Xülasə
Bu akademik araşdırma İslami maliyyə sisteminə qarşı yönəldilmiş əsas tənqidləri hərtərəfli şəkildə təhlil edir. Araşdırma dörd fundamental sahəni əhatə edir: faiz qadağasının (riba) pozulması iddiası, hüquqi hiylələrin (hiyal) istifadəsi, kapital bazarlarındakı spekulyativ fəaliyyətlər və makroiqtisadi ədalət prinsiplərinin həyata keçirilməməsi. Tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartlarına, Qurani-Kərim ayələrinə və Peyğəmbər (s.ə.s) hədislərinə istinad edərək bu tənqidlərin akademik kontekstdə qiymətləndirilməsini təqdim edir. Nəticələr göstərir ki, İslami maliyyə sistemi öz ideal prinsiplərindən müəyyən dərəcədə uzaqlaşmış olsa da, bu sistemin tamamilə ənənəvi maliyyə sisteminin təqlidi olduğu iddiası elmi baxımdan tam dəqiq deyil.
1. Giriş və Metodoloji Çərçivə
İslami maliyyə sistemi son əlli il ərzində qlobal maliyyə arxitekturasının mühüm bir komponentinə çevrilmişdir. Bu sistemin əsas fəlsəfəsi faizin (riba) qadağan edilməsi, həddindən artıq qeyri-müəyyənliyin (gharar) aradan qaldırılması və qumarın (maysir) rədd edilməsi prinsiplərinə söykənir. Lakin bu sistemin praktiki tətbiqi ilə nəzəri prinsipləri arasında müəyyən boşluqların mövcud olduğu akademik dairələrdə geniş müzakirə mövzusuna çevrilmişdir.
Maqasid al-Shariah (Şəriətin Məqsədləri) konsepsiyası İslam hüquq fəlsəfəsinin əsas sütunlarından birini təşkil edir. Bu konsepsiya beş fundamental dəyərin qorunmasını nəzərdə tutur: din (ad-din), həyat (an-nafs), ağıl (al-aql), nəsil (an-nasl) və əmlak (al-mal). İmam əl-Şatibi və İmam əl-Qəzali kimi klassik İslam alimləri bu məqsədlərin hər bir hüquqi hökmün arxasında duran əsas səbəblər olduğunu vurğulamışlar. Müasir İslami maliyyəyə yönəldilən tənqidlərin böyük hissəsi məhz bu məqsədlərin tam şəkildə həyata keçirilə bilməməsi ilə bağlıdır.
Bu araşdırmanın metodoloji çərçivəsi dörd əsas mənbəyə söykənir: birincisi, İslam Maliyyə Qurumları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatının (AAOIFI) Şəriət Standartları; ikincisi, Beynəlxalq İslam Fiqh Akademiyasının (OIC Fiqh Academy) qərarları; üçüncüsü, klassik və müasir İslam hüququ mənbələri; dördüncüsü isə müqayisəli maliyyə iqtisadiyyatı ədəbiyyatı.
2. Faiz Qadağası (Riba) və Risk Bölgüsü Prinsiplərinin Akademik Təhlili
2.1. Ribanın Qurani-Kərim və Sünnədəki Dəlilləri
Faizin qadağan edilməsi İslami maliyyənin ən fundamental prinsipidir. Qurani-Kərim bu məsələyə müxtəlif ayələrdə toxunmuşdur. əl-Bəqərə surəsinin 275-ci ayəsində buyurulur:
"Riba yeyənlər (qiyamət günü) qəbirlərindən ancaq şeytan vurub dəli etdiyi kimsə kimi qalxacaqlar. Bu onların: 'Ticarət də riba kimidir!' demələrinə görədir. Halbuki Allah ticarəti halal, ribanı isə haram etmişdir."
Eyni surənin 278-279-cu ayələrində isə daha ciddi bir xəbərdarlıq verilir:
"Ey iman gətirənlər! Əgər möminsinizsə, Allahdan qorxun və ribadan qalan məbləği tərk edin. Əgər belə etməsəniz, Allaha və Onun Peyğəmbərinə qarşı müharibə elan etdiyinizi bilin."
Ali-İmran surəsinin 130-cu ayəsində isə ribanın forması təsvir edilir:
"Ey iman gətirənlər! Ribanı qat-qat artırılmış halda yeməyin. Allahdan qorxun ki, bəlkə nicat tapasınız."
Peyğəmbər (s.ə.s) Vida Həccində bu məsələni açıq şəkildə elan etmişdir: "Cahiliyyə dövrünün bütün riba əməliyyatları ləğv edilmişdir. İlk ləğv etdiyim riba Abbas ibn Abdulmuttalibin ribasıdır." Bu hədis Müslimin Səhih kitabında qeyd edilmişdir.
Bilal (r.a) hədisində isə riba al-fadl (artıqlıq ribası) izah edilir: Bilal Peyğəmbərə (s.ə.s) yüksək keyfiyyətli xurma gətirdikdə, Peyğəmbər onun mənbəyini soruşdu. Bilal iki ölçü aşağı keyfiyyətli xurmanı bir ölçü yüksək keyfiyyətli xurma ilə dəyişdirdiyini bildirdi. Peyğəmbər (s.ə.s) buyurdu: "Bu tam olaraq qadağan edilmiş ribadır! Belə etmə. Əvvəlcə birinci növ xurmanı sat, sonra alınan pulla digərini al."
2.2. Mənfəət və Zərər Bölgüsü (PLS) Prinsipinin Pozulması İddiası
Tənqidçilərin əsas arqumentlərindən biri İslami bankların Mudarabah (kapital-əmək ortaqlığı) və Musharakah (kapital ortaqlığı) kimi həqiqi mənfəət-zərər bölgüsü (PLS – Profit and Loss Sharing) rejimlərindən uzaqlaşaraq, Murabahah (məsrəf-mənfəət satışı) və İjarah (icarə) kimi sabit gəlirli alətlərə üstünlük verməsidir.
AAOIFI Şəriət Standartı №12 (Musharakah üzrə) aşağıdakı prinsipləri müəyyən edir: mənfəətin bölgüsü yalnız kapital nisbətinə görə deyil, həm də tərəflərin üzərlərinə götürdükləri məsuliyyətə əsasən aparılmalıdır; zərər isə mütləq şəkildə yalnız kapital paylarına proporsional olaraq bölünməlidir. Bu standart həmçinin qeyd edir ki, tərəflərdən hər hansı birinin zərərdən azad edilməsi barədə ilkin şərt qoyulması müqaviləni batil edir.
Musharakah müqaviləsində AAOIFI Standartına görə (Standart №12, bənd 3/1/5/4), bir tərəf zərərin baş verdiyi anda könüllü olaraq zərəri öz üzərinə götürə bilər, lakin bu, ilkin şərt kimi müəyyən edilə bilməz. Bu, klassik fiqhdən qaynaqlanır: "əl-Kharaju bid-Daman" (gəlir risk müqabilindədir) və "əl-Ğunmu bil-Ğurm" (qazanc zərərlə birlikdədir) qaydaları.
2.3. Riba Qadağasının Hərfi vs. Ruhi Şərhi
Bəzi modernist alimlər ribanın qadağasının yalnız istismarçı xarakterli "həddindən artıq" faizi (usury) əhatə etdiyini iddia edirlər. Bu baxışa görə, banklar tərəfindən tətbiq edilən adi faiz qanuni hesab edilməlidir, çünki o, borcalanı istismar etmir. Misirdə Şeyx Muhəmməd Seyid Tantavi tərəfindən verilən məşhur fətvada konvensional bankların tətbiq etdiyi faizin dini baxımdan qanuni olduğu iddia edilmişdi.
Lakin bu baxış İslam Fiqh Akademiyası (OIC) tərəfindən 1985-ci il qərarı ilə açıq şəkildə rədd edilmişdir. Akademiyanın qərarında bildirilir ki, faizin hər növü – istər az, istər çox – riba qadağasının dairəsinə daxildir. AAOIFI Şəriət Standartı №8 (Murabahah üzrə) də bu mövqeyi təsdiq edərək, İslami maliyyə əməliyyatlarında ribanın hər hansı formasının qəbul edilməzliyini vurğulayır.
3. Hüquqi Hiylələr (Hiyal) və Şəxsiyyət Böhranı Problemi
3.1. Hiyalın Fiqhi Təyini və Tarixi Kontekst
Hiyal (cəmi: hiyal) ərəb dilində "çıxış yolu" və ya "hüquqi fənd" mənasını verir. Klassik İslam hüququnda hiyal qanunun zahiri tələblərinə riayət etməklə, onun əsas məqsədini pozmaq kimi başa düşülür. İmam İbn əl-Qayyim əl-Cövziyyə özünün "İ'lam əl-Muvakki'in" əsərində hiyal məsələsini dərindən təhlil etmiş və onları iki kateqoriyaya bölmüşdür: qanuni məqsədlərə nail olmaq üçün istifadə edilən icazəli hiyal və qadağan edilmiş nəticələrə gətirib çıxaran haram hiyal.
İslami bankçılığın banilərindən biri olan Dr. Umer Çapra bu texnikaları "ədalətin birinci şərtinin pozulması olan hüquqi fəndlər (hiyal)" kimi xarakterizə etmişdir. O, qeyd edir ki, əgər İslami maliyyə sistemi həqiqi riskin bölüşdürülməsindən yayınaraq, yalnız zahiri uyğunluğu təmin etməyə çalışırsa, bu, sistemin əsas fəlsəfəsinə ziddir.
3.2. Murabahah Əməliyyatlarının Tənqidi Təhlili
Murabahah (mərəf-mənfəət satışı) İslami bankların ən geniş istifadə etdiyi maliyyələşdirmə alətidir. Bu müqavilədə bank müştərinin istədiyi məhsulu satıcıdan alır və sonra məlum mənfəət əlavəsi ilə müştəriyə satır. AAOIFI Şəriət Standartı №8 Murabahah əməliyyatlarının əsas şərtlərini müəyyən edir: bankın məhsula həqiqi mülkiyyət hüququ əldə etməsi, məhsulun bank tərəfindən fiziki və ya konstruktiv şəkildə qəbul edilməsi, və mənfəət əlavəsinin açıq şəkildə müştəriyə bildirilməsi.
Tənqidçilər iddia edirlər ki, praktikada Murabahah müqavilələri bu şərtlərə tam riayət etmir. Xüsusilə "süni Murabahah" (artificial murabaha) adlanan əməliyyatlarda bank həqiqətdə məhsula sahib olmadan və onu tam şəkildə identifikasiya etmədən müqavilə bağlayır. OIC Fiqh Akademiyası bu praktikanı qınamışdır, lakin bir çox İslami bank kommersiya təcrübəsi və anbar imkanlarının olmaması səbəbilə belə əməliyyatları davam etdirir.
Statistik məlumatlara görə, bəzi İslami banklarda Murabahah əməliyyatları ümumi portfelin 70%-dən çoxunu təşkil edir. Bu, sistemin "identik böhranı" kimi xarakterizə edilir, çünki belə yüksək konsentrasiya İslami maliyyənin risk bölgüsü fəlsəfəsindən kəskin şəkildə fərqlənir.
3.3. Tawarruq və Bai' al-Inah Məsələləri
Tawarruq (tərs Murabahah) və Bai' al-Inah (geri alış satışı) kimi alətlər daha ciddi fiqhi mübahisələrə səbəb olmuşdur. Tawarruq əməliyyatında müştəri bankdan kredit almaq əvəzinə, bir əmtəəni taksitlə alır və sonra üçüncü tərəfə nağd pulla satır. Bu, effektiv şəkildə nağd pul əldə etmək üçün istifadə edilən bir mexanizmdir.
AAOIFI Şəriət Standartı №30 (Tawarruq üzrə) "mütəşəkkil Tawarruq" əməliyyatlarını, yəni bankın əvvəlcədən alıcı tapdığı əməliyyatları qadağan edir. Lakin bəzi fiqh alimlərinin icazəsinə əsaslanaraq, bir sıra İslami banklar bu əməliyyatları həyata keçirməyə davam edir. Bu, Şəriət Nəzarət Şuralarının (SSB) fərqli qərarlarının yaratdığı standartlaşdırma probleminin bariz nümunəsidir.
3.4. Sukuk və "İslami İstiqrazlar" Mübahisəsi
Sukuk (İslami investisiya sertifikatları) həqiqi aktivlərə mülkiyyət payı ilə bağlı çıxarılan sertifikatlardır. AAOIFI Şəriət Standartı №17 Sukuk üçün 14 fərqli aktiv sinfi müəyyən edir, o cümlədən Sukuk al-Ijarah, Sukuk al-Musharakah, Sukuk al-Mudarabah və digərləri.
Lakin 2008-ci ildə AAOIFI-nin Şəriət Şurasının sədri Şeyx Muhəmməd Taqi Usmani sensasion bir bəyanat verərək, bazardakı Sukukların 85%-nin Şəriətə uyğun olmadığını elan etdi. Əsas problem ondan ibarət idi ki, bu Sukuklar həqiqi aktivlərə mülkiyyətdən çox, borc öhdəliklərini əks etdirirdi və emitentlər tərəfindən kapitalın zəmanət altına alınması (capital guarantee) risk bölgüsü prinsipini pozurdu.
AAOIFI-nin 2008-ci il qərarı aşağıdakı əsas tələbləri vurğuladı: Sukuk emitenti əsas məbləği geri almağı öhdəsinə götürə bilməz; Sukuk əsas aktivlərə həqiqi mülkiyyəti təmsil etməlidir; və Mudarabah/Musharakah Sukuklarında Mudarib/Şərik öz səhlənkarlığı və ya sui-istifadəsi olmadan baş verən zərəri ödəməyə məcbur edilə bilməz.
4. Kapital Bazarları, Spekulyasiya və Törəmə Alətlər
4.1. Gharar və Maysir Qadağalarının Dəlilləri
Gharar (həddindən artıq qeyri-müəyyənlik) və maysir (qumar) qadağaları İslami maliyyənin kapital bazarlarındakı fəaliyyətlərini ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Qurani-Kərimdə əl-Maidə surəsinin 90-91-ci ayələrində buyurulur:
"Ey iman gətirənlər! Şərab, qumar, bütlər və fal oxları şeytan əməlindən olan murdar şeylərdir. Bunlardan çəkinin ki, bəlkə nicat tapasınız. Şeytan şərab və qumarla aranıza düşmənçilik və kin salmaq, sizi Allahı anmaqdan və namazdan ayırmaq istər."
Peyğəmbər (s.ə.s) hədislərində isə gharar satışları qadağan edilmişdir. Əbu Hüreyrə (r.a) rəvayət edir ki, Peyğəmbər (s.ə.s) "əl-hasata" (daş atma ilə satış) və "gharar satışını" qadağan etmişdir (Müslim, Kitab əl-Buyu').
4.2. Törəmə Alətlərin Fiqhi Qiymətləndirilməsi
Ənənəvi törəmə alətlər – fyuçerslər, opsionlar və svaplar – üç əsas səbəbə görə əksər İslam alimləri tərəfindən qadağan edilir:
Birincisi, bu alətlər əksər hallarda spekulyativ məqsədlərlə istifadə edilir və nəticədə real aktivlərin çatdırılması baş vermir. İkincisi, fyuçers müqavilələri gələcək satış (bai' mudhaf) qadağasını pozur, çünki satıcı satış anında aktivə malik deyil. Üçüncüsü, opsion müqavilələri "haqların satışı" xarakterinə malikdir ki, bu da klassik fiqhdə mülkiyyət hüququna daxil deyil.
AAOIFI Şəriət Standartı №20 (Maliyyə Opsionları üzrə) açıq şəkildə bəyan edir ki, ənənəvi formada maliyyə opsionları Şəriətə uyğun deyil, çünki onlar mülkiyyət obyekti ola bilməyən "hüquqların" satışını nəzərdə tutur. Lakin standart müəyyən alternativlərin, məsələn Urbun (əvvəlcədən ödəniş ilə alış opsiyası) və Khiyar al-Shart (şərti seçim hüququ) istifadəsinin mümkünlüyünü qeyd edir.
4.3. "Sıfır Cəmli Oyun" və Resurs Səmərəsizliyi
Tənqidçilər fyuçers və opsion müqavilələrini "sıfır cəmli əməliyyat" (zero-sum transaction) kimi xarakterizə edirlər ki, burada bir tərəfin qazancı digər tərəfin zərəri hesabına reallaşır. Bu, İslami iqtisadiyyatın əsas prinsiplərindən biri olan "qarşılıqlı fayda" (mutual benefit) prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Həmçinin, spekulyasiya iqtisadiyyatın resurslarının qeyri-məhsuldar və zərərli şəkildə istifadəsi kimi qiymətləndirilir. İslami iqtisadiyyat nəzəriyyəsinə görə, maliyyə kapitalı real iqtisadi fəaliyyəti dəstəkləməlidir, qiymət spekulyasiyası vasitəsilə sərvət yaratmamalıdır.
Short satışı (sahib olunmayan aktivin satışı) klassik İslam hüququnun "insanın malik olmadığı şeyi satması qadağandır" prinsipinə əsasən qadağan edilir. Peyğəmbər (s.ə.s) Həkim ibn Hizama buyurmuşdur: "Yanında olmayan şeyi satma" (Əbu Davud, Tirmizi).
5. Makroiqtisadi Ədalət və Fəlsəfi Çətinliklər
5.1. Mikroiqtisadi Legitimilik vs. Makroiqtisadi Nəticələr
İslami maliyyəyə yönəldilən ən geniş tənqidlərdən biri ondan ibarətdir ki, İslami banklar öz fəaliyyətlərini yalnız ayrı-ayrı müqavilələrin Şəriətə uyğunluğuna (mikroiqtisadi legitimilik) yönəltmiş, lakin makroiqtisadi nəticələrə əhəmiyyət verməmişlər.
Maqasid al-Shariah perspektivindən, İslami maliyyə sisteminin əsas məqsədlərindən biri ədalətli sərvət bölgüsünü təşviq etməkdir. Qurani-Kərimdə əl-Həşr surəsinin 7-ci ayəsində buyurulur:
"Bu ona görədir ki, (sərvət) yalnız sizin zənginləriniz arasında dövr edən bir şey olmasın."
Lakin praktikada İslami bankların kredit siyasəti əksər hallarda konvensional bankların siyasətindən fərqlənmir. Kreditlər yenə də əsasən böyük şirkətlərə və zəngin fərdlərə yönəldilir, kiçik və orta müəssisələr (KOM) isə maliyyə resurslarına çıxış baxımından çətinliklərlə üzləşir.
5.2. LIBOR Benchmark Paradoksu
İslami bankların maliyyə göstəricilərini təyin etmək üçün konvensional bankların faiz dərəcəsi göstəricilərindən, xüsusilə LIBOR-dan (London Inter-Bank Offered Rate) istifadə etməsi ciddi tənqid hədəfinə çevrilmişdir. LIBOR-un benchmark kimi istifadəsi hətta AAOIFI Şəriət Şurası tərəfindən icazə verilmiş olsa da, bu praktika sistemin əsas fəlsəfəsinin inkişaf etdirilməsinə kömək etmir.
Dr. M. Nejatullah Siddiqui və digər İslami iqtisadiyyat alimləri alternatif İslami benchmark dərəcələrinin yaradılmasını təklif etmişlər. Bu benchmark dərəcələri İslami bankların real iqtisadi fəaliyyətindən əldə edilən gəlirliliyə əsaslanmalıdır, konvensional faiz dərəcələrinə deyil.
Bəzi tənqidçilər LIBOR-a əsaslanan qiymətləndirmənin İslami maliyyənin "faizli sistemin kosmetik variantı" olduğu təsəvvürünü yaratdığını qeyd edirlər. Bu, ictimaiyyətdə İslami banklara qarşı şübhəcilik yaradır və sistemin autentikliyinə zərər vurur.
5.3. Qərb Neoliberalizminin "Təqlidi" İddiası
Bəzi radikal tənqidçilər İslami bankların düşüncəsinin tez-tez Qərb neoliberalizminin "kor-koranə qəbulu" və "təqlidi" (taqlid) ilə xarakterizə olunduğunu iddia edirlər. Bu baxışa görə, İslami maliyyə sistemi öz orijinal vizyonunu – ədalətli, şəffaf və real iqtisadi fəaliyyətə yönəlmiş bir maliyyə sistemi yaratmaq vizyonunu – inkişaf etdirə bilməyib.
Lakin bu tənqid tam olaraq ədalətli deyil. İslami maliyyə sistemi inkişaf mərhələsində olduğu üçün, bəzi kompromislərin edilməsi qaçılmazdır. Mills və Presley-nin qeyd etdiyi kimi: "Faizin qadağan edilməsinin arxasında XVI əsrdə dərk edildiyindən daha çox praktik hikmət var idi."
5.4. Şəriət Nəzarət Şuralarının "Ələ Keçirilməsi" Nəzəriyyəsi
Alman iqtisadçısı Volker Nienhaus George Stigler-in "ələ keçirmə nəzəriyyəsi" (capture theory) əsasında SSB-lərin bankirlər tərəfindən "ələ keçirildiyini" iddia etmişdir. Bu nəzəriyyəyə görə, SSB üzvləri maliyyə qərarlarında həddindən artıq icazəverici olurlar, çünki onların gəlirləri bankların uğurundan asılıdır.
AAOIFI bu problemə cavab olaraq iki addım atmışdır: birincisi, hər standarta öz Şəriət komitəsinin fiqhi əsaslandırmasını əlavə etmişdir; ikincisi, Şəriət müqavilələri üçün ayrıca Şəriət Standartları seriyası nəşr etmişdir. Lakin SSB-lərin müstəqilliyi məsələsi hələ də akademik müzakirə mövzusu olaraq qalır.
6. Müqayisəli Təhlil: Tarixi Paralellər
İslami maliyyənin Murabahah strukturu ilə orta əsrlərdə Avropada xristian sələmçilik qadağasını yan keçmək üçün istifadə edilən əməliyyatlar arasında paralellər çəkilir. Orta əsrlərdə bankerlər faiz almaq əvəzinə, məzənnə fərqləri və risk əvəzi kimi göstəricilərə əsaslanan əməliyyatlar həyata keçirirdilər.
Tənqidçilər qeyd edirlər ki, orta əsrlərin bankerləri vəsiyyətnamələrində xeyriyyəyə əhəmiyyətli məbləğlər ayırmaqla günahlarını etiraf edirdilər, halbuki müasir İslami bankirlər Şəriət Nəzarət Şuralarının təsdiqləməsi sayəsində belə bir vicdan narahatlığı hiss etmirlər. Bu müqayisə, şübhəsiz ki, həddindən artıq sərt olsa da, İslami maliyyənin autentiklik problemini vurğulayır.
7. Müdafiə Arqumentləri və Alternativ Perspektivlər
7.1. İnkişaf Mərhələsi Arqumenti
İslami maliyyə sisteminin müdafiəçiləri qeyd edirlər ki, bu sistem hələ inkişaf mərhələsindədir və bəzi kompromislər qaçılmazdır. 50 ildən az bir müddətdə tam şəkildə formalaşmış bir maliyyə sisteminin yaradılması real deyil. Sistem təkmilləşdikcə, daha çox həqiqi İslami məhsulların yaranması gözlənilir.
7.2. "Kiçik Risk" Prinsipi
Müdafiəçilər həmçinin iddia edirlər ki, Şəriət Nəzarət Şuraları tərəfindən təsdiq edilən məhsullar azından kiçik də olsa real risk elementi daşıyır ki, bu da onları faiz əsaslı əməliyyatlardan fərqləndirir. Murabahah müqaviləsində bank ən azından bir an üçün məhsula sahib olur və bu müddət ərzində risk daşıyır.
7.3. Maqasid Yönümlü Yanaşma
Müasir İslami maliyyə alimlərindən bəziləri daha çox maqasid yönümlü (məqsəd yönümlü) yanaşmanı təklif edirlər. Bu yanaşmaya görə, əgər bir maliyyə məhsulu İslami iqtisadiyyatın əsas məqsədlərini – ədalət, şəffaflıq, real iqtisadi fəaliyyətin dəstəklənməsi – reallaşdırırsa, zahiri formadan asılı olmayaraq qəbul edilə bilər.
8. Nəticə və Tövsiyələr
Bu akademik araşdırma İslami maliyyə sisteminə yönəldilmiş tənqidləri dörd əsas kateqoriyada təhlil etmişdir: faiz qadağasının pozulması iddiası, hüquqi hiylələrin istifadəsi, kapital bazarlarındakı problemlər və makroiqtisadi ədalətin reallaşdırılmaması.
Araşdırma nəticəsində aşağıdakı nəticələr əldə edilmişdir:
Birincisi, İslami maliyyə sistemi öz ideal prinsiplərindən müəyyən dərəcədə uzaqlaşmış olsa da, bu sistemin tamamilə ənənəvi maliyyə sisteminin təqlidi olduğu iddiası elmi baxımdan tam dəqiq deyil. İslami maliyyə məhsulları ən azından zahiri formada Şəriət tələblərinə riayət edir və bu da onları konvensional məhsullardan fərqləndirir.
İkincisi, AAOIFI kimi standart qoyucu qurumların fəaliyyəti İslami maliyyənin standartlaşdırılması və keyfiyyətinin yüksəldilməsi istiqamətində mühüm addımlardır. Lakin bu standartların bütün yurisdiksiyalarda məcburi şəkildə tətbiq edilməsi zəruridir.
Üçüncüsü, İslami maliyyə sisteminin makroiqtisadi ədalət vizyonunu həyata keçirmək üçün daha çox əmək sərf edilməlidir. Kiçik və orta müəssisələrə, sosial olaraq məqsədyönlü layihələrə və yoxsulluğun azaldılmasına yönəlmiş maliyyələşdirmə proqramları genişləndirilməlidir.
Dördüncüsü, İslami maliyyə sənayesi özünəməxsus benchmark dərəcələri və maliyyə göstəriciləri yaratmalıdır ki, LIBOR kimi konvensional göstəricilərə asılılıq azalsın.
Nəhayət, İslami maliyyənin gələcək inkişafı üçün nəzəri və praktiki araşdırmaların davam etdirilməsi, fiqhi müzakirələrin dərinləşdirilməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi zəruridir. Yalnız bu yolla İslami maliyyə sistemi öz həqiqi potensialını reallaşdıra və ədalətli, şəffaf və səmərəli bir maliyyə alternativi təqdim edə bilər.
Terminlər Lüğəti
| Termin | İzahı |
|---|---|
| Riba | Faiz; borc və ya satış əməliyyatlarında ədalətsiz artım |
| Gharar | Həddindən artıq qeyri-müəyyənlik; müqavilədə əsas elementlərin naməlum olması |
| Maysir | Qumar; şansa əsaslanan əməliyyatlar |
| Hiyal | Hüquqi fəndlər; qanunun zahiri tələblərinə riayət etməklə onun ruhunu pozmaq |
| Murabahah | Məsrəf-mənfəət satışı; bankın məhsulu alıb məlum mənfəət əlavəsi ilə satması |
| Mudarabah | Kapital-əmək ortaqlığı; bir tərəfin kapital, digərinin əmək qoyduğu müqavilə |
| Musharakah | Kapital ortaqlığı; tərəflərin kapital qoyaraq mənfəət və zərəri bölüşdüyü müqavilə |
| Sukuk | İslami investisiya sertifikatları; həqiqi aktivlərə mülkiyyət payını təmsil edən sənədlər |
| İjarah | İcarə; aktivin müəyyən müddətə icarəyə verilməsi |
| Tawarruq | Tərs Murabahah; likvidlik əldə etmək üçün aktivin alınıb satılması |
| Maqasid al-Shariah | Şəriətin Məqsədləri; İslam hüququnun əsas hədəfləri |
| AAOIFI | İslam Maliyyə Qurumları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı |
| SSB | Şəriət Nəzarət Şurası |
| PLS | Mənfəət və Zərər Bölgüsü (Profit and Loss Sharing) |
| LIBOR | London Banklar Arası Təklif Dərəcəsi |
İstinadlar
- AAOIFI (2004-5a). Şəriət Standartları, Bahreyn: AAOIFI.
- AAOIFI Şəriət Standartı №8: Murabahah üzrə.
- AAOIFI Şəriət Standartı №12: Musharakah üzrə.
- AAOIFI Şəriət Standartı №17: İnvestisiya Sukukları üzrə.
- AAOIFI Şəriət Standartı №20: Maliyyə Opsionları üzrə.
- AAOIFI Şəriət Standartı №30: Tawarruq üzrə.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K. (2007). Handbook of Islamic Banking. Edward Elgar Publishing.
- Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance. John Wiley & Sons.
- Chapra, M.U. (1985). Towards a Just Monetary System. The Islamic Foundation.
- El-Gamal, M.A. (2006). Islamic Finance: Law, Economics, and Practice. Cambridge University Press.
- OIC İslam Fiqh Akademiyası Qərarları (1985, 1988, 2000).
- Venardos, A.M. (2005). Islamic Banking and Finance in South-East Asia. World Scientific.
- Obaidullah, M. (2005). Islamic Financial Services. Islamic Economics Research Centre.
- Balala, M.H. (2011). Islamic Finance and Law: Theory and Practice in a Globalized World. I.B. Tauris.
Bu araşdırma İslami maliyyə sahəsində təhsil məqsədləri üçün hazırlanmışdır və heç bir fiqhi fətva xarakteri daşımır. Konkret maliyyə qərarları üçün ixtisaslı Şəriət alimlərinin məsləhəti alınmalıdır.