Xülasə
İslami kapital bazarlarında sukukların ikincili bazarda (secondary market) ticarət edilə bilməsi alətin arxasında dayanan aktivin mahiyyətindən asılıdır. İcarə və Müşarakə sukukları real maddi aktivləri (Ayn) və ya istifadə hüquqlarını (Mənfəə) təmsil etdikləri üçün bazar qiymətləri ilə sərbəst alınıb satıla bilər. Lakin Murabəhə və Salam sukukları sırf borc öhdəliklərini (Dayn) təmsil etdikləri üçün onların nominal dəyərindən fərqli qiymətə satışı İslam hüququnda Riba hesab olunur. Bu ticarət qabiliyyəti fərqi İslami kapital bazarlarının likvidliyini, qiymət kəşfini və portfel idarəetməsini birbaşa diktə edir. Məqalə Bay' əl-Dayn qadağasının hüquqi əsasını, AAOIFI-nin hibrid portfel həllini (51% qayda), Bəhreyn Salam sukukları və qlobal İcarə sukukları keyslarını, və Malayziya-Körfəz regulyativ ixtilafını təhlil edir.
Açar sözlər: ticarət qabiliyyəti, ikincili bazar, Bay' əl-Dayn, aktiv əsaslı sukuk, borc əsaslı sukuk, AAOIFI SS-17, 51% qayda
Giriş
Sukuk bazarında ən kritik strateji sual budur: hansı sukuklar ikincili bazarda alınıb satıla bilər, hansıları satıla bilməz? Bu sualın cavabı birbaşa alətin arxasında duran aktivin təbiətindən asılıdır.
İslam hüququnda borcun (Dayn) nominal dəyərindən fərqli qiymətə satışı — Bay' əl-Dayn — qadağandır, çünki bu, pulun pula fərqli məbləğlərlə mübadiləsinə bərabərdir, yəni birbaşa Riba-dır. Bu qadağa Murabəhə və Salam sukuklarını ikincili bazardan fiili olaraq kənar edir, investorları "saxla-vədəyə qədər gözlə" (held-to-maturity) strategiyasına məcbur edir.
Terminlər Lüğəti
| Termin | Ərəbcə | Təsvir |
|---|---|---|
| Bay' əl-Dayn | بيع الدين | Borc alacağının satışı — əksəriyyət tərəfindən qadağandır |
| Ayn | عين | Maddi aktiv — fiziki əmlak, avadanlıq, yararlı mal |
| Dayn | دين | Borc öhdəliyi — pul alacağı |
| Mənfəə | منفعة | Aktivin istifadə hüququ |
| Həvalə | حوالة | Borcun nominal dəyəri ilə ötürülməsi — yeganə icazəli üsul |
| Hibrid Sukuk | صكوك هجينة | Həm borc, həm aktiv komponentlərini ehtiva edən portfel |
Qurani-Kərim və Hədis Əsasları
«وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا»
"Halbuki Allah alış-verişi halal, sələmi isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
Bu ayə real alış-veriş ilə Riba arasındakı sərhədi təyin edir. Borcun endirimlə satılması alış-veriş deyil — pulun pula fərqli məbləğlərlə mübadiləsidir.
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurmuşdur:
"Qızılı qızıla, gümüşü gümüşə, buğdanı buğdaya — bərabər miqdarda və əldən ələ mübadilə edin. Kim artıq istəyərsə, bu Riba-dır." (Müslim, Kitab əl-Müsaqat)
Bu hədis eyni cinsli malların qeyri-bərabər mübadilsəsini qadağan edir — borc kağızlarının endirimlə ticarəti məhz bu qadağanın uzantısıdır.
Analitik Müzakirə
I. Aktiv vs Borc Dikotomiyası
1.1 Ticarət Edilə Bilən Sukuklar (Aktiv Əsaslı)
İcarə sukukları xəstəxana binasının, təyyarənin və ya torpaq sahəsinin mütənasib mülkiyyətini təmsil edir. İnvestor real aktivin sahibidir — dəyərinin bazardakı dəyişməsinə uyğun olaraq sertifikatı premium və ya diskontla sata bilər. Bu, əmtəə satışıdır, borc satışı deyil (AAOIFI SS-17).
Müşarakə və Mudarabah sukukları birgə müəssisədə pay mülkiyyətini təmsil edir — yenə aktiv əsaslı, yenə ticarət oluna bilir.
1.2 Ticarət Edilə Bilməyən Sukuklar (Borc Əsaslı)
Murabəhə sukukları bankın müştəriyə olan borc alacağını təmsil edir. 1.000 dollar nominalda Murabəhə sukukunu 950 dollara satmaq — 950 dollar verib 1.000 dollar almaq deməkdir. Bu birbaşa Riba-dır.
Salam sukukları gələcəkdə təhvil veriləcək əmtəəyə görə ödəniş öhdəliyidir — yenə borc mahiyyətindədir.
Bu sukuklar yalnız Həvalə (borcun nominal dəyəri ilə ötürülməsi) vasitəsilə transfer edilə bilər.
II. AAOIFI-nin Hibrid Portfel Həlli
Likvidlik problemini həll etmək üçün AAOIFI hibrid portfel qaydası müəyyən edib: əgər sukuk portfelinin 51%-dən çoxu real aktivlərdən (Ayn/Mənfəə) ibarətdirsə, bütün portfel bazar qiymətinə ticarət oluna bilər — 49% borc komponenti (Murabəhə) tolerans edilir (AAOIFI SS-17).
III. Risk Bölüşdürmə
Al-Xarac bi əl-Daman prinsipinə əsasən:
- Aktiv əsaslı sukuk sahibləri real mülkiyyətçilərdir — aktivin məhvolma, dəyər itkisi riskini daşıyırlar. Məhz bu risk onlara sərbəst ticarət hüququ verir.
- Borc əsaslı sukuk sahibləri yalnız kredit riski daşıyır — aktiv riski yoxdur. Buna görə "risk olmadan gəlir" vəziyyəti yaranır — İslam hüquq bunu qadağan edir.
Tənqidi Qiymətləndirmə
Güclü Tərəflər
- Fiqhi ardıcıllıq: Bay' əl-Dayn qadağası İslam maliyyəsinin real iqtisadiyyata bağlılığını qoruyur — spekulyativ borc ticarəti qadağanlanır.
- Hibrid həll: 51% qaydası praktik likvidlik imkanı yaradır.
Zəif Tərəflər və Çağırışlar
- Likvidlik tələsi: İslami bankların aktivlərinin böyük qismi Murabəhə borclarıdır — bu borclar sekyuritizasiya edilib bazara çıxarıla bilmir. Nəticədə bazarın dərinliyi məhduddur.
- Malayziya istisnası: Bəzi Şafii alimləri Bay' əl-Dayn-ə icazə verir — bu, Malayziya-Körfəz bazarları arasında uyğunsuzluq yaradır. Malayziyada buraxılan borc sukukları Körfəz investorları tərəfindən qəbul edilmir.
- İcarə sukuklarının al-saxla tendensiyası: İnstitusional investorlar nadir İcarə sukuklarını alıb saxlayır — ikincili bazarda aktiv ticarət çox azdır, qiymət kəşfi zəifdir.
Real Keyslər
Bəhreyn Salam Sukukları: Hökumətin qısamüddətli likvidlik idarəetməsi üçün buraxdığı alüminium sukukları — investorlar bunları vədəyə qədər saxlamağa məcburdur.
Qətər, DP World İcarə Sukukları: Daşınmaz əmlak və infrastruktura əsaslanan — London, Dubay, Kuala Lumpur birjalarında aktiv alınıb satılır.
Nəticələr
İslam Maliyyə İnstitutları üçün
Portfel diversifikasiyası üçün İcarə, Müşarakə və Mudarabah əsaslı sukuklara üstünlük vermək — Murabəhə asılılığını azaltmaq — strateji prioritetdir.
Tənzimləyicilər üçün
Hibrid 51% qaydası İslami likvidlik bazarının inkişafı üçün vacibdir — bu qaydanın dəqiq tətbiqi və nəzarəti zəruridir.
İnvestorlar üçün
Hər hansı sukuk alınmazdan əvvəl portfel tərkibinin aktiv/borc nisbəti yoxlanmalıdır.
Yekun
Bay' əl-Dayn qadağası İslam maliyyəsini spekulyativ borc ticarətindən — 2008 qlobal maliyyə böhranının katalizatoru olmuş mexanizmdən — müdafiə edən fundamental prinsipdir. Lakin bu qadağanın yaratdığı likvidlik problemini həll etmək üçün sənaye aktiv əsaslı strukturlara keçməlidir.
Borc ticarət predmeti deyil — İslam hüququnun bu prinsipi spekulyativ maliyyə köpüklərinin ən güclü antidotudur.
Ədəbiyyat
- AAOIFI. (2015). Şəriət Standartı №17: İnvestisiya Sukukları. Manama: AAOIFI.
- AAOIFI. (2015). Şəriət Standartı №21: Maliyyə Kağızları. Manama: AAOIFI.
- Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance. Chichester: John Wiley & Sons.
- El-Gamal, M.A. (2006). Islamic Finance: Law, Economics, and Practice. New York: Cambridge University Press.
- Usmani, M.T. (2002). An Introduction to Islamic Finance. Lahore: Maktaba Ma'ariful Quran.