İslami Pul Bazarları

Xülasə (Abstract)

Bu tədqiqat məqaləsi İslami Maliyyə İnstitutlarının (İMİ) likvidliyin idarə edilməsində qarşılaşdıqları unikal çətinlikləri, bu problemlərin həlli üçün hazırlanmış Şəriətə uyğun pul bazarı alətlərini və qlobal İslami maliyyə infrastrukturunun inkişafını təhlil edir. Məqalə sukuk (investisiya sertifikatları), banklararası Mudarabah investisiyaları və digər innovativ alətlərin mexanizmlərini, onların Şəriət əsaslarını və real dünya tətbiqlərini AAOIFI Şəriət Standartları, Qurani-Kərim ayələri və Hədis-i Şəriflərə istinadlarla araşdırır.

Açar sözlər: İslami Pul Bazarı, Sukuk, Likvidlik İdarəetməsi, AAOIFI, IFSB, IIFM, LMC, Mudarabah, Ijarah, Banklararası Bazar

1. Giriş: Likvidlik İdarəetməsinin İslami Maliyyədə Kritik Əhəmiyyəti

İslami maliyyə sistemi faizin (riba) qadağan edilməsi, spekulyasiya (maysir) və həddindən artıq qeyri-müəyyənlik (gharar) qadağaları üzrində qurulmuşdur. Bu fundamental prinsiplər Qurani-Kərimdə açıq şəkildə ifadə edilmişdir: "Sələm (faiz) yeyənlər (qəbirlərindən) ancaq şeytan toxunmuş (cin vurmuş dəli) kimi qalxarlar... Allah alış-verişi halal, sələmi isə haram etmişdir" (əl-Bəqərə, 2:275).

Lakin bu prinsiplər, eyni zamanda İslami Maliyyə İnstitutları (İMİ) üçün likvidliyin idarə edilməsində tarixi və davamlı çətinliklər yaratmışdır. Pul bazarlarının və Şəriətə uyğun likvidlik alətlərinin inkişafı İslami maliyyə sisteminin sağlam və səmərəli fəaliyyəti üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir.

Peyğəmbərimiz Hz. Muhəmməd (s.ə.s.) buyurmuşdur: "Qızıl qızıla, gümüş gümüşə, buğda buğdaya, arpa arpaya, xurma xurmaya, duz duza bərabər-bərabər və əldən-ələ dəyişdirilməlidir. Kim artıq versə və ya artıq istəsə, o, riba etmişdir" (Səhih Muslim). Bu hədis, pul mübadiləsinin şərtlərini müəyyən edərək, İslami pul bazarlarının Şəriət əsaslarını formalaşdırır.

AAOIFI (Mühasibat və Audit Təşkilatı İslami Maliyyə İnstitutları üçün) 1991-ci ildə Bhrəyndə təsis edilmiş və bu günə qədər 100-dən çox mühasibat, audit, idarəetmə və Şəriət standartı hazırlamışdır. Bu standartlar, xususilə Şəriət Standartı №17 (İnvestisiya Sukukları) və №18 (Mülkiyyət Pay Sukukları), İslami pul bazarlarının hüquqi və şəri çərçivəsini təşkil edir.

2. Likvidliyin İdarə Edilməsindəki Əsas Çətinliklər

2.1. Konvensional Likvidlik İdarəetmə Mexanizmləri və Şəriət Qadağaları

Ənənəvi maliyyə bazarlarında banklar likvidliyi idarə etmək üçün iki əsas bazardan geniş istifadə edirlər. Birincisi, veksel və istiqrazların alınıb satıla bildıyi ikinci dərəcəli borc alətləri bazarı (secondary debt market). İkincisi, bankların faizlə gecəlik və ya daha uzunmüdətli kredit verib götürdükləri banklararası bazar (call money market).

Lakin hər iki bazar da Şəriətə uyğun deyildir. Qurani-Kərimdə buyurulur: "De: “Pislə yaxşı bir ola bilməz, hətta pisin çox olması səni heyran etsə belə”" (əl-Maidə, 5:100). Bu ayə, müsəlmanları hətta çətin vəziyyətlərdə belə ribadan uzaq durmağa çağırır.

2.2. Borcun Ticarətinə Məhdudiyyət

İslami hüquq (Fıqh əl-Muamalat) borcun satışı üzrə ciddi məhdudiyyətlər qoyur. Borc (alacaqlar - dayn) nominal dəyərindən fərqli qiymətə satıla bilməz, çünki bu, ribaya (faizə) bənzər qazanc gətirir. AAOIFI Şəriət Standartı №4-də (Həvalə) qeyd edildiyi kimi, borc yalnız nominal dəyərdə və borçluya referansı qorumaqla köçürülə bilər.

Nəticədə, Murabahah (mənfəət əlavəsi ilə satış), Salam (əvvəlcədən ödəniş ilə satış) və Istisna'a (istehsal müqaviləsi) kimi borc əsaslı əməliyyatlardan yaranan maliyyə tələbləri Şəriətə görə təkrar bazarda ticarət edilə bilməz. Bu, İslami bankların aktivlərini nağd pula çevirməsini çətinləşdirir.

2.3. İnfrastrukturun Çatışmazlığı

Uzun illər İslami banklar oxşar infrastrukturun olmaması səbəbindən likvidliyin idarə edilməsində çətinlik çəkirdilər. Konvensional bazarlarda mövcud olan aşağıdakılar Şəriətin faizlə bağlı qadağaları səbəbindən İslami banklar üçün qəbul edilə bilməzdir:

Banklararası bazar (interbank market): faizlə gecəlik kreditləşmə
Borc alətləri üçün təkrar bazar (secondary market for debt instruments)
Mərkəzi Bankın son borcverən funksiyası (lender of last resort): faiz əsaslı mexanizm

2.4. Həddindən Artıq Likvidlik Saxlanılması

Likvid alətlərin çatışmazlığı İslami bankları likvidlik riskini azaltmaq üçün aktivlərinin nisbətən yüksək səviyyədə likvidliyini saxlamağa vadar edir. Konvensional banklar aktivlərinin 5-10%-ni likvid formada saxladıqları halda, İslami banklar bu nısbəti 15-20%-ə qədər artırmaq məcburiyyətindədirlər. Bu, İslami bankların mənfəətlilyinə mənfi təsir göstərir və rəqabət qabiliyyətini azaldır.

3. İslami Pul Bazarı Alətlərinin İnnovasiyası

Likvidlik problemini həll etmək üçün İslami maliyyə bazarlarında yeni, aktivlərlə dəstəklənən (asset-backed) və ticarət edilə bilən alətlər hazırlanmışdır.

3.1. Sukuk (İslami İnvestisiya Sertifikatları)

Sukuk, ərəb dilində "sakk" (sertifikat) sözünün cəm formassıdır. AAOIFI Şəriət Standartı №17-də sukuk belə tərif edilir: "Maddi aktivlərdə, istifadə haqqında və xidmətlərdə bölünməmiş paylara sahibliyi təmsil edən bərabər dəyərli sertifikatlar, yaxud müəyyən layihələrin və ya xüsusi investisiya fəaliyyətlərinin aktivlərinə sahiblik sertifikatları".

Sukukun konvensional istiqrazlardan əsas fərqi budur: istiqrazlar borc öhdəliyini təmsil edir və sabit faiz ödənişi vəd edir, sukuk isə real aktivlərdə mülkiyyət payını təmsil edir və gəlir aktivlərin istifadəsindən əldə edilir.

3.1.1. İjarah Sukuk (İcarə Sertifikatları)

İjarah Sukuk (lizinq sertifikatları) ən populyar likvidlik alətlərindən biridir. AAOIFI Şəriət Standartı №9 (İjarah və İjarah Müntahiya Bit-Tamlik) bu alətin şərtlərini dəqiq müəyyən edir.

İjarah Sukuk-un məntiqi belədir: bir şirkət və ya hökumət aktivlərini (binalar, avadanlıqlar, yollar) icarəyə verən Xüsusi Məqsədli Vasitəyə (Special Purpose Vehicle - SPV) satır. SPV bu aktivləri geri icarəyə verir və investorlara sukuk buraxır. İnvestorlar aktivlərin mülkiyyətçiləri olur və icarə ödənişlərindən gəlir əldə edirlər.

İjarah sertifikatları sahibinin maddi aktivlərdəki mülkiyyət payını təmsil etdiyi üçün, onlar nominal dəyəri, premium və ya endirimlə sərbəst şəkildə ticarət edilə bilər. Bu, İslami bankların likvidlik idarəetməsi ehtiyaclarını qarşılayır.

3.1.2. Hibrid Sukuk

Əgər əsas gəlirlər yalnız icarələrdən deyil, həm də istisna və ya murabahah alacaqlarından asılıdırsa, sukuk sertifikatları hibrid kimi təsnif edilir. Şəriətə görə təkrar bazarda ticarət üçün icarə əsaslı aktivlərin nısbəti 50%-dən çox olmalıdır.

3.1.3. Musharakah Müdətli Maliyyələşdirmə Sertifikatları (MTFCs)

Bəzi hallarda, emitent sukuk sertifikatlarını kollateral etmək üçün əsas icarələrdən kənarda bəzi aktivləri giröv qoymaq istəyə bilər. Bu, sertifikatların kredit keyfiyyətini artırır və sertifikat sahibləri üçün daha sabit pul axını təmin edir. Bu sukuk növü Musharakah Müdətli Maliyyələşdirmə Sertifikatları (MTFCs) adlanır.

3.1.4. Sıfır-kupon Ticarət Edilməyən Sukuk

Dəstəkləyici aktivlər sukukların buraxıldığı vaxt hələ mövcud olmadıqda və ya tamamlanmadıqda, sukuklar murabahah və istisna sertifikatlarına bənzəyir. Bu halda, bu sukuklar Şəriətin təkrar bazar ticarətinə qoyduğu eyni məhdudiyyətlərə tabedir.

3.2. Banklararası Bazar Alətləri

3.2.1. Mudarabah Banklararası İnvestisiya (MII)

Mudarabah Banklararası İnvestisiya (Mudarabah Inter-bank Investment - MII) İslami banklararası bazarın əsas alətidir. Bu, artıq vəsaiti olan İslami bankın çatışmazlığı olan başqa bir İslami banka Mudarabah (mənfəət bölgüsü) əsasında qısamüdətli (gecəlikdən 12 aya qədər) investisiya təmin etdiyi mexanizmdir.

AAOIFI Şəriət Standartı №13 (Mudarabah)-a uyğun olaraq, gəlir (mənfəət) əvvəlcədən təyin edilmir və investisiya dövrünün sonunda müəyyən edilir. Bu, konvensional interbank kreditindən fərqlidir, çünki faiz əvəzinə real mənfəət bölgüsü tətbiq edilir.

3.2.2. Wadiah Banklararası Qəbul

Wadiah Banklararası Qəbul (Wadiah Inter-bank Acceptance) Mərkəzi Bank və İslami bank arasında likvidlik idarəetmə vasitəsidir. Wadiah (əmanət) konseptinə əsasən, bank Mərkəzi Bankda vəsait saxlayır və Mərkəzi Bank bu vəsaitdən istifadə edə bilər. Lakin Mərkəzi Bank hədiyyə (hibah) şəklində mükafat verə bilər, bu əvvəlcədən şərtləndirilməmişdir.

3.3. Hökumət İnvestisiya Sertifikatları

3.3.1. Malayziya Təcrübəsi: GIC və GII

Malayziya hökuməti 1983-cü ildə İslami bank sisteminə likvidlik təmin etmək üçün faizsiz sertifikatlar (Government Investment Certificates - GIC) buraxdı. Lakin bu, qard hasan (faizsiz borc) əsasında olduğundan təkrar bazarda ticarət edilə bilmirdi.

Sonradan, bai' al-inah (sat-geri al) konsepti əsasında Hökumət İnvestisiya Buraxılışları (Government Investment Issues - GII) buraxıldı ki, bu da bai' al-dayn (borcun satışı) vasitəsilə təkrar bazarda ticarətə icazə verdi. Lakin bai' al-dayn'ın par dəyərindən fərqli qiymətlə ticarəti bir çox Şəriət alimi tərəfindən mübahisəli hesab edilir.

3.3.2. İndoneziya Təcrübəsi: SBIS

İndoneziya Mərkəzi Bankı (Bank Indonesia) likvidliyi idarə etmək üçün istifadə olunan Wadiah əsaslı sertifikatları 2008-ci ildə Bank Indonesia Sharia Sertifikatları (SBIS) ilə əvəz etmişdir. Bu, Şəriətə uyğun təhlükəsizlik alətidir və banklar lazım gəldikdə Bank İndoneziyaya geri sata (repo edə) bilərlər.

3.4. Qarışıq Fondlar

Şeyx Məhəmməd Taqi Usmani, görkəmli Şəriət alimi və AAOIFI-nin Şəriət Şurasının sədri, Musharakah, Ijarah və digər aktivlərlə dəstəklənən alətlərə investisiya edən ümumi fondun yaradılmasını təklif etmişdir. Bu fondun vahidləri tangible aktivlərin (maddi aktivlərin) çoxluğunu təşkil etdiyi təqdirdə, gecəlik əməliyyatlar üçün ticarət edilə bilər və banklar artıq likvidliyi bu vahidləri alaraq, likvidliyə ehtiyac duyduqda sataraq idarə edə bilərlər.

4. Qlobal İslami Maliyyə İnfrastrukturu

Son onillikdə İslami maliyyə bazarlarının qloballaşması və pul bazarlarının inkişafı üçün bir sıra beynəlxalq qurumlar yaradılmışdır.

4.1. Beynəlxalq İslami Maliyyə Bazarı (IIFM)

Beynəlxalq İslami Maliyyə Bazarı (International Islamic Financial Market - IIFM) 2002-ci ildə təsis edilib. Əsas məqsədi İslami maliyyə alətlərinin beynəlxalq təkrar bazar ticarətini asanlaşdırmaqdı. Bu təşkilat təkrar bazarda ticarəti artırmaq üçün yeni İslami maliyyə alətlərinin inkişafını təşviq edir.

IIFM-in Şəriət Nəzarət Komitəsi indiyə qədər bir neçə qlobal sukuk emissiyasıını təsdiq etmişdir: Malayziya Qlobal Sukuk (600 milyon ABŞ dolları), İslam İnkişaf Bankı Trust Sertifikatı (400 milyon ABŞ dolları), Qətər Qlobal Sukuk (700 milyon ABŞ dolları) və Bhrəyn Beynəlxalq Sukuk (250 milyon ABŞ dolları).

4.2. Likvidliyin İdarə Edilməsi Mərkəzi (LMC)

Likvidliyin İdarə Edilməsi Mərkəzi (Liquidity Management Centre - LMC) Bhrəyndə yerləşir və 2002-ci ildə yaradılmışdır. LMC-nin əsas məqsədi İslami bankların aktiv-likvidlik uyğunsuzluğunu idarə etməyə kömək etməkdir.

LMC hökumətlərdən, maliyyə institutlarından və korporasiyalardan alınan aktivləri toplayır və onları ticarət edilə bilən alətlər (sukuk) buraxmaq yolu ilə sekuritizasiya edir. Bu, İslami banklar üçün artıq likvidliyi yatırmaq üçün qısamüdətli, likvid, aktivlərlə dəstəklənən alətlər təmin edir.

LMC həmçinin likvidlik təminatçıları konsorsiumunu yaradaraq məhsulları üçün təkrar bazarlar yaradır. Heç bir fərdi bank və ya məhsul hazırda şaxələndirilmiş risklə keyfiyyətli alətlərin bu kombinasiyasını və ticarət üçün hazır bazarı təklif etmir.

4.3. İslami Maliyyə Xidmətləri Şurası (IFSB)

İslami Maliyyə Xidmətləri Şurası (Islamic Financial Services Board - IFSB) 2002-ci ildə Malayziyada təsis edilib. IFSB, likvidlik riskinin idarə edilməsi prinsiplərini və maliyyə alətləri üçün prudensial standartları hazırlamaq üçün çalışır.

IFSB-nin məqsədləri bunlardır:

Şəriət prinsipləri ilə uyğun olan yeni və ya uyğunlaşdırılmış beynəlxalq standartlar təqdim edərək ehtiyatlı və şəffaf İslami maliyyə xidmətləri sektorunun inkişafını təşviq etmək
İslami maliyyə məhsulları təklif edən qurumların səmərəli nəzarəti və tənzimlənməsi üçün rəhbərlik təmin etmək
Risklərin müəyyənləşdirilməsi, ölçülməsi, idarə edilməsi və açıqlanması meyarlarını hazırlamaq

IFSB indiyə qədər Kapital Yeterliliyi Standartları və Risk İdarəetməsi üçün Rəhbər Prinsiplər də daxil olmaqla bir neçə standart buraxmışdır.

4.4. Beynəlxalq İslami Reytinq Agentliyi (IIRA)

Beynəlxalq İslami Reytinq Agentliyi (International Islamic Rating Agency - IIRA) 2002-ci ildə Bhrəyndə yaradılıb. IIRA, emitentlərin və onların maliyyə alətlərinin (xüsusilə sukukların) risk profilini və Şəriətə uyğunluğunu qiymətləndirir. Bu, pul bazarı alətlərinin düzgün qiymətləndirilməsi və aktiv ticarəti üçün zəruri şərtdir.

5. Malayziya İslami Banklararası Pul Bazarı (IIMM): Qlobal Nümunə

İslami bank sisteminin sağlam fəaliyyəti üçün maliyyə institutlarına portfellərini qısa müdətdə maliyyələşdirmə vasitəsilə tənzimləmə imkanı verən likvid pul bazarının mövcudluğu kritik əhəmiyyət daşıyır. Bu, 1994-cü ilin yanvarında Malayziyada təqdim edilən İslami Banklararası Pul Bazarının (İIMM) əsas məqsədi idi.

Bu kontekstdə, İslami banklararası bazar artıq vəsaiti olan banklara vəsaitləri çatışmazlığı olan banklara yönəltmək üçün stimul yaradır və beləliklə sistemdə sabitliyi təşviq etmək üçün zəruri olan maliyyələşdirmə və likvidlik mexanizmini qoruyur.

İIMM Şəriət prinsiplərinə əsaslanan qısamüdətli investisiya imkanlarının hazır mənbəyini təmin etmək üçün qısamüdətli vasitəçi kimi strukturlaşdırılmışdır. İIMM vasitəsilə İslami bank sxemində iştirak edən bütün maliyyə institutları maliyyələşdirmə tələblərini uyğunlaşdırırlar.

6. Likvidliyin İdarə Edilməsi Riskləri

Mənbələr qeyd edir ki, likvidlik riski İslami banklar üçün ən kritik risklərdən biridir. Bu risk, Şəriətdən irəli gələn xüsusi çətinliklərdən yaranır.

6.1. Faizə Əsaslanan Alternativlərin Qadağası

Konvensional bankların likvidlik problemini həll etdiyi interbank bazarına və son borcverən mexanizmlərinə çıxışın olmaması İslami banklar üçün ciddi problemdir. Mərkəzi Bankların faiz əsaslı "son borcverən" funksiyası İslami banklar tərəfindən istifadə edilə bilməz.

Lakin AAOIFI və IFSB standartlarına uyğun olaraq, Mərkəzi Banklar Mudarabah əsasında likvidlik təmin edə bilərlər. Mərkəzi Bank, məsələn, 3 günlük güzəşt dövrü üçün maliyyələşdirmə təmin edə bilər və sonra mənfəət bölgüsü nisbəti Mərkəzi Bankı çox üstün tutan Mudarabah ilə davam edə bilər ki, İslami bankı uzun müdət Mərkəzi Bankın vəsaitlərinə müraciət etməkdən çəkindirsin.

6.2. Dəyişdirilmiş Kommersiya Riski (Displaced Commercial Risk)

İslami banklar, bazarda rəqabətədavamlı olmaq üçün, aktivlərdən real mənfəət olmasa belə, investor-depozitçilərə yüksək gəlir dərəcəsi ödəməyə məcbur olduqda Dəyişdirilmiş Kommersiya Riski (DCR) yaranır.

Bu risk aşağıdakı səbəblərdən yaranır: konvensional banklar sabit faiz dərəcəsi təklif edir, İslami banklar isə mənfəət bölgüsü təklif edir. Real mənfəət konvensional bankların faiz dərəcəsindən aşağı olduqda, İslami banklar rəqabətədavamlı qalmaq üçün öz kapitallarından əlavə ödəniş etmək məcburiyyətindədirlər. Bu, bankın öz kapitalı üzrə gərginlik yaradır və depozitlərin kütləvi şəkildə geri çəkilməsi (withdrawal risk) riskini artırır.

IFSB bu riski tanıyır və İslami banklar üçün Mənfəət Bərabərləşdirmə Rezervi (Profit Equalization Reserve - PER) yaratmağı tövsiyə edir.

7. Sukuk Bazarının Qlobal İnkişafı: Statistika və Perspektivlər

Sukuk bazarı son 20 ildə heç bir başqa İslami maliyyə alətindən görünməyən sürətlə böyümüşdür. İlk dollar denominasiyalı sukuk emissiyası (600 milyon ABŞ dolları) 2002-ci ildə Malayziyada təklif edildi. Bunun ardınca 2003-cü ilin sentyabrında İslam İnkişaf Bankının 400 milyon ABŞ dolları məbləğində Solidarity Trust Sukuk buraxılışı gəldi.

O vaxtdan bəri, Bəhreyn, Malayziya, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, BƏƏ, Böyük Britaniya, Almaniya, Pakistan, İndoneziya, Filippin və bir sıra başqa ölkələrdə qırxdan çox suveren və korporativ sukuk emissiyası təklif edilmişdir. Görkəmli sukuk emissiyaları bunlardır: PCFC-nin Böyük Britaniyanın P&O-sunun DP World tərəfindən alınmasını maliyyələşdirməyə kömək edən 3.5 milyard ABŞ dolları məbləğində Sukuk; Dubayın DP World-ün əmlak qolu Nakheel tərəfindən təklif edilən 3.52 milyard ABŞ dolları məbləğində Sukuk; və Pakistanın 600 milyon ABŞ dolları məbləğində suveren Sukuk.

Standard & Poor's, tanınmış reytinq agentliyi, İslami maliyyə məhsulları bazarını (bankçılıq, ipoteka, kapital fondları, sukuk, takaful, layihə maliyyələşdirməsi və s.) 400 milyard ABŞ dolları həcmində qiymətləndirmişdir.

8. Nəticə və Tövsiyələr

İslami pul bazarlarının əsas funksiyası, likvidlik çatışmazlığını aradan qaldırmaq və real aktivlərlə dəstəklənən menkul qiymətli kağızlar vasitəsilə İslami banklara qısamüdətli investisiya imkanları təqdim etməkdir. Bu, bankların portfelini şaxələndirmək və real iqtisadiyyatla əlaqəsini qorumaq üçün vacibdir.

Qurani-Kərimdə buyurulur: "Ey iman gətirənlər! Müəyyən bir müddətədək bir-birinizə borc verdikdə, onu yazın" (əl-Bəqərə, 2:282). Bu ayə, maliyyə əməliyyatlarının sənədləşdirilməsinin əhəmiyyətini vurğulayır və sukuk və digər İslami maliyyə alətlərinin Şəriət əsasını təşkil edir.

İslami pul bazarlarının inkişafı üçün aşağıdakı tövsiyələr verilə bilər:

AAOIFI və IFSB standartlarının qlobal mənimsənilməsi
Ijarah Sukuk kimi ticarət edilə bilən alətlərin emissiyasıının artırılması
Mərkəzi Bankların Şəriətə uyğun likvidlik mexanizmləri yaratması
Beynəlxalq İslami maliyyə infrastrukturunun gücləndirilməsi

İstinadlar və Mənbələr

AAOIFI Şəriət Standartları (№4, №9, №13, №17, №18)
IFSB Standartları (Kapital Yeterliliyi, Risk İdarəetməsi)
Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance. John Wiley & Sons
Hassan, M.K. & Lewis, M.K. (2007). Handbook of Islamic Banking. Edward Elgar
Balala, M.H. (2011). Islamic Finance and Law: Theory and Practice. I.B. Tauris
Bank Negara Malaysia (1999). The Central Bank and the Financial System in Malaysia
Bahrain Monetary Agency (2002). Islamic Banking & Finance in the Kingdom of Bahrain
Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2:275, 2:282), əl-Maidə (5:100)
Səhih Muslim: Riba Hədisi

Termin Lüğəti

Termin	Azərbaycan dilində izahı
Sukuk	İnvestisiya sertifikatları - real aktivlərdə mülkiyyət payını təmsil edən menkul qiymətlər
Ijarah	İslami icarə/lizinq - aktivin istifadə haqqının satılması
Mudarabah	Mənfəət bölgüsü ortaqlığı - bir tərəf kapital, digər tərəf əmək investisiya edir
Murabahah	Mənfəət əlavəsi ilə satış - satıcı maya dəyərini və mənfəət əlavəsini açıqlayır
Riba	Faiz - İslamda qadağan edilmiş artıq ödəniş
Gharar	Həddindən artıq qeyri-müəyyənlik - müqavilələrdə risk və ya aldatma
Maysir	Spekulyasiya/qumar - riskin yaradılması və sıfır cəmli oyunlar
Wadiah	Əmanət - saxlama üçün verilən əmlak
Hibah	Hədiyyə - könüllü və şərtləndirilməmiş ödəniş
Dayn	Borc/alacaq - nominal dəyərindən fərqli qiymətə satıla bilməz
SPV	Xüsusi Məqsədli Vasitə - sekuritizasiya üçün yaradılan hüquqi şəxs
AAOIFI	İslami Maliyyə İnstitutları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı
IFSB	İslami Maliyyə Xidmətləri Şurası (Malayziya)
IIFM	Beynəlxalq İslami Maliyyə Bazarı (Bəhreyn)
LMC	Likvidliyin İdarə Edilməsi Mərkəzi (Bəhreyn)
IIRA	Beynəlxalq İslami Reytinq Agentliyi
IIMM	İslami Banklararası Pul Bazarı (Malayziya)
MII	Mudarabah Banklararası İnvestisiya
GII	Hökumət İnvestisiya Buraxılışları (Malayziya)
SBIS	Bank Indonesia Sharia Sertifikatları
DCR	Dəyişdirilmiş Kommersiya Riski
PER	Mənfəət Bərabərləşdirmə Rezervi

Bu akademik tədqiqat məqaləsi İslami pul bazarlarının nəzəri əsaslarını və praktiki tətbiqlərini araşdırmaq məqsədilə hazırlanmışdır. Məqalədə ifadə olunan fikirlər akademik müzakirə üçün nəzərdə tutulmuşdur.