Xülasə
Bu məqalə Şəriətin mənbə iyerarxiyasını, ictihad mexanizmini və Məqasid əş-Şəriə nəzəriyyəsinin İslam maliyyə sisteminə təsirini analitik şəkildə araşdırır. Şəriətin dörd əsas mənbəsi — Qurani-Kərim, Sünnə, İcma və Qiyas — iyerarxik prizmadan təhlil edilir. Məqasid əş-Şəriənin altı əsas dəyəri (din, həyat, əql, nəsil, mülkiyyət, şərəf) klassik alimlərin — İmam əl-Ğəzali, İmam əş-Şatibi, İbn Teymiyyə və Şah Vəliullah Dehləvinin yanaşmaları kontekstində müqayisəli şəkildə nəzərdən keçirilir. Məqalə bu prinsiplərin müasir İslam maliyyə məhsullarının inkişafı, müqavilə ədaləti və tənzimləyici çərçivənin formalaşdırılmasında oynadığı tətbiqi rolu ortaya qoyur. Araşdırma göstərir ki, Məqasid əş-Şəriə yalnız nəzəri çərçivə deyil, İslam maliyyə sənayesinin dinamik inkişafı üçün əvəzolunmaz metodoloji vasitədir.
Giriş
Şəriət — ərəb dilindən hərfi tərcümədə "suya aparan yol" mənasını daşıyan bu termin, İslam dininin hərtərəfli hüquqi, əxlaqi və sosial çərçivəsini ifadə edir. Lakin Şəriətin əhatə dairəsi sırf ibadət məsələləri — namaz, oruc, zəkat — ilə məhdudlaşmır. O, ticarət münasibətlərindən ailə hüququna, cinayət hüquqşünaslığından maliyyə əməliyyatlarına qədər geniş spektrdə normativ çərçivə təşkil edir.
İslam maliyyəsinin nəzəri əsaslarını anlamaq üçün ilk növbədə Şəriətin mənbə strukturunu dərk etmək zəruridir. Eyni zamanda, bu mənbələrin statik qaydalar toplusu olmadığını, məqsədyönlü bir sistem təşkil etdiyini anlamaq vacibdir. Bu kontekstdə Məqasid əş-Şəriə — Şəriətin ali məqsədləri — nəzəriyyəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir: bu nəzəriyyə fəqihlərə (İslam hüquqşünaslarına) yeni yaranan məsələlərə Şəriətin ruhuna uyğun cavab verməyə imkan yaradır.
Bu məqalənin məqsədi Şəriətin mənbə iyerarxiyasını, ictihad mexanizmini və Məqasid əş-Şəriə nəzəriyyəsinin İslam maliyyəsinin inkişafına strukturlaşdırıcı təsirini analitik şəkildə ortaya qoymaqdır.
Şəriətin Mənbə İyerarxiyası
Şəriətin mənbələri iyerarxik təsnifata malikdir. Bu iyerarxiya İslam hüquqşünaslığının (fiqh) əsasını təşkil edir və hər bir səviyyə sonrakı üçün legitimlik qaynağıdır.
Qurani-Kərim bütün hökmlərin birinci və ən ali mənbəyidir. İlahi vəhyin əsas mətni olaraq, Qurani-Kərim maliyyə əməliyyatlarına dair fundamental prinsipləri — ribanın qadağası (əl-Bəqərə, 2:275), ticarətin halallığı, ədalətin vacibliyi — birbaşa müəyyən edir. Quranın bu sahədəki hökmləri ya birbaşa əmr (nəss), ya da ümumi prinsip (zənni) mahiyyətindədir.
Sünnə Hz. Muhəmmədin (s.ə.s.) sözlərini, əməllərini və təsdiqlərini əhatə edir. Maliyyə kontekstində Sünnə Quranda verilmiş ümumi prinsipləri konkretləşdirir. Məsələn, altı əmtəənin (qızıl, gümüş, buğda, arpa, xurma, duz) mübadiləsinə dair qayda Sünnə vasitəsilə müəyyən edilmişdir (Müslim).
İcma müəyyən bir dövrdə bütün İslam hüquqşünaslarının bir məsələ üzrə yekdil razılığını ifadə edir. İcmanın legitimliyi "Ümmətim batil üzərində birləşməz" hədisi ilə əsaslandırılır. İcma xüsusilə Quran və Sünnədə birbaşa cavab tapılmayan məsələlərdə normativ funksiya daşıyır.
Qiyas mövcud hökmlərə əsaslanaraq yeni məsələlərə həll tapma metodudur. Qiyas prosesində dörd element — əsl (mənbə hökm), fər (yeni məsələ), hökm və illət (səbəb) — müəyyən edilir. Qiyas mexanizmi İslam hüquqşünaslığına dinamizm verən əsas üsullardan biridir.
İctihad: Hüquqi Dinamizmin Mexanizmi
İctihad İslam hüquqşünaslarının yeni problemlərə həll tapmaq üçün göstərdiyi müstəqil intellektual səydir. Bu mexanizm İslam hüquqşünaslığını zamanın tələblərinə uyğunlaşdırma imkanı yaradır. Lakin ictihadın öz daxili məhdudiyyətləri mövcuddur.
Birincisi, ictihad yalnız nəssdə (Quran və Sünnənin qəti mətnlərində) birbaşa hökmün olmadığı sahələrdə tətbiq olunur. Qəti hökmlər — ribanın haramlığı, zəkatın fərzliyi kimi — ictihad predmeti deyildir. İkincisi, ictihadın nəticəsi Şəriətin ümumi prinsiplərinə və məqsədlərinə uyğun olmalıdır; əks halda o, subyektiv rəy (rəy) olaraq qalır. Üçüncüsü, ictihad prosesində adət-ənənə (urf), ümumi məsləhət (məsləhət mursələ), faydalılıq və zərurət kimi köməkçi mənbələr nəzərə alınır, lakin bunlar əsas prinsiplərlə ziddiyyət təşkil etməməlidir.
Bu çərçivə İslam maliyyəsinin inkişafında həlledici rol oynayır. Yeni maliyyə məhsullarının Şəriətə uyğunluğu məhz ictihad prosesi vasitəsilə qiymətləndirilir. Müasir Şəriət Şuraları bu funksiyanı institusional səviyyədə həyata keçirir.
Ümumi İcazə Prinsipi: Əşyalarda Əsli-İbahə
İslam kommersiya hüququnun fundamental prinsiplərindən biri "əsli-ibahə" — ümumi icazə prinsipidir. Bu prinsipə görə, Quran və Sünnədə açıq şəkildə qadağan edilməyən bütün əməllər və əşyalar icazəlidir.
İbn Teymiyyə bu prinsipi belə ifadə etmişdir: "Allah və Peyğəmbəri qadağan etmədikcə... onlar icazəlidir... Allah heç vaxt müsəlmanlar üçün faydalı olan və zərər verməyən müqaviləni qadağan etməmişdir." Bu prinsip İslam maliyyəsi üçün əhəmiyyətli nəticələr doğurur: yeni maliyyə məhsullarının yaradılması üçün ayrıca icazə axtarmağa ehtiyac yoxdur; qadağa olmadığını müəyyən etmək kifayətdir. Beləliklə, əsli-ibahə İslam maliyyəsinin innovativ potensialının hüquqi təməlini təşkil edir.
Məqasid əş-Şəriə: Şəriətin Ali Məqsədləri
Məqasid əş-Şəriə (الشریعة مقاصد) İslam hüquqşünaslığının ən mühüm nəzəri çərçivələrindən biridir. Bu anlayış Şəriətin ruhunu — hökm və qaydaların arxasında dayanan ali məqsədləri — əks etdirir. Məqasid nəzəriyyəsi fəqihlərə Şəriətin formalizmindən kənara çıxaraq, yeni məsələlər haqqında məqsədyönlü qərar verməyə imkan yaradır.
İmam əl-Ğəzali (1058–1111), İmam əş-Şatibi (v. 1388) və sonradan Tahir ibn Aşur (1879–1973) Quran və Sünnənin induktiv araşdırması əsasında bu məqsədləri müəyyən və sistemləşdirmişlər. Şəriətin əsas məqsədi insanların həm bu dünyada, həm də axirətdə rifahını təmin etmək və çətinlikləri (harac) aradan qaldırmaqdır.
Əsas Məqsədlər: Əd-Daruriyyat
Şəriətin əsas məqsədləri altı vacib dəyərin qorunmasından ibarətdir. Bu dəyərlər iyerarxik xarakter daşıyır və hər biri İslam maliyyəsinin müxtəlif aspektlərində öz əksini tapır.
Dinin Qorunması (Hifz əd-Din) Allaha ibadət məqsədinin həyata keçirilməsini və dini öhdəliklərin ifasını nəzərdə tutur. Maliyyə kontekstində bu, halal gəlir qazanmaq, haram fəaliyyətlərdən çəkinmək və İslami maliyyə institutlarının Şəriətə uyğunluğunu təmin etmək deməkdir. İslami bankçılıq, bu mənada, müsəlmanlara dini öhdəliklərini pozmadan maliyyə xidmətlərindən istifadə imkanı yaradır.
Həyatın Qorunması (Hifz ən-Nəfs) insan həyatının müqəddəsliyini vurğulayır. Bu məqsəd maliyyə sistemindən insanların həyati ehtiyaclarını ödəməsinə kömək edən ədalətli iqtisadi münasibətlər qurmağı tələb edir. Risk bölgüsü prinsipi (əl-ğunm bil-ğurm) bu məqsədi həyata keçirir: konvensional borcda bütün riskin borc alanın üzərinə düşməsi bu prinsipi pozur.
Ağılın Qorunması (Hifz əl-Aql) insan əqlinin inkişafını və mühafizəsini nəzərdə tutur. Maliyyə kontekstində bu, şəffaf, anlaşılan və aldadıcı olmayan maliyyə məhsullarının yaradılmasını tələb edir. Ğərərin (həddən artıq qeyri-müəyyənliyin) qadağası birbaşa bu məqsədlə bağlıdır. Mürəkkəb törəmə alətlər, Şəriət nöqteyi-nəzərindən, əqlin qorunması prinsipini poza bilər.
Nəslin Qorunması (Hifz ən-Nəsl) ailə institutunun gücləndirilməsi, uşaqların tərbiyəsi və nəsillərarası sosial sabitliyin təmin edilməsi ilə əlaqəlidir. Maliyyə sektorunda bu, ailələrin iqtisadi təhlükəsizliyini təmin edən — ipoteka, sığorta (təkafül), pensiya — sistemlərin İslami alternativlərinin yaradılmasını nəzərdə tutur.
Mülkiyyətin Qorunması (Hifz əl-Mal) cəmiyyətin bütün üzvlərinin əmlak hüquqlarının müdafiəsini əhatə edir. Halal qazanc vurğulanır, sərvətin cəmləşməsinin qarşısı alınır. Bu, İslam hüquqşünaslığının Muamalat (əməliyyatlar) üzrə hərtərəfli normativ çərçivə yaratmasının əsas motivasiyasıdır. Zəkat mexanizmi sərvətin yenidən bölüşdürülməsinin institusional formasıdır.
Şərəfin Qorunması (Hifz əl-Ird) insan ləyaqətinin, məxfiliyinin və nüfuzunun müdafiəsini nəzərdə tutur. Maliyyə sektorunda bu, müştəri məlumatlarının qorunması, ədalətli davranış və istismarçı təcrübələrin qadağası kimi təzahür edir.
İkinci Dərəcəli Məqsədlər: Əl-Haciyyat
Əsas məqsədlər bir sıra ikinci dərəcəli — lakin vacib — məqsədlər doğurur: cəmiyyətdə ədalətin bərqərar olması; sosial təhlükəsizlik, qarşılıqlı yardım və həmrəyliyin təşviqi; sülh və təhlükəsizliyin qorunması; yaxşılıqda əməkdaşlığın gücləndirilməsi; ali əxlaqi dəyərlərin mühafizəsi. Bu məqsədlər Əd-Daruriyyat-ın həyata keçirilməsi üçün zəruri infrastruktura funksiyasını daşıyır.
Məsləhət: İctimai Marağın Şəri Əsaslandırılması
Məsləhət (və ya istislah) İslam hüququnun əhəmiyyətli prinsiplərindən biridir. Bu konsepsiya ictimai rifahın (məsləhə) və asanlığın (taysir) təmin edilməsini nəzərdə tutur. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) barəsində Tirmizidə rəvayət edilən hədisdə deyilir: "Sən asanlaşdırmaq üçün göndərildin, çətinləşdirmək üçün deyil."
Məsləhət prinsipi Quran və Sünnədən induktiv yolla çıxarılmış və hüquqi boşluqları doldurmaq, həmçinin qanunun sərt tətbiqindən yaranan çətinlikləri (harac) aradan qaldırmaq üçün istifadə olunur. Bu, Şəriətin məqsədlərini (Məqasid əş-Şəriə) həyata keçirmək üçün tətbiq olunan elastik vasitədir.
Məsləhət Mursələ (محلسة مرسلة) isə Şəriətin müəyyən edilmiş qaydaları ilə birbaşa əhatə olunmayan sahələrdə qərar qəbul etmək üçün istifadə olunan xüsusi bir çərçivədir. Əl-Ğəzali məsləhət mursələni belə tərif edir: "Fayda təmin edən və ya zərəri önləyən, eyni zamanda Şəriətin məqsədləri ilə uyğun olan mülahizələr." Beləliklə, Quran və Sünnədə birbaşa hökm olmayan, lakin bu mənbələrin ruhuna uyğun gələn tənzimləmə qərarları məsləhət mursələ çərçivəsində əsaslandırılır.
İstehlak Səviyyələrinin Təsnifatı
Klassik fəqihlər istehlak səviyyələrini üç əsas kateqoriyaya bölmüşlər ki, bu təsnifat maliyyə məhsullarının prioritetləşdirilməsində praktik əhəmiyyət daşıyır:
Zəruriyyat (Zəruri Ehtiyaclar) — həyatın davam etməsi üçün mütləq lazım olan mal və xidmətlərdir: əsas qida, sığınacaq, geyim, təhsil, səhiyyə. Bunların maliyyələşdirilməsi prioritet məsələdir.
Haciyyat (Əsas Rahatlıq) — həyat üçün zəruri olmasa da, olmaması ciddi çətinlik yaradan mal və xidmətlərdir. Nəqliyyat, rahat məskunlaşma bu kateqoriyaya aiddir.
Tahsiniyyat (Təkmilləşdirmələr) — həyatı daha rahat və keyfiyyətli edən mal və xidmətlərdir. Bunlar lüks deyil, lakin zəruri də deyildir.
Dövlət, İslami prinsiplərə görə, zəkat resurslarından istifadə edərək kasıbların Zəruriyyat səviyyəsindəki ehtiyaclarını təmin etmək öhdəliyini daşıyır. İslam maliyyə institutları da bu iyerarxiyanı nəzərə alaraq maliyyələşdirmə prioritetlərini müəyyən etməlidirlər.
Tənqidi Qiymətləndirmə: Məqasid Nəzəriyyəsinin Tarixi İnkişafı
İmam əş-Şatibinin Struktural Töhfəsi
İmam əş-Şatibi (v. 1388) Məqasid əş-Şəriə nəzəriyyəsinin ən mühüm sistemləşdiricisidir. Onun "Əl-Muvafəqat" əsəri bu sahənin klassik istinad mənbəyidir. Şatibi Şəriətin ictimai müqavilə nəzəriyyəsini hazırlamış və fərdi-ictimai seçim kontekstində inkişafına dair orijinal fikirlər irəli sürmüşdür.
Şatibinin yanaşması üç prinsipə əsaslanır: universal anlaşılanlıq (hər kəsin əsas məqsədləri dərk edə bilməsi); fiziki səyə bağlılıq (mükafatın əmək tələb etməsi); regional və adət-ənənə fərqlərinə uyğunlaşdırma. Bu prinsipləri birləşdirərək Şatibi ilahi qanunda ziddiyyət və fərqliliklərin mövcudluğunu rədd etmiş, fundamental səviyyədə birliyin olduğunu müdafiə etmişdir. Bu perspektiv İslam hüququna dinamik ruh əlavə edir: qaydalar dəyişsə də, məqsədlər dəyişmir.
İbn Teymiyyənin Pragmatik Realizmi
İbn Teymiyyə (1263–1328), Hənbəli hüququ professoru olaraq, Şəriətin ontoloji əsaslarını sosial zərurətlə birləşdirən orijinal yanaşma ilə tanınır. Onu fərqləndirən cəhət İslam düşüncəsini Quran və Sünnənin birbaşa mənbələrinə qaytarmaq cəhdi ilə yanaşı, bazar reallıqlarını nəzərə alan pragmatik mövqeyidir.
İbn Teymiyyə müqavilə azadlığı prinsipinin güclü müdafiəçisi olmuşdur. Onun "qadağan edilməyən hər şey icazəlidir" yanaşması İslam maliyyəsinin innovativ potensialının əsas hüquqi dayağıdır. Eyni zamanda, o, bazar pozuntularının — inhisarçılıq, qiymət manipulyasiyası, aldatma — aradan qaldırılması üçün dövlət müdaxiləsinin meşruluğunu da əsaslandırmışdır.
Şah Vəliullah Dehləvinin Sosioloji Yanaşması
Şah Vəliullah (1703–1763) Məqasid nəzəriyyəsinə sosioloji ölçü əlavə etmişdir. O, Şəriətin anlaşılması üçün cəmiyyətin inkişaf mərhələlərini nəzərə almağın vacibliyini vurğulamışdır. Şah Vəliullahın yanaşması hüquqi formalizmdən uzaqlaşaraq, İslam hüququnda ağıl, söhbət və ictihad yolu ilə genişləndirmənin birləşdirilməsini müdafiə etmişdir.
Onun Quran təfsirinə dair çoxaspektli metodologiyası — ənənəçi, dialektik, hüquqi, qrammatik baxış nöqtələrini əhatə edən — müasir İslam maliyyəsinin fərqli fiqhi görüşləri harmonizasiya etmə cəhdləri üçün metodoloji precedent təşkil edir.
Müasir İslam Maliyyəsində Tətbiqi Nəticələr
Maliyyə Məhsullarının İnkişafında Məqasid Rolu
Məqasid əş-Şəriə müasir İslam maliyyə məhsullarının inkişafında kritik çərçivə funksiyasını yerinə yetirir. İslam bankçılığı ticarətin daim dəyişən ehtiyaclarını ödəyən, eyni zamanda Şəriət prinsiplərinə uyğun məhsullar hazırlamaq çağırışı ilə üzləşir. Məqasid nəzəriyyəsi bu prosesdə həm innovasiyanı stimullaşdırır, həm də hüdudları müəyyən edir.
Şəriətə uyğun məhsul inkişafı prosesi bazar ehtiyaclarının qiymətləndirilməsi, yaradıcı həllərin təklifi, Şəriət şurası ilə müzakirə, əməliyyat prosedurlarının hazırlanması və rəsmi Şəriət təsdiqinin alınması mərhələlərini əhatə edir. Bu prosesin hər mərhələsində Məqasid nəzəriyyəsi qərar qəbulunun əsas istinad çərçivəsidir.
Müqavilə Ədaləti Prinsipi
Şəriətdə müqavilə ədaləti prinsipi ümumi icazə prinsipini tarazlaşdırır. Bu tarazlığın məqsədi tərəflər arasında sosial ədaləti təmin etməkdir. Əsas tələblər bunlardır: heç bir əməliyyat riba və ya ğərər ehtiva etməməlidir; diqqət və düzgün araşdırma ilə bu riskləri aradan qaldırmaq mümkün olduqda, heç bir tərəf lazımsız yükə məruz qalmamalıdır.
Bey əs-Sələm: Praktik Nümunə
Məqasid əş-Şəriənin tətbiqi dəyərini göstərən klassik nümunə Bey əs-Sələm (gələcək çatdırılma ilə satış) müqaviləsidir. Normal şərtlər altında satış predmeti satış anında mövcud olmalıdır. Lakin kənd təsərrüfatı əhalisinin maliyyə ehtiyaclarını (məsləhət) nəzərə alaraq, İslam alimləri sosial faydanın qəbul edilən riskdən üstün olduğunu müəyyən etmişlər. Bu, Şəriət qaydalarının mexaniki deyil, məqsəd kontekstində tətbiq olunmasının parlaq nümunəsidir.
Maliyyə Etikası və Prioritet İyerarxiyası
İslam hüquq-etik sistemi maliyyə tənzimləməsində aydın prioritetlər iyerarxiyası müəyyən edir:
- Qurani-Kərimdəki qəti hökmlər — riba və qumarın qadağası kimi birbaşa göstərişlər ən yüksək prioritetə malikdir.
- Sünnədən gələn normalar — şüfa (qabaqcıl alma) hüququ, zərərdən azadlıq prinsipi (la dararə va la dirar) kimi qaydalar.
- İcma — alimlərin yekdil razılığı ilə müəyyən edilmiş normalar.
- Məsləhət mursələ — Şəriət tərəfindən birbaşa tənzimlənməyən sahələrdə ictimai marağa əsaslanan qərarlar.
Bu iyerarxiya İslam maliyyəsinin tənzimləyiciləri üçün normativ kanal rolunu oynayır.
Nəticələr
Bu araşdırma bir neçə əhəmiyyətli nəticə ortaya qoyur.
Tənzimləyicilər üçün: İslami bankçılığın tənzimləyici çərçivəsi yalnız texniki uyğunluq tələblərindən ibarət deyil. Məqasid əş-Şəriə çərçivəsi tənzimləmənin fəlsəfi əsasını təşkil etməlidir. Maliyyə məhsullarının Şəriətə uyğunluğu formanın deyil, mahiyyətin qiymətləndirilməsi vasitəsilə müəyyən olunmalıdır.
İslam Maliyyə İnstitutları üçün: Yeni məhsulların inkişafı prosesində Məqasid çərçivəsi həm innovasiya üçün legitimlik qaynağıdır, həm də hiyal (hüquqi hiyləgərlik) təhlükəsinə qarşı mühafizədir. Formalizmə düşmədən Şəriətin ruhuna sadiq qalmaq Məqasid nəzəriyyəsinin düzgün tətbiqindən asılıdır.
Şəriət Şuraları üçün: Müasir maliyyə məsələlərində fətva vermə prosesi qaydaların mexaniki tətbiqi deyil, məqsədyönlü ictihad tələb edir. İmam Şatibinin universal anlaşılanlıq və Şah Vəliullahın çoxaspektli metodologiya prinsipləri bu prosesdə istiqamətləndirici rol oynaya bilər.
Akademik ictimaiyyət üçün: Məqasid əş-Şəriənin İslam maliyyəsindəki tətbiqi potensialı hələ tam reallaşdırılmamışdır. Xüsusilə, FinTech innovasiyalarının Məqasid çərçivəsindən qiymətləndirilməsi, ekoloji maliyyənin (green finance) İslami çərçivədə əsaslandırılması və qlobal maliyyə böhranlarının Məqasid analizi sahələrində tədqiqat imkanları genişdir.
Yekun
Şəriətin mənbə iyerarxiyası, ictihad mexanizmi və Məqasid əş-Şəriə nəzəriyyəsi İslam maliyyə sisteminin üç əsas struktural sütununu təşkil edir. Şəriət statik qaydalar toplusu deyil, məqsədyönlü, dinamik normativ çərçivədir. Məqasid nəzəriyyəsi — İmam əl-Ğəzalidən İmam əş-Şatibiyə, İbn Teymiyyədən Şah Vəliullaha qədər inkişaf etmiş bu məktəblə — İslam maliyyəsinə həm nəzəri dərinlik, həm də praktik elastiklik əlavə edir.
İslam maliyyə sənayesi müasir dövrün ən dinamik sektörlarından biridir. Yeni məhsulların inkişafı, fərqli yurisdiksiyaların tənzimləyici tələblərinə uyğunlaşma, qlobal maliyyə sistemi ilə inteqrasiya — bütün bunlar yalnız Şəriətin hərfi mətninə deyil, ali məqsədlərinə istinad edildikdə uğurla həyata keçirilə bilər. Kamali-nin vurğuladığı kimi, "orta əsr hüquqi fikrini o dövrlərdə mövcud olmayan bir şeyə genişləndirmək və tətbiq etmək mahiyyətcə yanlışdır." Tarix aktual-olmayan qaydalar tələb etmir; o, dəyişməz məqsədlərin dəyişən kontekstdə tətbiqini tələb edir.
Ədəbiyyat
- AAOIFI (2024). Şəriət Standartları. Bəhreyn: AAOIFI.
- Auda, J. (2008). Maqasid al-Shariah as Philosophy of Islamic Law. London: IIIT.
- Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance. Chichester: John Wiley & Sons.
- Chapra, M.U. (2008). The Islamic Vision of Development in the Light of Maqasid al-Shariah. Jeddah: IRTI.
- Dusuki, A.W. və Bouheraoua, S. (2011). "The Framework of Maqasid al-Shariah and Its Implications for Islamic Finance." ISRA International Journal of Islamic Finance, 3(2).
- Kamali, M.H. (2008). Maqasid al-Shariah Made Simple. London: IIIT.
- Raysuni, A. (2005). Imam al-Shatibi's Theory of the Higher Objectives and Intents of Islamic Law. London: IIIT.