Xülasə
Bu araşdırma İslam maliyyəsinin ən fundamental strukturlarını — Mudarabah (əmanət maliyyəsi) və Musharakah (kapitalda iştirak) — doktrin əsasları, AAOIFI Şəriət Standartları çərçivəsində struktur qaydaları, bankçılıqdakı praktik tətbiqi və müasir kapital bazarı alətləri (Sukuk-ul-Mudarabah, Sukuk-ul-Musharakah) kontekstində analitik şəkildə araşdırır. PLS mexanizmlərinin nəzəri üstünlüyü — ədalətli risk bölgüsü, real iqtisadiyyatla bağlılıq, spekulyasiyanın məhdudlaşdırılması — ilə praktik tətbiqdəki çətinliklər (agentlik problemləri, monitorinq xərcləri, Murabahah üstünlüyü) arasındakı gərginlik müqayisəli şəkildə təhlil edilir. Azalan Musharakah (Musharakah Mutanaqisah) modeli mənzil maliyyələşdirməsindəki tətbiqi ilə birlikdə praktik nümunə olaraq ortaya qoyulur. Araşdırma göstərir ki, PLS mexanizmlərinin geniş yayılması FinTech innovasiyaları, tənzimləyici dəstək və institusional infrastrukturun gücləndirilməsindən asılıdır.
Giriş: PLS-in Fəlsəfi Təməlləri
İslam maliyyə sistemi, konvensional bankçılıqdan fərqli olaraq, yalnız texniki maliyyə alətləri toplusu deyil, həm də dərin etik və teoloji əsaslara malik olan vahid dünyagörüşünün təzahürüdür. Bu sistemin mərkəzində Mənfəət və Zərər Paylaşımı (Profit and Loss Sharing — PLS) prinsipi dayanır ki, bu da İslam iqtisadiyyatının ən fundamental xüsusiyyətlərindən birini təşkil edir.
Əl-Ğunm bil-Ğurm (الغنم بالغرم) prinsipi — "qazanc risk götürənə məxsusdur" qaydası — PLS sisteminin fəlsəfi əsasıdır. Qurani-Kərimdə buyurulur:
"Ey iman gətirənlər! Mallarınızı öz aranızda haqsız yollarla yeməyin. Bu, qarşılıqlı razılıqla etdiyiniz ticarət istisnadır." (ən-Nisa, 4:29)
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) isə buyurmuşdur: "Qazanc zəmanətə görədir" (əl-Xərac bid-Daman — Tirmizi). Bu hədis mənfəət əldə etmənin yalnız müvafiq riski öz üzərinə götürənlərə aid olduğunu müəyyən edir.
Tarixi baxımdan, tərəfdaşlıq əsaslı ticarət (Şirkah) İslamdan əvvəlki dövrdə də Yaxın Şərqdə geniş yayılmışdı. Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) özü peyğəmbərliyindən əvvəl Hz. Xədicənin (r.a.) malı ilə Mudarabah əsasında ticarət etmişdir. İkinci xəlifə Hz. Ömər ibn əl-Xəttab (r.a.) yetimlərin mallarını Mədinə-İraq ticarət xətti üzrə tacirlərlə Mudarabah əsasında investisiya etmişdir. Bu, PLS-in nəzəri konstruksiya deyil, əvvəldən tətbiq olunan real praktika olduğunu göstərir.
I. PLS-in Şəri Əsasları və İqtisadi Fəlsəfəsi
1.1. Riba Qadağası və PLS Alternativi
İslam maliyyəsinin təməl prinsipi Riba qadağasıdır. Riba borc müqavilələrində müddət müqabilində tələb olunan hər hansı artığı ifadə edir. Qurani-Kərimdə buyurulur:
"Halbuki Allah alış-verişi halal, sələmi isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
"Ey iman gətirənlər! Sələmi qat-qat artırıb yeməyin." (Ali-İmran, 3:130)
Riba qadağasının hikmətləri arasında ədalətsiz varlanmanın qarşısının alınması, sərvətin az sayda əldə toplanmasının önlənməsi və real iqtisadi fəaliyyətin təşviq edilməsi dayanır. PLS mexanizmləri bu qadağaya alternativ olaraq kapitalın real iqtisadiyyatla birləşdirilməsini təmin edir.
1.2. Ədalət və Risk Paylaşımı Prinsipi
PLS sisteminin əsas fəlsəfəsi ədalət (عدل) prinsipinə əsaslanır. Konvensional faiz əsaslı maliyyələşmədə borc verən tərəf müştərinin biznesinin nəticəsindən asılı olmayaraq sabit gəlir əldə edir — bütün riskin borc alan tərəfə yüklənməsi İslam hüququ baxımından ədalətsiz sayılır.
AAOIFI Şəriət Standartı №12 (Şirkah/Musharakah) və Standart №13 (Mudarabah) aydın şəkildə müəyyən edir ki, mənfəət yalnız kapital sahibinin həqiqi iş riskini öz üzərinə götürdüyü halda qanuni sayılır. Qurani-Kərimdə bu ədalət prinsipi belə vurğulanır:
"...ki, bu var-dövlət içərinizdəki zənginlər arasında dövr edən bir şey olmasın." (əl-Həşr, 59:7)
II. Mudarabah: Əmanət Maliyyəsi
2.1. Tərif və Mahiyyət
Mudarabah (مضاربة) bir tərəfin kapital (Rabb al-Mal), digər tərəfin isə əmək, bacarıq və idarəetmə təcrübəsini (Mudarib) təklif etdiyi xüsusi tərəfdaşlıq növüdür. Bu termin Hicazda "Qirad" (قراض), Maliki və Şafii məzhəblərində isə "Muqaradah" (مقارضة) adı ilə də tanınır.
AAOIFI Şəriət Standartı №13 Mudarabah-ı belə tərif edir: "Bir tərəfin (Rabb al-Mal) kapitalı, digər tərəfin (Mudarib) isə əməyi ilə iştirak etdiyi və mənfəətin əvvəlcədən razılaşdırılmış nisbətdə bölüşdürüldüyü tərəfdaşlıq müqaviləsi."
İmam əs-Səraxsi "əl-Məbsut"da izah edir: "Mudarabah termini 'səfərə çıxmaq' ifadəsindən törənir — bu, agentin (Mudarib) mənfəətə öz səyi və əməyi ilə haqq qazanmasını ifadə edir."
2.2. Şərtlər və Qaydalar
AAOIFI Şəriət Standartı №13 Mudarabah müqaviləsinin etibarlılığı üçün ciddi şərtlər müəyyən edir:
Kapital şərtləri: Kapital nağd pul və ya qiymətləndiriləbiləcək aktivlərdən ibarət olmalıdır. Miqdarı dəqiq müəyyən edilməli, heç bir qeyri-müəyyənlik (cəhalət) olmamalıdır. Kapital Mudaribə təhvil verilməli və onun tam ixtiyarına keçməlidir.
Mənfəət bölgüsü qaydaları: Mənfəət nisbəti müqavilə bağlandığı anda dəqiq müəyyən edilməlidir (məsələn, 60:40 və ya 70:30). Heç bir tərəf üçün sabit məbləğ və ya kapitala bağlı konkret faiz dərəcəsi müəyyən edilə bilməz — bu, müqaviləni riba əsaslı borca çevirər. "Gözlənilən mənfəət" anlayışı istifadə olunarsa, bu yalnız avans ödəniş kimi qəbul edilməli və dövr sonunda faktiki mənfəətlə uyğunlaşdırılmalıdır.
Zərər bölgüsü qaydaları: Əməliyyat zərəri bütünlüklə kapital sahibi (Rabb al-Mal) tərəfindən qarşılanır. Mudarib yalnız səyini, vaxtını və əməyini itirir — heç bir maliyyə zərəri daşımır. Mudarib yalnız qəflət (təqsir), sui-istifadə və ya müqavilə şərtlərinin pozulması sübuta yetirilərsə maliyyə zərərinə görə məsuliyyət daşıya bilər.
2.3. Növlər
Mudarabah iki əsas növə bölünür:
Mudarabah al-Muqayyadah (məhdudlaşdırılmış): Rabb al-Mal, Mudaribə konkret biznes sahəsi, coğrafi məkan və ya ticarət növü üzrə məhdudiyyətlər qoyur. Risk nisbətən aşağıdır, lakin çeviklik məhduddur.
Mudarabah al-Mutlaqah (məhdudlaşdırılmamış): Mudaribə tam sərbəstlik verilir — kapitalı istədiyi halal sahədə istifadə edə bilər. Çeviklik yüksəkdir, lakin kapital sahibi üçün risk daha böyükdür.
2.4. Bankçılıqda Tətbiq
İslam bankları Mudarabah-ı həm öhdəliklər, həm də aktivlər tərəfində tətbiq edirlər. Öhdəliklər tərəfində bank depozit sahiblərinin (Rabb al-Mal) əmanətlərini qəbul edərək Mudarib kimi çıxış edir. Aktivlər tərəfində bank özü Rabb al-Mal rolunu götürərək sahibkarlara kapital təmin edir. Bu ikitərəfli tətbiq İslam bankçılığının unikal xüsusiyyətidir.
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurmuşdur: "Üç şey var ki, onlarda bərəkət vardır: müddətli satış, Muqaradah (Mudarabah) və şəxsi istifadə üçün buğda ilə arpanı qarışdırmaq." (İbn Macə)
III. Musharakah: Kapitalda İştirak
3.1. Tərif və Hüquqi Əsaslar
Musharakah (مشاركة) — iki və ya daha çox tərəfin birgə müəssisəyə kapital və/və ya əmək töhfəsi verdiyi tərəfdaşlıq müqaviləsidir. Qanuniliyi Quran, Sünnə və İcma ilə təsdiq edilmişdir.
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) qüdsi hədisdə Allahın buyurduğunu nəql edir: "Mən iki şərikin üçüncüsüyəm, nə qədər ki onlardan biri digərinə xəyanət etmir. Xəyanət edərsə, onların arasından çıxıram." (Əbu Davud)
3.2. Şirkah-ın Növləri
Klassik İslam hüququ Şirkah-ı iki əsas kateqoriyaya bölür:
Şirkatul-Milk (mülkiyyətdə tərəfdaşlıq) — mənfəət motivinin olmadığı birgə mülkiyyət formasıdır. Miras yolu ilə bir mülkü birgə sahib olan qardaşlar nümunədir.
Şirkatul-Aqd (müqavilə əsaslı tərəfdaşlıq) — mənfəət əldə etmək məqsədilə birgə müəssisə yaratmağa yönəlmiş müqavilədır. Bu kateqoriya dörd alt növə bölünür:
- Şirkatul-İnan (ümumi tərəfdaşlıq) — bütün məzhəblərin yekdilliklə qəbul etdiyi ən geniş yayılmış forma. Tərəfdaşlar kapitalı müxtəlif nisbətlərdə yatıra bilərlər.
- Şirkatul-Mufavadah (bərabər tərəfdaşlıq) — tərəfdaşların bərabər kapital qoyduğu və bərabər hüquqlara sahib olduğu tərəfdaşlıq.
- Şirkatul-Amal (əmək tərəfdaşlığı) — tərəfdaşların yalnız əmək və bacarıq töhfəsi verdiyi tərəfdaşlıq.
- Şirkatul-Vucuh (nüfuz tərəfdaşlığı) — tərəfdaşların öz nüfuz və etibarından istifadə edərək kreditlə mal aldığı və satdığı tərəfdaşlıq.
3.3. Mənfəət və Zərər Bölgüsü
AAOIFI Şəriət Standartı №12 aşağıdakı qaydaları müəyyən edir:
Mənfəət bölgüsü: Mənfəət tərəfdaşlar arasında əvvəlcədən razılaşdırılmış nisbətlə bölünür. Bu nisbət kapital nisbətindən fərqli ola bilər. İmam Malik və İmam Şafii mənfəət nisbətinin kapital nisbətinə uyğun olmasını müdafiə edərkən, İmam Əbu Hənifə və İmam Əhməd razılaşma ilə fərqli nisbətin tətbiqini qəbul edirlər.
Zərər bölgüsü: Bütün İslam hüquqşünasları yekdilliklə razılaşırlar ki, zərər həmişə yatırılan kapitalın nisbətinə uyğun paylaşılmalıdır. Əks şərt müqaviləni batil (etibarsız) edir. Bu qayda Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) "Zərər kapital nisbətindədir" hədisi ilə əsaslandırılır.
Sabit mənfəətin qadağanlığı: Heç bir tərəfdaşa sabit məbləğ və ya kapitala bağlı konkret faiz dərəcəsi müəyyən edilə bilməz.
3.4. Zəmanət və Təminat
AAOIFI Şəriət Standartı №12, bəndlər 3/1/4/1-3 müəyyən edir ki, tərəfdaşlar Musharakah aktivlərini əmanət (amanah) kimi saxlayırlar. Tərəfdaşlardan biri sui-istifadə və səhlənkarlıq hallarını qarşılamaq üçün girov tələb edə bilər. Lakin əsas kapitalın və ya mənfəətin zəmanəti qadağandır. Üçüncü tərəf zəmanət verə bilər, lakin bu zəmanət Şirkah müqaviləsinin şərti olmamalı, əvəz müqabilində verilməməli və zəmanət verən birgə müəssisənin kapitalının 50%-dən çoxuna sahib olmamalıdır.
IV. Azalan Musharakah: Müasir İnnovativ Struktur
4.1. Konsepsiya
Azalan Musharakah (Diminishing Musharakah — DM / Musharakah Mutanaqisah) müasir İslam maliyyəsinin inkişaf etdirdiyi innovativ strukturdur. Bank və müştəri aktivə birgə sahib olur; müştəri bankın payını mərhələli şəkildə satın alaraq nəticədə yeganə sahib olur.
Müfti Təqi Usmani bu strukturu belə izah edir: "Maliyyəçi və müştəri mülkiyyətin birgə mülkiyyətində iştirak edirlər. Maliyyəçinin payı vahidlərə bölünür və müştərinin bu vahidləri dövri olaraq satın alacağı razılaşdırılır."
4.2. DM Strukturunun Üç Müstəqil Müqaviləsi
AAOIFI Şəriət Standartı №12, bəndlər 5/4-5/6 DM-nin üç müstəqil müqavilədən ibarət olduğunu müəyyən edir:
Birinci müqavilə — Birgə mülkiyyətin yaradılması: Müştəri və bank mülkü birgə alırlar. Məsələn, bank 80% və müştəri 20% qoyuşla.
İkinci müqavilə — İcarə müqaviləsi (İjarah): Bank öz payını müştəriyə icarəyə verir. Müştəri bankın payına görə aylıq icarə haqqı ödəyir. Bu müqavilə birinci müqavilədən sonra ayrıca imzalanır.
Üçüncü müqavilə — Satın alma vədi (Waad bil-Şira): Müştəri bankın payını dövri olaraq satın almağı öhdəsinə götürür. Hər satın alma ilə bankın payı azalır, müvafiq olaraq icarə haqqı da azalır.
Kritik tələb: Bu üç müqavilə bir-birindən asılı olmamalıdır. Heç birinin etibarlılığı digərinin icrasından asılı ola bilməz. Bu, ÜİF (OIC) Fiqh Akademiyasının 2 saylı Qətnaməsinin əsas tələbidir.
4.3. Praktik Nümunə
Müştəri 1.000.000 AZN dəyərində ev almaq istəyir:
- Bankın payı: 800.000 AZN (80%)
- Müştərinin payı: 200.000 AZN (20%)
- Müddət: 10 il (120 ay)
- İcarə dərəcəsi: İllik 7%
Bankın payı 120 vahidə bölünür, hər vahid 6.666,67 AZN. Müştəri hər ay bir vahid satın alır və bankın qalan payına görə icarə haqqı ödəyir. İlk ayda ödəniş 6.666,67 AZN (vahid alışı) + 4.666,67 AZN (icarə) = 11.333,33 AZN-dir. Son ayda ödəniş yalnız 6.705,56 AZN-ə enir, çünki bankın qalan payı minimuma çatıb.
Bu struktur konvensional ipotekadan kökündən fərqlənir: müştəri faiz ödəmir, real icarə haqqı ödəyir; bankın payı azaldıqca icarə haqqı azalır; bank real aktivdə mülkiyyət payına malikdir, sadəcə kredit portfeli yox.
V. Tənqidi Qiymətləndirmə: Praktik Çətinliklər
5.1. Agentlik Problemləri
PLS müqavilələri klassik agentlik problemləri (agency problems) ilə üzləşir:
Əks seçim (Adverse Selection): Maliyyəçi potensial sahibkarların keyfiyyətləri barədə məhdud məlumata malikdir. Yüksək riskli sahibkarlar PLS maliyyəsinə daha meyllidirlər, çünki zərər zamanı maliyyə itkisi olmur.
Mənəvi risk (Moral Hazard): Sahibkarlar mənfəəti gizlədə, faktiki gəlirdən az hesabat verə, və ya kifayət qədər səy göstərməyə bilərlər. Ahmed (2000) bu problemi formallaşdıraraq, faktiki mənfəətin gözlənilən mənfəətdən sistematik olaraq az olması tendensiyasını nümayiş etdirmişdir.
Jensen və Meckling (1976)-in təklif etdiyi həll yolları — ciddi monitorinq və menecerin nəticələrə bağlanması — İslam bankçılığı kontekstində yüksək xərclər yaradır.
5.2. Murabahah Sindromu
Akademik mənbələr yekdilliklə vurğulayır ki, PLS nəzəri cəhətdən ideal strukturdur, lakin praktikada çox az istifadə olunur. Qlobal İslam bankçılığı aktivlərinin təxminən 66%-i Murabahah (maya + mənfəət marjası ilə satış) əsaslıdır. Musharakah və Mudarabah birlikdə yalnız 15-25% təşkil edir.
Bu vəziyyətin səbəbləri: PLS müqavilələrinin banklar üçün daha yüksək risk daşıması (bankın birbaşa biznes riski); sahibkarın performansının yaxından monitorinqinin yüksək xərcləri (xüsusilə KOB sektoru üçün); müştərilərin şəffaflıq göstərməkdə istəksizliyi (gəlirlərin vergi orqanlarına ötürüləcəyi qorxusu).
5.3. Sudan Təcrübəsi: İstisnai Hal
Sudan İslam bankçılığında maraqlı istisna təşkil edir. Sudan bankları 1990-cı illərdə Murabahah payını 70%-dən 2004-cü ilə qədər 38%-ə qədər azaltmış, eyni zamanda Musharakah payını 15%-dən 32%-ə qədər artırmışdır. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi hökumətin PLS mexanizmlərinin geniş tətbiqini təşviq edən aktiv siyasətidir. Bu təcrübə tənzimləyici iradənin sənaye trendlərini dəyişdirmə potensialını nümayiş etdirir.
5.4. Həll Yolları
AAOIFI və beynəlxalq İslam maliyyə institutları aşağıdakı yanaşmaları tövsiyə edirlər: ciddi hesabat tələbləri, müstəqil audit və performans əsaslı stimullar vasitəsilə monitorinq sistemlərinin gücləndirilməsi; sahibkarların keçmiş rekordları, təcrübəsi və bacarıqlarının dəqiq qiymətləndirilməsinə əsaslanan kreditdəyərlilik analizi; sui-istifadə və səhlənkarlığa qarşı adekvat girov tələbləri; həm bank işçilərinin, həm də müştərilərin PLS prinsipləri barədə maarifləndirilməsi.
VI. PLS Əsaslı Kapital Bazarı Alətləri
6.1. Sukuk-ul-Mudarabah
Sukuk-ul-Mudarabah Mudarabah müqaviləsi əsasında strukturlaşdırılmış İslami qiymətli kağızlardır. İnvestorlar (sertifikat sahibləri) Rabb al-Mal, emitent isə Mudarib rolunu oynayır.
AAOIFI Şəriət Standartı №17 tələb edir ki: sukuklar real aktivlərdə mülkiyyət payını təmsil etməlidir; mənfəət əvvəlcədən müəyyən edilmiş nisbətdə bölüşdürülür; əsas kapitalın zəmanəti qadağandır; sukuklar yalnız aktiv portfelinin əksəriyyəti likvid aktivlərdən ibarət olmadıqda ikinci bazarda alına-satıla bilər.
6.2. Sukuk-ul-Musharakah
Sukuk-ul-Musharakah kapitalda iştirak əsasında strukturlaşdırılmış sukuklardır. Sertifikat sahibləri birgə müəssisənin tərəfdaşları kimi çıxış edirlər. Sukuk-ul-Mudarabah-dan fərqli olaraq, investorların idarəetmədə iştirak hüququ var və zərər kapital nisbətində bölüşdürülür.
Bu tip sukuklar aktivlərin geniş diversifikasiyasına imkan verir və infrastruktur layihələri, əmlak inkişafı və sənaye müəssisələrinin maliyyələşdirilməsində geniş tətbiq potensialına malikdir.
Nəticələr
Tənzimləyicilər üçün: Sudan təcrübəsi göstərir ki, aktiv tənzimləyici siyasət PLS-in geniş tətbiqini stimullaşdıra bilər. Vergi güzəştləri, tənzimləyici asanlaşdırmalar və PLS əsaslı maliyyələşdirmə üçün xüsusi çərçivələr formalaşdırılmalıdır. Azərbaycan kontekstində Mülki Məcəllənin Musharakah və Mudarabah müqavilələrini tanıyan müddəalarla tamamlanması vacibdir.
İslam Maliyyə İnstitutları üçün: Murabahah sindromunu aşmaq üçün PLS əsaslı kiçik və orta müəssisə maliyyələşdirməsi proqramları inkişaf etdirilməlidir. FinTech həlləri — ağıllı müqavilələr (smart contracts) və blokçeyn əsaslı şəffaflıq alətləri — monitorinq xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Böyük məlumat (Big Data) analitikası sahibkarların kreditdəyərliliyinin daha dəqiq qiymətləndirilməsinə imkan yarada bilər.
İnvestorlar üçün: PLS əsaslı sukuklar portfel diversifikasiyası üçün unikal imkan təqdim edir. Konvensional istiqrazlardan fərqli olaraq, sukuk gəliri real iqtisadi fəaliyyətə bağlıdır ki, bu da sistemik risk zamanı (maliyyə böhranları) daha yaxşı performans göstərə bilər.
Akademik ictimaiyyət üçün: FinTech innovasiyalarının PLS mexanizmlərinə təsiri, agentlik problemlərinin blokçeyn ilə həlli potensialı və kriptovalyutaların PLS strukturlarına inteqrasiyası gələcək tədqiqat istiqamətləri olaraq diqqət tələb edir.
Yekun
PLS mexanizmləri İslam maliyyəsinin nəzəri idealını təmsil edir. Bu mexanizmlər riba qadağasına uyğun olaraq kapitalı real iqtisadi fəaliyyətlərlə birləşdirir, ədalətli risk bölgüsünü təmin edir və spekulyativ əməliyyatları minimuma endirir. Praktik tətbiqdə agentlik problemləri, monitorinq xərcləri və müştəri istəksizliyi PLS alətlərinin geniş yayılmasını məhdudlaşdırır; qlobal İslam bankçılığı hələ də Murabahah-a güclü şəkildə söykənir.
Lakin bu vəziyyət dəyişməz deyildir. FinTech innovasiyaları, tənzimləyici dəstək və institusional infrastrukturun gücləndirilməsi PLS-in geniş tətbiqi üçün yeni imkanlar yaradır. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurmuşdur: "Düzgün ticarət edən tacir qiyamət günü peyğəmbərlər, siddiqlər və şəhidlərlə birlikdə olacaqdır." (Tirmizi) Bu hədis, ədalətli maliyyənin İslamda nəzəri çərçivə deyil, praktik imperatif olduğunu xatırladır.
Terminlər Lüğəti
| Termin | İzahı |
|---|---|
| AAOIFI | İslam Maliyyə Institutları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı |
| Agentlik Problemi | Sahibkar (agent) ilə kapital sahibi (principal) arasında maraqlar ziddiyyəti |
| Azalan Musharakah | Bankın payının tədricən satın alındığı birgə mülkiyyət modeli |
| Əks Seçim | Yüksək riskli layihələrin maliyyə cəlb etməyə daha meyllli olması |
| Cəhalət | Müqavilədə qadağan edilən qeyri-müəyyənlik |
| Mənəvi Risk | Sahibkarın mənfəəti gizlətmə və ya kifayət qədər səy göstərməmə riski |
| Mudarabah | Kapital + əmək tərəfdaşlığı — mənfəət nisbətdə bölüşdürülür |
| Mudarib | Mudarabah-da əmək və idarəetmə təmin edən tərəf |
| Murabahah | Bankın aktivi alıb müştəriyə mənfəət əlavə edərək satdığı maliyyələşdirmə |
| Musharakah | Kapitalda iştirak — tərəfdaşlar mənfəət/zərəri paylaşır |
| PLS | Mənfəət və Zərər Paylaşımı mexanizmləri |
| Rabb al-Mal | Mudarabah-da kapital təmin edən tərəf |
| Riba | Borc müqavilələrində vaxt müqabilində tələb olunan artım |
| Şirkah | İslam hüququnda tərəfdaşlıq/ortaqlıq |
| Sukuk | Real aktivlərdə mülkiyyət payını təmsil edən İslami sertifikatlar |
| Waad | Birtərəfli vəd |
Ədəbiyyat
- AAOIFI (2024). Şəriət Standartları. Standart №12 (Şirkah/Musharakah), Standart №13 (Mudarabah), Standart №17 (Sukuk). Bəhreyn: AAOIFI.
- Ahmed, H. (2000). "Incentive-Compatible Profit-Sharing Contracts." Islamic Research and Training Institute.
- Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance. Chichester: John Wiley & Sons.
- Chapra, M.U. və Ahmed, H. (2002). Corporate Governance in Islamic Financial Institutions. Jeddah: IRTI.
- Dar, H.A. və Presley, J.R. (2000). "Lack of Profit Loss Sharing in Islamic Banking." International Journal of Islamic Financial Services, 2(2).
- El-Gamal, M.A. (2006). Islamic Finance: Law, Economics, and Practice. Cambridge University Press.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K. (2007). Handbook of Islamic Banking. Cheltenham: Edward Elgar.
- Obaidullah, M. (2005). Islamic Financial Services. Jeddah: Islamic Economics Research Centre.
- Usmani, M.T. (2002). An Introduction to Islamic Finance. Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran.
- Venardos, A.M. (2005). Islamic Banking and Finance in South-East Asia. Singapore: World Scientific.