Məqasid Əş-Şəriə: İslami Maliyyə Sisteminin Fəlsəfi və Teoloji Əsasları

1. Giriş

İslam maliyyə sisteminin arxasında sadəcə texniki qaydalar deyil, dərin fəlsəfi, teoloji və etik əsaslar dayanır. Bu əsasları anlamaq üçün Məqasid əş-Şəriə (Şəriətin Ali Məqsədləri) konsepsiyasını dərindən öyrənmək lazımdır.

2. Məqasid əş-Şəriə Konsepsiyasının Əsas Alimləri

Əndəluslu alim İmam əş-Şatibi "əl-Müvafaqat" əsərində Məqasid nəzəriyyəsini sistemli şəkildə formulə etmiş və onu universal bir çərçivəyə gətirmişdir. Əş-Şatibiyə görə, Şəriətin qoyulmasının əsas məqsədi insanların (mükalləflərin) bu dünya həyatında və axirətdə xeyirini (Masalih) reallaşdırmaqdır. O, ictimai ehtiyacları üç kateqoriyaya bölmüşdür: Zəruriyyat (vacib ehtiyaclar), Haciyyat (əlavə ehtiyaclar) və Təhsiniyyat (gözəlləşdirici ehtiyaclar). Şatibinin bu təsnifatı hazırda AAOIFI Şəriət Standartı №1-də "İslami Maliyyə Müəssisələri üçün Şəriət Nəzarəti" kontekstində istinad edilən əsas mənbələrdən biridir.

3. Beş Fundamental Məqsəd (əd-Daruriyyat əl-Xams)

Şəriət alimləri induktiv araşdırma metodunu tətbiq edərək Quran və Sünnənin dərin təhlili nəticəsində beş universal məqsəd müəyyən etmişlər. Bu beş fundamental zərurət (Daruriyyat) bütün İslami hökmlərinin mövcudluq səbəbini (İllət) izah edir:

1. Dinin Qorunması (Hifz əd-Din): ibadətin həyata keçirilməsi və İslam əqidəsinin mühafizəsini əhatə edir. Qurani-Kərimdə buyurulur: "Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün yaratdım" (əz-Zariyat, 51:56). İslami maliyyədə bu prinsip, əməliyyatların Şəriətə uyğunluğunun təmin edilməsində təzahür edir.

2. Həyatın Qorunması (Hifz ən-Nəfs): insan həyatının toxunulmazlığını təmin edir. Qurani-Kərimdə həyatın müqəddəsliyi belə vurğulanır: "Kim haqsız yerə bir insanı öldürərsə, sanki bütün insanları öldürmüş kimidir" (əl-Maidə, 5:32).

3. Nəslin Qorunması (Hifz ən-Nəsl): ailə institutunun qorunmasını nəzərdə tutur. İslami maliyyə kontekstində bu, ailələri gücləndirilən ev ipotekası (Mürabaha və ya İcara əsaslı) məhsullarının inkişafında özünü göstərir.

4. Ağılın Qorunması (Hifz əl-Aql): zəkanın və intellektual qabiliyyətin mühafizəsini nəzərdə tutur. AAOIFI Şəriət Standartı №21 "Səhm və Korporativ Sertifikatlarda Maliyyə Vasitəçiliyi" alkoqol və qumar ilə məşğul olan şirkətlərə investisiyanı açıq şəkildə qadağan edir.

5. Sərvətin Qorunması (Hifz əl-Mal): mülkiyyət hüququnun qorunmasını və halal yollarla qazancın təmin edilməsini əhatə edir. Qurani-Kərimdə buyurulur: "Bir-birinizin mallarını batil yollarla yeməyin" (əl-Bəqərə, 2:188).

4. İslami İqtisadiyyatda Ədalət Prinsipi (əl-Adl)

İslami iqtisadiyyat və maliyyə sistemlərinin kontekstində Məqasid əş-Şəriənin Ədalət (əl-Adl) prinsipi ən öncül və mərkəzi hədəf olaraq vurğulanır. Peyğəmbərimiz (s.ə.v.) buyurmuşdur: "Mən yalnız gözəl əxlaqı tamamlamaq üçün göndərildim" (İmam Malik, Müvətta).

Risk paylaşımı mexanizmi — Müşarakə və Müdarabə — bu ədalətin praktiki təzahürüdür. AAOIFI Şəriət Standartı №12 "Müşarakə və Müasir Korporasiyalar" və Standart №13 "Müdarabə" bu müqavilələrin detallı qaydalarını müəyyən edir.

Mənfəət-zərər paylaşımı (Profit-Loss Sharing — PLS) sistemi ənənəvi bank kreditlərindən köklü şəkildə fərqlənir. Konvensional bankçılıqda borcverən sabit faiz alır, borcalan isə bütün işgüzar riski daşıyır. İslami risk paylaşımı modelində isə hər iki tərəf uğursuzluq halında zərərə şərik olduğu kimi, uğur halında da mənfəətdən pay alır.

5. Zəkat: Sərvətin Ədalətli Paylanması Mexanizmi

Zəkat — İslamın beş əsas rüknündən biri olan məcburi ibadət — sərvətin daha ədalətli paylanmasının təmin edilməsinə xidmət edir. Qurani-Kərimdə zəkat alıcıları müəyyən edilmişdir (ət-Tövbə, 9:60).

Zəkatın əsas məqsədi sərvətin yalnız zənginlər arasında dövr etməsinin qarşısını almaqdır. Qurani-Kərimdə buyurulur: "Sərvət aranızdakı varlılar arasında dövr etməsin deyə" (əl-Həşr, 59:7).

Müasir İslami bankların əksəriyyəti öz nizamnamələrində zəkat fondlarının yaradılmasını nəzərdə tutur və AAOIFI Mühasibat Standartı №9 "Zəkat" bu sahədə uçot qaydalarını müəyyən edir.

6. AAOIFI Standartları: Məqasid əş-Şəriənin Müasir Tətbiqi

AAOIFI 1990-cı ildə yaradılmış beynəlxalq qeyri-kommersiya orqanıdır. Bəhreyndə qeydiyyatdan keçən bu təşkilat hazırda 56-dan çox mühasibat, audit, idarəetmə, etika və Şəriət standartı nəşr etmişdir.

AAOIFI Şəriət Standartı №1 "Ticarət və Ödəmə vasitələri" qeyd edir ki, bütün maliyyə əməliyyatları üç əsas yasağa riayət etməlidir: Riba (faiz), Ğarar (həddindən artıq qeyri-müəyyənlik), və Maysir (qumar).

AAOIFI Şəriət Standartı №17 "İnvestisiya Sükuk"u ədalətli maliyyələşdirmə mexanizmi kimi tanımlayır. Sükuk — real aktivlərə dayanan investisiya sertifikatları — konvensional istiqrazların faiz əsaslı strukturundan tamamilə fərqlənir.

7. İslami İqtisadiyyatın Tərifi və Əhatə Dairəsi

İslami iqtisadiyyat — insan rifahının (Fəlah, yəni dünya və axirətdə uğur), qıt resursların Şəriət təlimlərinə uyğun şəkildə bölüşdürülməsi və paylanması yolu ilə reallaşmasına kömək edən bilik sahəsidir.

Peyğəmbərimiz (s.ə.v.) hədisdə buyurmuşdur: "Zənginlik mal-mülkün çoxluğundan deyil, qəlbin zənginliyindəndir" (Buxari və Müslim).

8. İslami Maliyyə Qurumlarının Məqsədi

İslam İnkişaf Bankının (İİB) əsas nizamnaməsi Şəriət prinsiplərinə uyğun olaraq üzv ölkələrin iqtisadi inkişafını və sosial tərəqqisini təşviq etmək missiyasını müəyyən edir. Bu məqsədlərə tam məşğulluq vasitəsilə iqtisadi rifah, sosio-iqtisadi ədalətin təmin edilməsi, və gəlir ilə sərvətin ədalətli bölüşdürülməsi daxildir.

9. Nəticə

İslami maliyyə sistemi faizin (Riba) qadağan edilməsi ilə yanaşı, daha geniş bir çərçivədə fəaliyyət göstərir: sosial ədalətə, risk paylaşımına, müqavilələrin toxunulmazlığına, etik və mənəvi dəyərlərin inteqrasiyasına əsaslanır. Məqasid əş-Şəriə bu sistemin fəlsəfi şah damarıdır — bütün qaydaların və qadağaların arxasında duran hikmət və məqsəddir.

İnsanların maddi və mənəvi ehtiyaclarının balanslı şəkildə təmin olunması — İslami maliyyənin əsas missiyasıdır. AAOIFI standartları bu baxımdan kritik rol oynayır — klassik fiqhin hikmətini müasir maliyyə praktikasına tətbiq edərək, İslami maliyyənin həm formasını, həm məzmununu qoruyur.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

• AAOIFI. (2023). Şəriət Standartları. Bəhreyn.
• Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance. John Wiley & Sons.
• Balala, M.H. (2011). Islamic Finance and Law. I.B. Tauris.
• əl-Qəzali, Ə.H. İhya Ulum əd-Din. Beyrut: Dar əl-Mərifa.
• Hassan, M.K., & Lewis, M.K. (2007). Handbook of Islamic Banking. Edward Elgar Publishing.
• əş-Şatibi, İ. əl-Müvafaqat fi Usul əş-Şəria. Beyrut: Dar əl-Mərifa.
• Wilson, R., & El-Ashker, A. (2006). Islamic Economics: A Short History. Brill.

Əsas Terminlərin Lüğəti

• Məqasid əş-Şəriə — Şəriətin ali məqsədləri
• Daruriyyat — Zəruri ehtiyaclar; beş fundamental məqsəd
• Maslaha — İctimai rifah; fayda; xeyir
• Riba — Faiz; borcun üzərinə əvəzsiz artım
• Ğarar — Həddindən artıq qeyri-müəyyənlik
• Maysir — Qumar; şans oyunları
• Müşarakə — Ortaqlıq; mənfəət və zərəri paylaşma
• Müdarabə — Kapital-əmək ortaqlığı
• Mürabaha — Mənfəət marjası ilə satış
• İcara — İcarə; aktivin istifadəyə verilməsi
• Sükuk — İslami investisiya sertifikatları
• Zəkat — Məcburi sədəqə; sərvətin yenidən bölüşdürülməsi
• Fəlah — Uğur; dünya və axirət rifahı
• əl-Adl — Ədalət
• AAOIFI — İslami Maliyyə Müəssisələri üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı