İslami Mikromaliyyə

Xülasə (Abstract)

Bu tədqiqat məqaləsi İslami Mikromaliyyənin (İMM) inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yoxsulluğun aradan qaldırılması, maliyyə inkluzivliyinin təmin edilməsi və həqiqi İslami iqtisadi dəyərlərin bərpası sahəsindəki transformativ potensialını araşdırır. Məqalə Şəriət prinsiplərinə əsaslanan mikromaliyyə institutlarının müxtəlif modellərini, onların fəaliyyət mexanizmlərini və real dünya nümunələrini təhlil edir. Tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartları, Qurani-Kərim ayələri və Hədis-i Şəriflərə istinadlarla dəstəklənir və İMM-in qlobal maliyyə sistemində oyun dəyişdirici (game-changer) rolu oynaya biləcəyini nümayiş etdirir.

Açar sözlər: İslami Mikromaliyyə, Yoxsulluğun Aradan Qaldırılması, Qard al-Hasan, Mudarabah, Musharakah, Zəkat, Vəqf, AAOIFI Standartları, Maliyyə İnkluzivliyi

1. Giriş: İslami Mikromaliyyənin Konseptual Əsasları

İslami Mikromaliyyə (İMM), ənənəvi mikromaliyyə prinsiplərini İslami maliyyənin fundamental əsasları ilə birləşdirən hibrid bir maliyyə sistemidir. Bu sistem, konvensional mikromaliyyədən fərqli olaraq, yalnız maliyyə xidmətlərinin təmin edilməsi ilə kifayətlənmir, eyni zamanda Məqasid əl-Şəriət (Maqasid al-Shariah) - yəni Şəriətin beş əsas məqsədi olan dinin, canın, ağlın, nəslin və malın qorunmasını - həyata keçirməyi hədəfləyir.

Qurani-Kərimdə buyurulur: "Ey iman gətirənlər! Qarşılıqlı razılıqla aparılan ticarət istisna olmaqla, mallarınızı öz aranızda haqsız yollarla yeməyin..." (ən-Nisa, 4:29). Bu ayə İslami maliyyənin əsas prinsipini - ədalətli və qarşılıqlı razılığa əsaslanan ticarəti - müəyyən edir. İMM bu prinsipi mikro-sahibkarların və yoxsul təbəqələrin maliyyə ehtiyaclarına tətbiq edərək, faiz (riba) əsaslı borc sisteminə alternativ təqdim edir.

Peyğəmbərimiz Hz. Muhəmməd (s.ə.s.) buyurmuşdur: "Allah Təala yoxsulluqdan sığınmağı əmr etmişdir" (Əbu Davud). Bu hədis, yoxsulluğun yalnız sosial deyil, həm də dini problem olduğunu vurğulayır. Yoxsulluq insanı günaha, alçaqlığa və cinayətə sövq edə bilər. Buna görə də, İslami mikromaliyyə yalnız iqtisadi deyil, həm də mənəvi bir missiya daşıyır.

AAOIFI (Mühasibat və Audit Təşkilatı İslami Maliyyə İnstitutları üçün) Şəriət Standartı №12-də qeyd edildiyi kimi, İslami Maliyyə İnstitutları (İMİ) cəmiyyətin ehtiyaclarını ödəməyi əsas məqsədlərindən biri kimi qəbul etməli və fərd kifayə (fard kifayah) - yəni kollektiv dini öhdəlik - funksiyasını yerinə yetirməlidirlər.

2. İslami Mikromaliyyənin Şəriət Əsasları və Teoloji Dəlillər

2.1. Ribanın (Faizin) Qadağası və Alternativ Maliyyələşdirmə

İslami mikromaliyyənin ən fundamental prinsipi riba qadağasıdır. Qurani-Kərimdə buyurulur: "Sələm (faiz) yeyənlər (qəbirlərindən) ancaq şeytan toxunmuş (cin vurmuş dəli) kimi qalxarlar... Allah alış-verişi halal, sələmi isə haram etmişdir" (əl-Bəqərə, 2:275). Bu ayə, faiz əsaslı borc sisteminin yerinə ticarət və ortaqlıq əsaslı maliyyələşdirmə modellərinin istifadəsini təşviq edir.

AAOIFI Şəriət Standartı №9 (İcara və İcara Müntəhiya Bit-Tamlik) və Standart №12 (Musharakah və Müşarəkə) bu alternativ maliyyələşdirmə modellərinin praktiki tətbiqi üçün dəqiq qaydalar müəyyən edir. Bu standartlar, mikromaliyyə kontekstində də tam tətbiq oluna bilər və yoxsul sahibkarlara faiz yükü olmadan kapital əldə etmə imkanı yaradır.

2.2. Qard al-Hasan: Xeyirxah Borcun Mükafatı

Qard al-Hasan (faizsiz xeyirxah borc) İslamda yeganə icazəli borc növüdür. Qurani-Kərimdə buyurulur: "Kim Allaha gözəl bir borc verər ki, (Allah da) onun üçün bunu qat-qat artırsın?" (əl-Bəqərə, 2:245). Başqa bir ayədə isə belə buyurulur: "Kim bir yaxşılıq gətirərsə, ona gətirdiyinin on qat əvəzi verilər" (əl-Ənam, 6:160).

Bu ilahi vəd, müsəlman investorları və maliyyə institutlarını qard al-hasan təmin etməyə təşviq edir. AAOIFI Şəriət Standartı №19 (Qard) bu əməliyyatın şərtlərini dəqiq müəyyən edir: borc verən heç bir əlavə ödəniş tələb edə bilməz, lakin borclu öz iradəsi ilə əlavə ödəniş edə bilər (bu, hədiyyə sayılır).

2.3. Zəkat: Yoxsulluğa Qarşı İlahi Müdaxilə

Zəkat İslamın beş sütunundan biri olaraq, sərvətin cəmiyyətin ən həssas təbəqələrinə yenidən bölüşdürülməsi mexanizmidir. Qurani-Kərimdə zəkatın səkkiz kateqoriyalı alıcısı müəyyən edilmişdir: "Zəkatlar Allah tərəfindən fərz olaraq yalnız yoxsullara, kasıblara, onu yığıb paylayanlara, qəlbləri İslamı qəbul etməyə meyil göstərənlərə, qulların azad olunmasına, borclulara, Allah yolunda cihad edənlərə və müsafirlərə məxsusdur..." (ət-Tövbə, 9:60).

İMM kontekstində, zəkat fondları mikromaliyyə institutları ilə inteqrasiya edilərək, ən yoxsul təbəqələri birbaşa maliyyə xidmətləri ala bilən səviyyəyə qaldırmaq üçün istifadə oluna bilər. Bu inteqrasiya, "bank edilə bilməz" (unbankable) hesab edilən fərdləri mikromaliyyə sisteminin müştərilərinə çevirir.

3. İslami Mikromaliyyə Qurumlarının Kateqoriyaları və Funksiyaları

3.1. Yerli İslami Mikromaliyyə Təşkilatları (İMMİ-lər)

3.1.1. Baitul Maal Wat Tamwil (BMT) - İndoneziya Modeli

BMT-lər (Baitul Maal Wat Tamwil) İndoneziyada İslami mikromaliyyənin ən əsas daşıyıcılarıdır. "Baitul Maal" ərəb dilində "mal evi" mənasını verir və zəkat, sədəqə kimi sosial fondların idarə edilməsini ifadə edir. "Baitul Tamwil" isə "maliyyələşdirmə evi" mənasında olub, biznes və investisiya fəaliyyətlərini əhatə edir.

BMT-lərin unikal xüsusiyyəti bu ikili funksiyanı vahid bir təşkilatda birləşdirməsidir. Bu struktur, İMM-in həm sosial ədalət, həm də kommersiya davamlılığı məqsədlərini uzlaşdırır. 2006-cı il statistikasına görə, İndoneziyada 3000-dən çox BMT fəaliyyət göstərir və onlar kənd ərazilərində maliyyə xidmətlərinin əsas təminatçısıdırlar.

BMT-lər adətən rəsmi maliyyə sektoruna daxil olmayan İslami maliyyə kooperativləri kimi fəaliyyət göstərir. Onlar "grass-roots" (yerli, əsas) inkişaf proqramları olaraq icma üzvlərindən toplanan vəsaitlərlə dəstəklənir. BMT-lər İslami prinsiplərə əsaslanan sosial ədaləti qurmaq öhdəliyi daşıyan sosial sahibkarlar tərəfindən idarə olunur.

BMT-lərdə əsas maliyyələşdirmə modeli murabahah (mənfəət əlavəsi ilə satış) müqaviləsidir. AAOIFI Şəriət Standartı №8-ə uyğun olaraq, murabahah əməliyyatında BMT əvvəlcə məhsulu alır, sonra isə müştəriyə əvvəlcədən razılaşdırılmış mənfəət əlavəsi ilə satır.

3.1.2. Xeyriyyə Fondları və Vəqflər

İMM daxilində kommersiya mənfəəti olmayan, lakin sosial ədalət məqsədlərinə yönəlmiş təşkilatlar mühüm rol oynayır.

Zəkat Qurumları: İndoneziyada Rumah Zakat Yogyakarta kimi qurumlar zəkatı yoxsulların iqtisadi inkişafı üçün istifadə edirlər.

Vəqf (Awqaf) Sistemi: Vəqf, daimi və gəlir gətirən fiziki aktivlərin yaradılması yolu ilə davamlılıq məsələsini həll edir. Tarixən, vəqf icma aktivlərinin yaradılması üçün əsas vasitə olmuşdur.

3.1.3. Qard al-Hasan Fondları

Akhuwat Modeli - Pakistan: Akhuwat, dünyada ən böyük faizsiz mikromaliyyə təşkilatıdır. Onun unikal xüsusiyyətləri bunlardır: beynəlxalq donorlardan maliyyə dəstəyi almır, əməliyyatlar məscidlərdə aparılır, cəmiyyətlə sıx qarşılıqlı əlaqəyə əsaslanır və 100% faizsiz kredit modeli tətbiq edir.

İranda Gharzul-Hasaneh Fondları (GHF): İranda Gharzul-Hasaneh Fondları (GHFs) İslami İnqilabdan əvvəl yaradılmış ən qədim İslami maliyyə institutlarıdır. 1969-cu ildə Tehranda ilk fond qeydiyyata alınmışdır. 2000-ci il sorğusuna görə, İranda 5000-dən çox GHF fəaliyyət göstərir.

3.2. Formal İslami Maliyyə İnstitutları

3.2.1. İslami Banklar və Mikromaliyyə Bölmələri

Islami Bank Bangladesh Limited (IBBL) - Rural Development Scheme (RDS): Banqladeşdə IBBL-in RDS proqramı İslami mikromaliyyənin ən uğurlu nümunələrindən biridir. RDS, qrup kreditləşməsi və iştirakçı idarəetməyə əsaslanan bir Şəriət modeli tətbiq edir.

2006-cı il dekabr statistikasına görə, RDS 8057 kənddə 294.908 nəfərə (92%-i qadın) 9300.05 milyon Taka investisiya etmişdir. Geri qaytarma dərəcəsi 99%-dir ki, bu da proqramın yüksək effektivliyini göstərir.

3.2.2. Şəriət Kənd Bankları (BPRS) - İndoneziya

İndoneziyada İslami bank sektoru Ümumi Şəriət Banklarına (BUS), İslami Bank Bölmələrinə (UUS) və Kənd Şəriət Banklarına (BPRS) bölünür. 2006-cı il statistikasına görə, İndoneziyada 94 BPRS fəaliyyət göstərir.

3.3. QHT-lər və Beynəlxalq Təşkilatlar

Islamic Relief (IR): Islamic Relief kimi beynəlxalq QHT-lər müxtəlif ölkələrdə (Bosniya və Herseqovina, Kosovo, Sudan, Pakistan) İslami mikromaliyyə proqramları həyata keçirir.

4. İslami Mikromaliyyənin Yoxsulluqla Mübarizədə Transformativ Rolu

4.1. Sosial-İqtisadi Ədalətin Təmin Edilməsi

İslami iqtisadi inkişaf konsepsiyası yoxsulluğu həm dini, həm də sosial problem kimi qiymətləndirir. Qurani-Kərimdə buyurulur: "Kasıblıq qorxusundan uşaqlarınızı öldürməyin. Biz həm onlara, həm də sizə ruzi veririk. Onları öldürmək, həqiqətən də, böyük günahdır" (əl-İsra, 17:31).

İMM bu kontekstdə dörd əsas fayda təmin edir: zəkat varlılar ilə yoxsullar arasındakı sosial və iqtisadi uçurumu minimuma endirir; istifadə olunmayan sərvətin yığılmasını azaldır və ictimai məhsuldarlığı təşviq edir; məhsul resurslarının cəmiyyətdəki bir neçə nəfərin əlində inhisarını azaldır; cəmiyyətin ən yoxsul qruplarının alıcılıq gücünü artırır.

4.2. Qadın Sahibkarlığının İnkişafı

Nobel mükafatçısı Professor Məhəmməd Yunus qeyd edir ki, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə bu yoxsul insanların sosial-iqtisadi vəziyyəti yaxşılaşdırılmadıqca, iqtisadi inkişafın baş verdiyi deyilə bilməz.

Banqladeşdəki RDS proqramının 92%-i qadın benefisiarlardan ibarətdir. RDS tədqiqatına görə, qadın sahibkarların 60%-i mövcud bizneslərini genişləndirmiş, 16%-i yeni iş xəttinə başlamış və 12%-i tamamilə yeni məhsul istehsal etmişdir.

4.3. Kənd Təsərrüfatı Maliyyələşdirməsi

Bay' as-Salam (əvvəlcədən ödəniş ilə satış) müqaviləsi kənd təsərrüfatı maliyyələşdirməsi üçün ideal Şəriət alətidir. AAOIFI Şəriət Standartı №10-a uyğun olaraq, salam əməliyyatında alıcı (maliyyələşdirici) tam ödənişi əvvəlcədən edir, satıcı (fermer) isə razılaşdırılmış məhsulu gələcəkdə təhvil verir.

5. İslami Mikromaliyyənin Müqayisəli Üstünlükləri

5.1. Konvensional Mikromaliyyə ilə Müqayisə

İslami mikromaliyyə konvensional mikromaliyyədən bir neçə əsas cəhətdən fərqlənir:

Kriteriya	Konvensional Mikromaliyyə	İslami Mikromaliyyə
Maliyyələşdirmə modeli	Faiz əsaslı kredit	Mənfəət bölgüsü, ticarət, icarə
Faiz strukturu	Mürəkkəb faiz (compound interest)	Sabit mənfəət dərəcəsi və ya pay
Məqsəd	Yalnız maliyyə mənfəəti	Maliyyə + sosial məqsədlər
Risk bölgüsü	Bütün risk borcluya aid	Risk tərəflər arasında paylaşılır
Sosial şəbəkə	Qrup təzyiqi (Grameen modeli)	İcma dayanışması (Takaful prinsipi)
Zəkat inteqrasiyası	Yoxdur	Var — ən yoxsulları sistəmə daxil edir

Grameen Bank modeli ilə müqayisədə: Grameen Bank qrup zəmanəti prinsipində işləyir — beş nəfərlik qrup üzvünün borcu qrupun digər üzvləri tərəfindən zəmanət edilir. İMM-də isə Kafalah (zəmanət) prinsipi tətbiq olunur — lakin bu, faiz yükü olmadan həyata keçirilir. Nəticədə, Grameen modelində ildə 20-30% faiz talanır, İMM-də isə Murabahah mənfəəti adətən 5-15% arasında olur.

5.2. İslami Mikromaliyyənin Unikal Alətləri

Mudarabah (Mənfəət Bölgüsü Ortaqlığı): AAOIFI Şəriət Standartı №13-ə uyğun olaraq, mudarabah əməliyyatında mikromaliyyə proqramı kapital təmin edir, mikro-sahibkar isə əmək və idarəetmə bacarıqlarını investisiya edir.

Musharakah Mutanaqisah (Azalan Ortaqlıq): Bu model mikro və orta müəssisələrin maliyyələşdirilməsində effektiv şəkildə istifadə edilə bilər.

Murabahah (Mənfəət Əlavəsi ilə Satış): Bu, İslami maliyyədə ən geniş istifadə olunan modeldir.

6. Hökumət və Beynəlxalq İnkişaf Qurumlarının Rolu

6.1. Milli Səviyyədə Tənzimləmə

Bank Indonesia (Mərkəzi Bank): Şəriət Banklarını tənzimləyir və onların likvidliyini idarə etmək üçün İslami pul bazarı alətləri təklif edir.

Permodalan Nasional Madani (PNM): Hökumətə məxsus bu maliyyə qurumu BMT-lər və BPRS-lər vasitəsilə mikro, kiçik və orta müəssisələrin gücləndirilməsinə cavabdehdir.

6.2. Beynəlxalq İnfrastruktur Qurumları

İslam İnkişaf Bankı Qrupu (IDB): OIC-ə üzv 57 ölkənin iqtisadi və sosial inkişafını təşviq etmək məqsədi daşıyan çoxtərəfli maliyyə təşkilatıdır. IDB 1999-cu ildə 1 milyard ABŞ dolları ilə dünyanın ən böyük İslami xeyriyyə vəqf fondunu yaratmışdır.

AAOIFI: İslami Maliyyə İnstitutları üçün 100-dən çox Şəriət, mühasibat və idarəetmə standartı hazırlamışdır.

7. Nəticə və Tövsiyələr

İslami Mikromaliyyə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yoxsulluğun aradan qaldırılması və maliyyə inkluzivliyinin təmin edilməsi üçün transformativ potensialı olan bir sistemdir.

Qurani-Kərimdə buyurulur: "Mallarını Allah yolunda xərcləyənlərin məsəli yeddi sünbül bitirən bir dənənin məsəlinə bənzəyir ki, hər sünbüldə yüz dənə vardır. Allah istədiyi kəs üçün bunu qat-qat artırar" (əl-Bəqərə, 2:261).

Bu ilahi vəd, İslami mikromaliyyənin əsasını təşkil edir: sərvət yoxsullarla bölüşdürüldükdə çoxalır, cəmiyyət güclənir və Allahın razılığı qazanılır.

8. Cənubi Afrika Modelindən Dərslər

Cənubi Afrika, İslami mikromaliyyənin müsəlman azlıq cəmiyyətlərində necə tətbiq edilə biləcəyinə dair maraqlı bir nümunə təqdim edir. Faizal Ahmad Manjoo-nun təklif etdiyi modelə görə, Milli Zəkat Fondu İctimai Fayda Təşkilatı kimi qeydiyyata alına bilər.

Bu sxem mudarabah əsasında işləyir: Vəqf kapital təmin edir, yoxsul sahibkar isə əmək investisiya edir. Bu yanaşma, İslami mikromaliyyənin hətta sekulyar hüquqi sistemlərdə belə effektiv şəkildə həyata keçirilə biləcəyini göstərir. Modelin əsas üstünlüyü: Vəqf-Mudarabah strukturu Cənubi Afrika vergi qanunvericiliyində Section 30 (Public Benefit Organisation) statusına uyğun gəlir — bu, zəkat və sədəqə fondlarının hüquqi rəsmiləşdirmə çətinsiz fəaliyyət göstərməsinə imkan verir. National Awqaf Foundation of South Africa (NAWAF) bu modelin praktik nümunəsidir və Keyptaun-dan Yohannesburqa qədər icma fondları ilə işləyir. Bu təcrübə Azərbaycan üçün də əhəmiyyətlidir — müsəlman əksəriyyətli lakin sekulyar hüquqi sistemə malik ölkə kimi oxşar yanaşma tətbiq edilə bilər.

9. Suriya Kənd Fondları Təcrübəsi

Suriyada Jabal al-Hoss bölgəsində həyata keçirilən kənd fondları layihəsi, İslami mikromaliyyənin yerli icmalar tərəfindən idarə olunan modelinə uğurlu nümunədir. Bu təcrübə göstərdi ki, yoxsullar öz maliyyə resurslarını səfərbər edə bilər və qadınlar paylar, kreditlər və idarəetmədə yüksək töhfə verirlər. Layihənin əsas məqsədi, kənd əhalisinin iqtisadi müstəqilliyini artırmaq və yoxsulluğu azaltmaq idi. Bu fondlar, icma üzvlərinin kiçik əmanətlərini toplayaraq və onları faizsiz kreditlər (Qard al-Hasan) şəklində ehtiyacı olan sahibkarlara təqdim edərək fəaliyyət göstərirdi. Xüsusilə qadınların aktiv iştirakı diqqətəlayiq idi; onlar təkcə kredit alanlar deyil, həm də fondların idarə olunmasında və qərar qəbul etmə proseslərində mühüm rol oynayırdılar. Bu model, İslami prinsiplərə əsaslanan qarşılıqlı yardım (ta'awun) və sosial həmrəyliyin praktiki tətbiqini nümayiş etdirir. Nəticədə, layihə iştirakçıları arasında gəlir səviyyəsinin artması, kiçik bizneslərin inkişafı və icma daxilində etimadın güclənməsi müşahidə edilmişdir. Bu təcrübə, İMM-in yerli şəraitə uyğunlaşdırılaraq necə effektiv bir inkişaf alətinə çevrilə biləcəyini göstərir.

10. Gələcək Perspektivlər və Çağırışlar

İslami Mikromaliyyənin gələcək inkişafı üçün bir neçə əsas çağırış mövcuddur: hesabatlılıq və nəzarət problemi (BMT-lərin yalnız 7-20%-i müstəqil auditorlar tərəfindən yoxlanılır), kadr hazırlığı məsələsi, və miqyas problemi.

Bu çağırışların həlli üçün AAOIFI-nin İslami Korporativ Sosial Məsuliyyət (ICSR) standartlarının hazırlanması və tətbiqi vacibdir.

FinTech texnologiyaları İMM sənayesinin gələcəyini formalaşdırır: mobil bankçılıq vasitəsilə kənd ərazilərində maliyyə xidmətlərinə çıxış asanlaşır; blokçeyn texnologiyası zəkat və sədəqə fondlarının şəffaflığını artırır; rəqəmsal Murabahah platformaları əməliyyat xərclərini azaldır. IDB 2025-ci ilə qədər İMM sahəsinə $500 milyon investisiya hədəfi qoymuşdur — bu, sənayenin qlobal miqyasını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirəcəkdir.

Azərbaycan kontekstində: ölkədə İMM mövcud deyil, lakin ehtiyac böyükdür. Kənd ərazilərində maliyyə inkluzivliyi aşağıdır və fermerlər yüksək faizli kreditlərdən əziyyət çəkirlər. ASAN Xidmət infrastrukturuna inteqrasiya edilmiş mobil İMM platforması — Murabahah və Salam müqavilələri ilə — Azərbaycan kənd təsərrüfatı üçün transformativ təsir göstərə bilər.

İstinadlar və Mənbələr

AAOIFI Şəriət Standartları (№8, №9, №10, №12, №13, №19)
İslam İnkişaf Bankı və IRTI Nəşrləri
Obaidullah, M. (2008). Islamic Finance for Micro and Medium Enterprises. IRTI-IDB
Segrado, C. (2005). Islamic Microfinance and Socially Responsible Investments. University of Torino
Ahmed, M. (2006). The Role of RDS in the Development of Women Entrepreneurship. IBBL
Sadr, K. (2005). Gharzul-Hasaneh Financing and Institutions. Banking Institute of Iran
Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2:245, 2:261, 2:275), əl-Ənam (6:160), ən-Nisa (4:29), əl-İsra (17:31), ət-Tövbə (9:60)

Termin Lüğəti

Termin	Azərbaycan dilində izahı
Mudarabah	Mənfəət bölgüsü ortaqlığı - bir tərəf kapital, digər tərəf əmək investisiya edir
Musharakah	Ortaqlıq - hər iki tərəf həm kapital, həm də idarəetmə investisiya edir
Murabahah	Mənfəət əlavəsi ilə satış - satıcı alış qiymətini və mənfəət əlavəsini açıqlayır
Qard al-Hasan	Xeyirxah borc - faizsiz, yalnız əsas məbləğin qaytarılması tələb olunur
Zəkat	Məcburi xeyriyyə vergisi - İslamın beş sütunundan biri
Vəqf (Awqaf)	İslami vəqf - daimi olaraq xeyriyyə məqsədlərinə ayrılmış əmlak
Riba	Faiz - İslamda qadağan edilmiş artıq ödəniş
Gharar	Qeyri-müəyyənlik - müqavilələrdə həddindən artıq risk və ya aldatma
Maqasid al-Shariah	Şəriətin məqsədləri - dinin, canın, ağlın, nəslin və malın qorunması
Fard Kifayah	Kollektiv öhdəlik - cəmiyyətin bəzi üzvləri yerinə yetirdikdə digərlərindən düşən vəzifə
Bay' as-Salam	Əvvəlcədən ödəniş ilə satış - ödəniş əvvəl, məhsul sonra təhvil verilir
AAOIFI	İslami Maliyyə İnstitutları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı
BMT	Baitul Maal Wat Tamwil - İslami mikromaliyyə kooperativi (İndoneziya)
BPRS	Bank Pembiayaan Rakyat Syariah - Kənd Şəriət Bankları (İndoneziya)
RDS	Rural Development Scheme - Kənd İnkişaf Sxemi (Banqladeş)
GHF	Gharzul-Hasaneh Fund - Faizsiz Borc Fondu (İran)

Bu akademik tədqiqat məqaləsi İslami Mikromaliyyənin nəzəri əsaslarını və praktiki tətbiqlərini araşdırmaq məqsədilə hazırlanmışdır.