Giriş
Qur'an bəzən yalnız ibadət, dua və mənəviyyat kitabı kimi təsəvvür edilir. Halbuki Qur'anın hökmləri fərdi ibadətlərdən kənara çıxaraq ailə hüququ, əxlaq, cinayət hüququ, miras, mülki münasibətlər və iqtisadi-maliyyə sistemini də əhatə edir.
Qur'anı bir "rəhbərlik sistemi" kimi görmək daha doğrudur. O: - Allah ilə bəndə arasındakı münasibətləri tənzimləyir (namaz, oruc, dua və s.). - İnsanlar arasındakı hüquqi və etik münasibətləri qurur (ticarət, ailə, miras, məhkəmə, şahidlik və s.). - Cəmiyyətdə ədalətin, bərabərliyin və məsuliyyətin təmin olunması üçün əsas prinsipləri bəyan edir.
Bu baxımdan İslami maliyyə Qur'andan yalnız "faiz haramdır" cümləsini götürmür; eyni zamanda ədalət, şəffaflıq, mərhəmət, sosial məsuliyyət, zəiflərin qorunması, riskin bölüşdürülməsi, real iqtisadi fəaliyyətə bağlılıq kimi prinsipləri də nəzərə alır.
İslam iqtisadi düşüncəsinin Qur'andakı əsas sütunları
Qur'anda iqtisadiyyat və maliyyə ilə bağlı ayələri mövzu baxımından sadə bir çərçivədə cəmləşdirmək olar: - Halal qazanc və əmək mədəniyyəti – insan öz zəhməti, real ticarət və halal yollarla qazanc əldə etməlidir. - Ribanın qəti qadağası – zəmanətli faiz gəliri ilə, xüsusilə zəif və ehtiyac içində olanların istismarı haram buyurulur. - Ədalətli ticarət və qarşılıqlı razılıq – alqı-satqı münasibətlərində tərəflərin könüllü razılığı, şəffaflıq və dürüstlük əsas şərtdir. - Sosial məsuliyyət və sərvətin bölüşdürülməsi – zəkat, sədəqə, infak kimi ibadətlər vasitəsilə sərvətin bir qrupun əlində sıx toplanmasının qarşısı alınır, yoxsul və zəif təbəqə qorunur.
Bu sütunlar İslami maliyyənin "faizsiz, risk bölgülü, real sektora bağlı və sosial məsuliyyətli" maliyyə modeli qurmaq istəklərinin Qur'andakı təməlini təşkil edir.
Riba (faiz/sələm) qadağası: Qur'ani baxış
Qur'anda riba bir neçə ayədə çox sərt şəkildə qadağan edilir və ağır təhlükə kimi təsvir olunur. Ən tanınmış ayələrdən birinin məzmunu belədir:
"Allah ticarəti halal, ribanı isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
Bu ayə ribanı ticarətlə müqayisə edir və onların fərqli mahiyyətə malik olduğunu aydın göstərir. Ticarətdə hər iki tərəf risk daşıyır, real mal və xidmət mübadiləsi var, qiymət bazar şərtlərinə görə formalaşır. Ribada isə əsas məntiq budur: biri riskə girmədən, qarşı tərəfi zərərə sala-sala, əvvəlcədən zəmanətli gəlir tələb edir.
Daha sonra gələn ayələrin məzmununda isə möminlərə belə xitab edilir:
"Ey iman gətirənlər! Əgər həqiqətən möminsinizsə, qalan ribadan əl çəkin. Əgər etməsəniz, Allah və Onun Rəsulundan sizə qarşı elan olunmuş müharibədən xəbərdar olun..." (əl-Bəqərə, 2:278–279)
Buradakı "Allah və Rəsuluna qarşı müharibə" ifadəsi riba sisteminin nə qədər ağır zülm forması olduğunu göstərir. Məhz bu səbəbdən klassik fiqh ədəbiyyatında riba ən böyük haramlardan biri kimi dəyərləndirilmiş, İslami maliyyə nəzəriyyəsində isə faizli kreditlərə qarşı ciddi alternativlər axtarılmışdır.
Riba haqqında hədislər
Ribanın praktiki formalarını anlamadan, Qur'andakı qadağanı real həyatla əlaqələndirmək çətindir. Buna görə İslam alimləri riba mövzusunda Peyğəmbərin (s.ə.s.) hədislərinə xüsusi əhəmiyyət veriblər.
Riba əməliyyatına iştirak edən tərəflər haqqında hədis:
Cabir (r.a.) rəvayət edir ki:
"Peyğəmbər (s.ə.s.) ribanı yeyənə, verənə, onu yazana və bu işə şahidlik edənlərə lənət etdi və buyurdu ki, 'onlar hamısı günahda bərabərdir.'" (Səhih Müslim, Riba kitabı; Muslim 1598 və ya 1587 nömrəli rəvayətlər)
Bu hədis göstərir ki, yalnız faiz gəliri götürən deyil, onu verən, müqaviləni tərtib edən və şərait yaradan şəxslər də bu günahda məsuliyyət daşıyırlar.
Eyni malların mübadiləsində riba (Riba əl-fadl) haqqında hədis:
Peyğəmbər (s.ə.s.) belə buyurmuşdur:
"Qızıl qızıla, gümüş gümüşə, buğda buğdaya, arpa arpaya, xurma xurmaya, duz duza — eyni miqdarda və əlbəəl (spot) şəkildə dəyişdirilməlidir. Əgər bu mallar fərqli cinsdə olarsa, istədiyiniz kimi sata bilərsiniz, təki əlbəəl olsun." (Səhih Müslim, Kitabül-Büyū'; Səhih əl-Buxari, Kitabül-Büyū')
Bu hədisdən fiqh alimləri belə bir qayda çıxarıblar: eyni cins malların mübadiləsində əsaslandırılmamış artıq tələb etmək ribaya daxildir (riba əl-fadl). Bu prinsip müasir valyuta mübadiləsi (forex), qızıl və digər standartlaşdırılmış aktivlərin ticarətində islam hüququ baxımından istifadə olunur.
Ticarət, ədalət və qarşılıqlı razılıq
Qur'an ribanı qadağan etməklə yanaşı, ticarətin özünü qanuni və halal qazanc yolu kimi təşviq edir. Məşhur ayələrdən birinin məzmunu belədir:
"Ey iman gətirənlər! Bir-birinizin mallarını batil (haqsız) yollarla yeməyin. Yalnız qarşılıqlı razılıq əsasında aparılan ticarət (bu qadağadan) istisnadır..." (ən-Nisa, 4:29)
Bu ayədən çıxan əsas prinsiplər: - Müqavilələr "qarşılıqlı razılıq" əsasında olmalıdır; yəni tərəflər məcburiyyət, aldatma və ya manipulyasiya altında qərar verməməlidir. - "Batil yollarla mal yemək" ifadəsinə rüşvət, oğurluq, qumar, açıq zülm, dələduzluq, gizli şərtlər, sosial cəhətdən zərərli spekulyasiya və s. daxil edilir. - İslami maliyyədə müqavilə şəffaflığı, məlumatlı razılıq (informed consent) və ədalətli şərtlər bu ayənin praktiki nəticələridir.
Peyğəmbər (s.ə.s.) ticarətdə dürüstlüyə dair bir hədisdə buyurmuşdur:
"Alıcı və satıcı ayrılana qədər seçim haqqına malikdirlər. Əgər doğruluq göstərər və gizlətməzlərsə, alqı-satqıları bərəkətli olar. Əgər yalan danışar və (məlumatı) gizləsələr, alqı-satqılarının bərəkəti yox olar." (Səhih əl-Buxari, Kitabül-Büyū')
Bu hədis İslami maliyyə etikası üçün əsas meyarlardan biridir: təkcə fiqhi cəhətdən "halal forma" kifayət deyil; dürüstlük, şəffaflıq və informasiya bərabərliyi də bərəkətin şərtləridir.
Sərvətə baxış: Əmanət konsepsiyası
Qur'anda sərvət insanın mütləq mülkiyyəti kimi deyil, imtahan və məsuliyyət üçün verilmiş bir Əmanət kimi təsvir olunur. Sərvətə bu cür baxış, İslami maliyyənin sosial məsuliyyət istiqamətini izah edir.
Məzmun etibarilə bir çox ayələrdə bildirilir ki: - İnsan dünyada sahib olduğu mal-dövlətdən axirətdə sorğu-suala çəkiləcək. - Sərvətin yalnız varlı bir təbəqənin əlində toplanması və cəmiyyətin geri qalan hissəsinin yoxsulluq içində yaşaması Qur'ani baxımdan qınanır. - Zəkat, sədəqə, vakf kimi institutlar sərvətin cəmiyyət daxilində daha ədalətli bölüşdürülməsinə xidmət edir.
Bu baxış bucağı İslami investisiya strategiyalarında "yalnız mənim gəlirim" deyil, "bu investisiya cəmiyyətə və iqtisadiyyata nə fayda verir?" sualını da gündəmə gətirir. Beləliklə, spekulyativ, real sektordan qopmuş və ciddi sosial zərər doğuran əməliyyatlar Qur'anın ruhuna uyğun hesab edilmir.
Qur'anın iqtisadi hədəfləri: rifah, sabitlik və zülmün qarşısın alınması
Qur'anın maliyyə ilə bağlı hökmlərini yalnız qadağalar siyahısı kimi görmək yanlışdır. Bu hökmlərin arxasında konkret məqsədlər (maqasid) dayanır. Şəriətin məqsədlərini araşdıran alimlər bunlardan bir neçəsini belə ifadə edirlər: - Din, həyat, ağıl, nəsl və malın qorunması. - Fərdi rifahla yanaşı, ictimai rifahın təmin edilməsi. - Zülm, istismar, korrupsiya və sosial uçurumun qarşısının alınması. - Riba qadağası: zəif təbəqələrin borc girdabında boğulmasının qarşısını almaq üçündür. - Zəkat və sədəqə: sərvətin dövriyyədə qalması və ehtiyac sahiblərinin minimum rifah səviyyəsinə çatması üçündür. - Halal ticarətin təşviqi: real istehsal, məşğulluq, innovasiya və uzunmüddətli iqtisadi sabitlik üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Bu kontekstdə İslami maliyyə "Qur'ana uyğun maliyyə" deyəndə zülm və istismarın minimuma endiririlməsi, sosial rifah və ədalətin isə maksimuma çatdırılması nəzərdə tutulur.
Qur'an və müasir İslami maliyyə: praktiki nəticələr
Müasir dövrdə İslam bankçılığı və İslami maliyyə institutları Qur'an və Sünnədəki prinsipləri nəzərə alaraq faizsiz, risk bölgülü və real sektora bağlı məhsullar hazırlamağa çalışırlar. Murabaha, mudaraba, müşaraka, icara, salam, istisna kimi alətlər bu cəhdlərin fiqhi formalarıdır.
Məsələn: - Faizli kreditdə bank heç bir real riski bölüşmədən, müəyyən faizlə pul borc verir; müştəri zərər çəksə də, qazanc əldə etsə də, banka əvvəlcədən razılaşdırılmış faiz məbləğini ödəməlidir. - Murabaha müqaviləsində isə banka real mal alıb, müəyyən mənfəət qoymaqla müştəriyə satır; məbləğ əvvəlcədən razılaşdırılır, amma bu qazanc "pulun qiyməti" deyil, malın satış qiymətinə əlavə edilmiş mənfəət kimi qiymətləndirilir.
Burada əsas sual budur: struktur həqiqətən Qur'anın "ticarət halaldır, riba haramdır" prinsipinə uyğundurmu, yoxsa yalnız formal ad dəyişikliyidir? Bu suala cavab vermək üçün Qur'an ayələrini və riba ilə əlaqəli hədisləri yaxşı başa düşmək, hər yeni maliyyə məhsulunu bu prizma ilə təhlil etmək lazımdır.
Nəticə əvəzi: Qur'anı maliyyədə necə oxumalı?
Qur'an İslam şəriətinin və İslami maliyyənin təməl mənbəyi kimi: - İnsanla Allah arasında ilahi əhd (kəbin) kimidir — iman, itaət və məsuliyyət öhdəliyi yaradır. - Fərdi ibadətdən ictimai iqtisadiyyata qədər bütün sahələrdə hidayət rolunu oynayır. - Ribanı qadağan edir, ədalətli ticarəti, sosial məsuliyyəti və sərvətin ədalətli bölgüsünü təşviq edir. - Müasir İslami maliyyə müzakirələrində yalnız "nə haramdır" sualına deyil, "bu sistem hansı zülmü aradan qaldırır, hansı rifahı yaradır?" sualına da cavab verir.