzələ, daşqın) — bank icarəçidən qalan icarə ödənişlərini tələb edə bilməz, çünki icarə predmeti mövcud deyildir — İjarah yalnız mövcud aktiv üzərinə bağlanır. Bu, konvensional ipotekadan ən fundamental fərqdir — konvensional ipotekada ev yanıb yox olsa belə, borçlu qalan borcu ödəməyə borcludur.

Üçüncüsü — Mülkiyyət Qeydiyyatı: Aktiv icarə dövrü ərzində bank mülkiyyətində olmalıdır — Daşınmaz Əmlak Reyestrində bankın adına qeydə alınmalıdır. İcarə müddəti bitdikdə — keçid baş verdikdə — reyestr müştərinin adına dəyişdirilir. Bu "kağız üzərində" deyil, real mülkiyyət tələbidir.

4.2. Mülkiyyət Keçidinin Formaları (SS-34, Maddə 3)

AAOIFI SS-34 dörd mülkiyyət keçidi formasını tanıyır:

Forma 1 — Hədiyyə Vədi (Vaad bil-Hibah): Bank vəd edir ki, icarəçi bütün icarə ödənişlərini vaxtında ödədikdə — aktiv hədiyyə olaraq icarəçiyə keçəcək. Bu, ən geniş yayılmış formadır. Üstünlüyü: bəzi yurisdiksiyalarda hədiyyə satışdan fərqli vergilənir — vergi optimizasiyası. GCC ölkələrində dominant modeldir.

Forma 2 — Simvolik Qiymətə Satış (Bay' bi-Thaman Ramzi): İcarə müddəti bitdikdə aktiv simvolik qiymətə (1 AZN, 1 USD) satılır. Əslində Forma 1 ilə eyni iqtisadi nəticə — lakin hüquqi olaraq satış müqaviləsi kimi formalaşdırılır. Bəzi ölkələrdə hədiyyə müqaviləsinin hüquqi çərçivəsi zəifdir — satış daha güclü hüquqi əsas verir.

Forma 3 — Bazar Qiymətinə Satış (Bay' bi-Saman əl-Suq): İcarə müddəti bitdikdə aktiv icarə anındakı bazar qiymətinə satılır — icarəçi üstünlüklü alıcıdır. Bu, ən az yayılmış formadır — çünki icarəçi üçün keçid xərci yüksəkdir. Lakin fiqhi baxımdan "ən təmiz" formadır — çünki satış qiyməti bazar əsaslıdır.

Forma 4 — Tədricən Satış (Bay' Tədricən): Hər icarə ödənişi ilə aktivin bir hissəsi (payı) icarəçiyə satılır. İcarə müddəti bitdikdə — icarəçi artıq bütün payların mülkiyyətçisidir. Bu, Müşarəkə Mutənaqisə (SS-12) modelinə çox yaxındır.

4.3. İcarə Haqqının Hesablanması (SS-34, Maddə 4)

Sabit icarə (Fixed Rent): Bütün müddət ərzində eyni aylıq ödəniş. Üstünlüyü: müştəri üçün planlaşdırma asandır, gözlənilməz artım yoxdur. Mənfi tərəf: bank dəyişən faiz mühitindən təsirlənir. Müasir İslami bankların əksəriyyəti sabit icarə üstünlük verir.

Dəyişən icarə (Variable Rent): İcarə haqqı müəyyən benchmark-a bağlıdır (SOFR, EURIBOR). Hər müəyyən dövrdə (3 ay, 6 ay) yenilənir. AAOIFI mövqeyi: dəyişən icarə icazəlidir — bir şərtlə ki, ilk dövr icarəsi dəqiq müəyyən edilsin və dəyişmə mexanizmi əvvəlcədən açıqlansın. Bəzi alimlər buna etiraz edirlər: dəyişən icarənin konvensional dəyişən faizli kreditdən fərqi nədir? AAOIFI cavab verir: fərq mülkiyyət riskindədir — bank icarədə mülkiyyət riskini daşıyır, kreditdə daşımır.

Artmalı icarə (Stepped Rent): İcarə haqqı müəyyən dövrlərdə (hər il, hər 3 il) əvvəlcədən müəyyən edilmiş sxemə əsasən artır. Şəriət hökmü: icazəlidir — artım sxemi əvvəlcədən müəyyən edildiyi halda Ğərər yoxdur.

4.4. Əsas Təmir və Texniki Xidmət (SS-34, Maddə 5)

AAOIFI İMB-də xərclər bölgüsünü dəqiq müəyyən edir: əsas təmir (structural repair — dam, əsas kommunikasiya, fundamental) bankın (mülkiyyətçinin) öhdəliyindədir; gündəlik texniki xidmət (minor maintenance — boya, santexnika, elektrik) icarəçinin öhdəliyindədir. Bu bölgü mühümdür — çünki əsas təmir mülkiyyət riskinin bir hissəsidir, bankın mülkiyyət riski daşıdığını təsdiqləyir.

4.5. Erkən Bitirmə Şərtləri (SS-34, Maddə 6)

İcarəçi müqaviləni erkən bitirmək — aktivi erkən almaq istəyirsə: erkən ödəniş endirimi (discount) icazəlidir — bank bunu edə bilər, lakin vacib deyil. Bu, konvensional ipotekadakı "early repayment"-a analoji deyil — İMB-də "borc" yoxdur, "icarə" var. İcarəçi qalan icarə ödənişlərinin cari dəyərini ödəyir. Cərimə icazəlidir — real itirilmiş gəlir kompensasiyası kimi (qazanc itkisi, reinvestisiya xərci). Lakin cərimənin həddindən artıq olması zülm (Ğubn əl-Fahiş) sayılır.

5. İMB vs. Konvensional İpoteka: Detallı Müqayisə

Xüsusiyyət	İMB	Konvensional İpoteka
Fiqhi əsas	İjarah (icarə) + Vaad (vəd)	Qard (borc) + Riba (faiz)
Mülkiyyət icarə dövründə	Bankda	Müştəridə (girovda)
Mülkiyyət riski	Bankda (əsas risk)	Müştəridə
Sığorta öhdəliyi	Bankda (mülkiyyətçi)	Müştəridə (borçlu)
Aktiv məhv olarsa	Müştəri qalan ödənişlərdən azaddır	Müştəri borcu ödəyir
Əsas təmir	Bankda	Müştəridə
Ödəniş strukturu	İcarə haqqı	Əsas borc + faiz
Gecikdirmə	Xeyriyyəyə cərimə	Faiz artımı
Şəriət statusu	Halal	Haram (Riba)

Bu müqayisənin ən mühüm sətri "Aktiv məhv olarsa"-dır — İMB-də bankın real mülkiyyət riski Şəriətin fundamental tələbidir. Konvensional ipotekada ev yanıb yox olsa belə borçlu kredit ödəyir — İMB-də belə hal mümkün deyildir.

6. Dörd Məzhəbin İMB Yanaşması

Hənəfi Məzhəbi: İjarah klassik Hənəfi fiqhində güclü əsasa malikdir — İmam əs-Səraxsi "əl-Məbsut" əsərində İjarah-ı ətraflı izah edir. İMB-nin İjarah+Vaad strutkturu Hənəfi postulatına uyğundur: iki müqavilənin ayrı-ayrı bağlanması şərtilə icazəlidir. Vaad-ın bağlayıcı olub-olmadığı məsələsində Hənəfi məzhəbi nuanslıdır: klassik mövqeyə görə vəd bağlayıcı deyil (dini öhdəlik, hüquqi öhdəlik yox), lakin müasir Hənəfi fəqihləri (Mufti Təqi Usmani) İMB kontekstində vədin bağlayıcı olmasını qəbul edirlər.

Maliki Məzhəbi: İjarah Maliki fiqhində möhkəm yer tutur. Vaad-ın bağlayıcı olması (binding promise) Maliki fiqhinin ən güclü mövqelərindən biridir — İmam Malik vəd verən tərəfin vədinə əməl etmə öhdəliyi daşıdığını açıq şəkildə bəyan edir. Bu, İMB üçün ən güclü fiqhi əsasdır — çünki İMB-nin bütün sistemi mülkiyyət keçidi vədinə əsaslanır.

Şafii Məzhəbi: İjarah-ı icazəli sayır. Lakin İjarah+satış birləşdirməsinə daha ehtiyatlı yanaşır — ayrılıq prinsipi güclü şəkildə vurğulanır. İMB-nin iki ayrı sənəddə — İjarah müqaviləsi + Vaad — strukturlaşdırılması Şafii tələbini ödəyir.

Hənbəli Məzhəbi: İjarah icazəlidir. İbn Teymiyyə vədin bağlayıcı olmasını qəbul edir — bu, İMB üçün güclü Hənbəli əsasıdır. "Müqavilə azadlığı" prinsipi İMB-nin müxtəlif formaları (hədiyyə, simvolik satış, bazar qiyməti, tədricən satış) üçün geniş imkan açır.

Məsələ	Hənəfi	Maliki	Şafii	Hənbəli
İjarah icazəsi	✅	✅	✅	✅
Vaad bağlayıcılığı	⚠️ Müasir: ✅	✅ Güclü	⚠️ Ehtiyatlı	✅
Ayrılıq prinsipi	✅ Tələb edir	✅ Tələb edir	✅ Güclü tələb	✅ Tələb edir
İMB icazəsi	✅	✅	✅ (şərtlə)	✅

7. Azərbaycan Konteksti: İslami Ev və Avto Maliyyəsi

7.1. İpoteka Bazarı

Azərbaycan Dövlət İpoteka Fondu (Mənzil İnşaat Agentliyi) güzəştli ipoteka proqramları həyata keçirir — lakin faiz əsaslıdır (3-8%). Aylıq ipoteka buraxılışı ~100 milyon AZN həcmindədir. Kommersiya bankları da ipoteka verirlər — daha yüksək faiz dərəcələri ilə (10-18%). İslami ev maliyyələşdirməsi modeli mövcud deyildir — Şəriətə riayət edən vətəndaşlar üçün halal alternativ yoxdur.

Bu boşluq əhəmiyyətlidir: Azərbaycanda əhalinin əksəriyyəti müsəlmandır, lakin ev almaq istəyən ailələr yalnız faiz əsaslı ipoteka seçiminə malikdirlər. İMB modeli bu ailələr üçün Şəriətə uyğun ev sahibliyi imkanı yaradacaqdır.

7.2. Hüquqi Dəyişiklik Tələbləri

"İpoteka haqqında" Qanuna İslami ev maliyyələşdirməsi müddəaları əlavə edilməlidir:

İkiqat daşınmaz vergisi: İMB-də bank evi alarkən bir dəfə, müştəriyə keçirdikdə ikinci dəfə əmlak köçürmə vergisi ödəmək ədalətsiz olardı. Konvensional ipotekada yalnız bir dəfə vergi ödənilir — İMB-yə vergi bərabərliyi təmin edilməlidir. Malayziya, Böyük Britaniya və BAƏ bu problemi xüsusi vergi müddəaları ilə həll etmişdir.

Reyestr dəyişikliyinin sadələşdirilməsi: İMB müqaviləsi əsasında mülkiyyət keçidinin avtomatik proseduru müəyyən edilməlidir — icarə müddəti bitdikdə, Daşınmaz Əmlak Reyestrində bankın adından müştərinin adına keçid minimal bürokratiya ilə həyata keçirilməlidir.

İMB müqaviləsinin xüsusi müqavilə növü kimi tanınması: Mülki Məcəllədə İMB müqaviləsi ayrıca müqavilə növü kimi müəyyən edilməli, icarə və mülkiyyət keçidi şərtləri hüquqi cəhətdən təmin olunmalıdır.

7.3. Praktik Nümunə: 150.000 AZN Mənzil İMB Hesablaması

Parametr	İMB Modeli	Konvensional İpoteka
Mənzil qiyməti	150.000 AZN	150.000 AZN
İlkin ödəniş (20%)	30.000 AZN	30.000 AZN
Bank maliyyələşdirməsi	120.000 AZN (bank evi alır)	120.000 AZN (kredit)
Müddət	15 il	15 il
Aylıq ödəniş	1.100 AZN (icarə haqqı)	1.050 AZN (əsas+faiz)
Fiqhi status	Halal (İjarah)	Haram (Riba)
Mülkiyyət riski	Bankda (əsas risk)	Müştəridə
Ev məhv olarsa	Müştəri qalan ödənişlərdən azad	Müştəri borcu ödəyir

Bu nümunə göstərir ki, İMB-nin aylıq ödənişi konvensional ipotekadan bir qədər yüksək ola bilər — çünki bank mülkiyyət riskini daşıyır və bu risk qiymətə daxildir. Lakin fərq minimal olduğu halda, Şəriət uyğunluğu ciddi üstünlükdür.

7.4. Avto Maliyyələşdirmə — Dərhal Tətbiq İmkanı

Azərbaycanda avto kredit bazarı böyükdür — aylıq yeni avtomobil satışı 5.000-dən çoxdur, bunların əksəriyyəti kredit ilə alınır. İMB modelində avto maliyyələşdirməsi heç bir qanunvericilik dəyişikliyi tələb etmir — mövcud lizinq qanunvericiliyi çərçivəsində tətbiq oluna bilər:

Bank avtomobili diler vasitəsilə alır (bank mülkiyyətçidir)
Müştəriyə 3-5 il icarəyə verir (aylıq icarə haqqı)
İcarə bitdikdə avto müştərinin mülkiyyətinə keçir (hədiyyə və ya simvolik satış)

Hal-hazırda mövcud olan lizinq şirkətləri (Günay Lizinq və s.) bu modeli minimal adaptasiya ilə tətbiq edə bilər. Faktiki olaraq, mövcud avto lizinq strukturu artıq İMB-yə çox yaxındır — yalnız Şəriət sertifikasiyası və müəyyən kontraktual dəyişikliklər lazımdır.

7.5. Alternativ Model: Müşarəkə Mutənaqisə

İMB ilə yanaşı, Müşarəkə Mutənaqisə (Azalan Ortaqlıq) modeli də Azərbaycan üçün uyğundur: bank və müştəri birlikdə evi alır (məsələn, bank 80%, müştəri 20%). Müştəri bankın payını tədricən alır — hər aylıq ödəniş ilə bankın payı azalır, müştərinin payı artır. Son ödəniş ilə müştəri 100% mülkiyyətçi olur. Bu model bəzi Azərbaycan müştəriləri üçün daha cəlbedici ola bilər — çünki mülkiyyətin tədricən keçməsi hissiyyatı güclüdür.

8. Praktik Yoxlama Siyahısı: İMB Əməliyyatının Şəriət Uyğunluğu

☐ Mülkiyyət qeydiyyatı: Aktiv icarə dövrü ərzində bankın adına qeydə alınıb?

☐ Sığorta: Aktivin sığortasını bank (mülkiyyətçi) ödəyir?

☐ Əsas təmir: Əsas struktur təmiri bankın öhdəliyindədir?

☐ İcarə haqqı: Sabit, dəyişən və ya artmalı — əvvəlcədən müəyyən edilib?

☐ Mülkiyyət keçidi forması: Hansıdır — hədiyyə, simvolik satış, bazar qiyməti, tədricən satış?

☐ Ayrılıq prinsipi: İjarah müqaviləsi və mülkiyyət keçidi vədi iki ayrı sənəddə bağlanıb?

☐ Aktivin məhv olması: Bank aktiv məhv olduqda icarəçini qalan ödənişlərdən azad edir?

☐ Erkən bitirmə: Erkən bitirmə şərtləri ədalətli və əvvəlcədən müəyyən edilib?

9. Nəticə: Ev Sahibi Olmaq — Halal Yolla

İjarah Muntahia Bittamleek İslami ev və avto maliyyələşdirməsinin ən mühüm modelidir — faiz əvəzinə icarə, borc əvəzinə mülkiyyət münasibəti. AAOIFI SS-34 dörd mülkiyyət keçidi formasını tanıyır. Bankın real mülkiyyət riski daşıması — əsas təmir, sığorta, aktiv məhv olması riski — konvensional ipotekadan fundamental fərqdir.

Azərbaycan üçün İMB avto maliyyələşdirməsindən başlayaraq ev maliyyələşdirməsinə genişlənə bilər — mövcud lizinq infrastrukturu güclüdür.

"Allah alış-verişi halal, ribanı isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)

Əsas Mənbələr və İstinadlar

Qurani-Kərim: əl-Bəqərə, 2:275, 2:282; əl-Qəsəs, 28:26; əl-Maidə, 5:1.

Hədis: İbn Macə, №2443; Əbu Davud, №3594; Tirmizi, №1352; Buxari, №2287.

AAOIFI Standartları: SS-34: İjarah Muntahia Bittamleek; SS-9: İjarah; SS-12: Müşarəkə; SS-25: Müqavilə Birləşməsi; SS-45: Kapital Qorunması.

Klassik Fiqh: İmam əs-Səraxsi, "əl-Məbsut", c. 15-16; İmam əl-Cəssas, "Əhkamu-l-Quran"; İbn Qudamə, "əl-Muğni", c. 5.

Müasir Akademik: Muhammad Ayub, "Understanding Islamic Finance", Fəsil 10; Mufti Təqi Usmani, "An Introduction to Islamic Finance", Fəsil 12; ISRA, "Islamic Financial System" (2012), Fəsil 10.

Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır.

Biblioqrafiya

AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №34.
Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2); əl-Maidə (5); əl-Qəsəs (28).
Səhih əl-Buxari, Sünən ət-Tirmizi, Sünən İbn Macə, Sünən Əbu Davud.
Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
əs-Sərəxsi, əl-Məbsut, Beyrut: Dar əl-Marifa, 1993.