I. Faiz (Riba) Qadağası və Fəlsəfi Əsaslar

1. Riba qadağasının dəqiq əhatə dairəsi nədir; o, yalnız sələmi (usury) yoxsa banklar tərəfindən verilən bütün məhsuldar kreditlər üzrə faizi əhatə edir? Qurani-Kərim riba-nı qadağan etmişdir və bu, İslami maliyyənin əsas prinsiplərindən biridir. Lüğətdə riba sözü artıqlıq, əlavə və ya artım mənalarını daşıyır. Riba feili isə çoxalmaq, artmaq və ya sələmçilik etmək mənasında işlənir. Ənənəvi olaraq, riba qadağasının hansı əməliyyatları əhatə etməsi müzakirə mövzusudur. Bəzi iqtisadçılar riba qadağasının yalnız istehlak kreditləri üzrə faizi deyil, həm də banklar tərəfindən verilən məhsuldar kreditləri əhatə edib-etməməsi barədə suallar qaldırırlar.

2. Müasir iqtisadiyyatda faiz qadağası ilə bağlı yaranan suallara baxmayaraq, Qurani-Kərimin aydın hökmləri bütün iqtisadi əsaslandırmaları qeyri-relevant edirmi? İslami maliyyənin əsas məqsədi kollektiv həyatı İslami təlimlərə uyğun şəkildə təşkil etməkdir. Qurani-Kərim Musəlmanlar üçün qanunun əsas mənbəyidir və riba qadağası Quranda verilən hökmdür. Musəlmanlar hesab edirlər ki, Qərbin iqtisadi hökmranlığı onlara ilahi rəhbərliyi tətbiq etməkdən məhrum edib. Buna görə də, Şəriət prinsiplərinə uyğunluq, etik və ilahi əsaslara malik olduğu üçün hər hansı iqtisadi arqumentdən üstün tutulur.

3. İslami maliyyənin əsasını təşkil edən "mənfəət riskə görədir" prinsipi, geniş istifadə olunan sabit gəlirli alətlərdə (Murabahah, Ijarah) həqiqətən qorunurmu? İslami maliyyənin təməli aktivlərlə dəstəklənən maliyyələşdirmədir. Lakin Murabahah və Ijarah kimi ticarət əsaslı modellər geniş istifadə olunur. Bu alətlər borc yaratdığı və əvvəlcədən müəyyən edilmiş gəlir təmin etdiyi üçün, risk bölgüsü prinsipini zəiflətdiyinə görə tənqid olunur. Ijarah müqaviləsində icarəyə verən aktivin sahibi kimi mülkiyyətlə bağlı xərcləri və zərərləri öz üzərinə götürməklə minimal risk bölgüsü təmin edir.

4. Pulun dəyərinin inflyasiya nəticəsində aşınmasını kompensasiya etmək üçün təklif olunan "indeksasiya" sxemi Şəriət nöqteyi-nəzərindən məqbuldurmu? İnflyasiya şəraitində kağız valyutanın dəyəri zamanla azalır. Borc verənləri əsas məbləğin dəyərinin aşınmasına görə kompensasiya etmək üçün "indeksasiya" sxemi təklif edilib. Bu, pulun real dəyərini qorumaq məqsədi daşıyır. Lakin bu sxemin İslami baxımdan məqbul olub-olmaması ilə bağlı suallar mövcuddur.

5. Kapital təminatçısı (kreditor) tərəfindən müəyyən edilmiş sabit gəlir tələbi, sahibkarın zərəri ilə nəticələndiyi halda, bu, həm kapital sahibinə, həm də sahibkara qarşı ədalətsizlikdirmi? Mudarabah və Musharakah kimi PLS modellərində zərər yalnız kapital sahibi (rab al-mal) tərəfindən qarşılanır. Mudarib (sahibkar) isə yalnız səhlənkarlıq etmədikdə əməyinin müftə getməsi ilə itkiyə məruz qalır. Lakin Murabahah kimi sabit gəlirli modellərdə bank əvvəlcədən müəyyən edilmiş mənfəəti (mark-up) tələb edir. Bu vəziyyət, bankın real riski bölüşmədən sabit gəlir əldə etdiyinə görə tənqidçilər tərəfindən ədalətsizlik kimi qiymətləndirilir.

II. Murabahah (Məsrəf-Mənfəət Satışı) və Hüquqi Hiylə (Hiyal) Müzakirələri

6. Murabahah və Ijarahnın kommersiya mahiyyəti faiz əsaslı əməliyyatları təkrarladığı üçün, bu alətlərdən istifadə hiyal (legal fictions) hesab olunaraq qadağan edilməlidirmi? Murabahah İslami bankların ən çox istifadə etdiyi maliyyə növüdür və konvensional kreditə ən yaxın hesab olunur. Bəzi Şəriət alimləri bu alətlərin, xüsusən də tawarruq kimi strukturlaşdırıldıqda, faiz əsaslı borcun maskalanmış forması olduğunu düşünürlər. Bu cür əməliyyatların Şəriət prinsiplərindən yayınmaq üçün hüquqi hiylə (hiyal) kimi qəbul edilməsi ilə bağlı davamlı mübahisələr mövcuddur.

7. Əgər bank öz mənfəət marjasını (mark-up) faiz dərəcəsi (məsələn, LIBOR) ilə müəyyən edirsə, bu, əməliyyatı faiz əsaslı kreditə bənzətdiyinə görə qadağan edilməlidirmi? Murabahah qiymətləndirilməsində faiz dərəcəsinin istinad nöqtəsi kimi istifadə edilməsi ciddi Şəriət problemi yaradır. Məsələn, Sukuk emissiyalarında mənfəət marjası tez-tez LIBOR + faiz kimi ifadə edilir. Tənqidçilər bu yanaşmanın əməliyyatın iqtisadi mahiyyətini faiz əsaslı kreditə çox yaxınlaşdırdığını iddia edirlər. Bəzi Şəriət alimləri pul bazarında istinad göstəricisi yoxdursa, faiz dərəcəsinin sadəcə bir qiymət indikatoru kimi istifadə edilməsinə icazə verirlər.

8. Vaxtın uzadılması müqabilində satış qiymətinin artırılması, kreditin verilməsinə görə faiz tutulmasına bənzəyirmi? Şəriətə görə, satış qiyməti müəyyən edildikdən sonra, o, sabit qalmalıdır. Bu, Bai' Mu'ajjal (təxirə salınmış ödənişlə satış) müqaviləsi üçün əsas qaydadır. Əgər qiymət ödənişin gecikməsi səbəbindən artırılırsa, bu, riba (faiz) kimi qəbul edilir və qadağandır. Borcun artırılması, faizli kreditlərdə borc verilmiş məbləğin üzərinə əlavə faiz gəlməsinə bənzədilir.

9. Murabahah əməliyyatının real satış olduğunu sübut etmək üçün, bank malı müştəriyə satmazdan əvvəl onun mülkiyyətinə və konstruktiv sahibliyinə sahib olması tələbi necə təmin edilməlidir? Murabahah maliyyələşməsinin əsas xüsusiyyəti bankın müştəriyə satacağı malı əvvəlcə alması və ona sahiblik etməsi tələbidir. Bu prinsip "Sahib olmadığın şeyi satma" qadağanına əsaslanır. Müqavilənin düzgün olması üçün mal mövcud olmalıdır. Banklar bu şərti yerinə yetirmək üçün malın alınması və sonra müştəriyə satılması prosesində əməliyyat xərclərini çəkməlidirlər.

10. Müştəri tərəfindən ödənişin gecikdirilməsi halında, faizli kreditlərdən fərqli olaraq, Murabahah qiyməti artırıla bilmədiyindən, banklar qəsdən ödənişdən yayınan müştərilərə qarşı hansı Şəriətə uyğun cəza mexanizmlərini tətbiq etməlidir? Murabahah qiyməti gecikmə halında artırıla bilməz. Lakin borclunu ödənişə təşviq etmək üçün, ondan müəyyən edilmiş məbləği xeyriyyə məqsədinə bağışlamağa dair vəd tələb oluna bilər. Bu məbləğ bankın gəlirinin bir hissəsi olmamalıdır. Bu mexanizm qəsdən ödənişdən yayınanları cəzalandırmaq üçün istifadə edilir. Şəriət hüquqşünasları bu ex post cərimə növünün icazəli olub-olmaması barədə müzakirələr aparırlar.

11. Müştərinin tələb etdiyi pulu overhead xərcləri (məsələn, əmək haqqı) üçün ödəmək məqsədilə Murabahah istifadə edilməsi qadağandırmı? Murabahah bir alqı-satqı müqaviləsidir və maliyyələşmənin obyekti real, maddi mal olmalıdır. Bu alət xidmətlərin və ya qeyri-maddi xərclərin maliyyələşdirilməsi üçün nəzərdə tutulmayıb. Buna görə də, Murabahahdan işçi kapitalının overhead xərcləri, məsələn, əmək haqqı xərclərini birbaşa ödəmək üçün istifadə edilməsi Şəriətə uyğun hesab edilmir.

12. Müştəriyə satılmış malın bank tərəfindən sonradan geri alınması (buy-back) tədbiri tamamilə qadağandır, çünki bu, faizli əməliyyatın maskalanmış formasıdır? Murabahah əsaslı maliyyələşdirmədə malın satılıb dərhal geri alınması (bai' al-inah) əməliyyatlarına Şəriət alimləri arasında ciddi tənqidi yanaşma var. Bu cür satış və geri satınalma müqavilələri, pul mübadiləsi üçün istifadə edildiyi halda, ribadan yayınmaq üçün hüquqi hiylə (hiyal) kimi qəbul edilir. Bu səbəbdən, bu növ əməliyyatlar tamamilə qadağan oluna bilər.

13. Bəzi Murabahah müqavilələrində ödəniş gecikdirildikdə müştəridən cərimə məbləğinin xeyriyyə məqsədlərinə yönəldilməsi tələbi, default problemini həll edirmi, yoxsa bu da Şəriətdə qadağan olunmuş cərimə (ta'zir bil mal) kateqoriyasına daxildir? Ödənişdə defolt zamanı müştəridən xeyriyyə məqsədi ilə müəyyən məbləğ bağışlamağı vəd etməsi tələb oluna bilər. Bu məbləğ bankın gəlirinə aid edilmədən yalnız xeyriyyə məqsədlərinə yönəldilir. Bu mexanizm qəsdən yayınan borcluları cəzalandırmaq məqsədi daşıyır. Lakin müasir Şəriət hüquqşünasları arasında qəsdən ödənişdən yayınanlara qarşı ex post cərimələrin icazəli olub-olmaması barədə hələ də müzakirələr aparılır.

14. Murabahah müqaviləsinin uzadılması (roll-over) və bu uzatma üçün əlavə mənfəət tətbiq edilməsi praktikası, mal müştəriyə satıldığı üçün tamamilə qadağandır? Murabahah müqaviləsinin müddətinin uzadılmasına (roll-over) icazə verilmir. Bu, qiymətin artırılmasına gətirib çıxardığı üçün, faiz (riba) qadağasına əsaslanır. Satış əməliyyatı artıq tamamlanmışdır. Yeni bir maliyyələşmə yalnız yeni və tamamilə müstəqil bir Murabahah müqaviləsi və ya digər Şəriətə uyğun alət vasitəsilə həyata keçirilə bilər.

V. Mənfəət və Zərər Bölgüsü (PLS) və Mikromaliyyə Məsələləri

15. Mudarabah və Musharakah ideal alətlər olduğu halda, İslami bankların maliyyələşmə portfelinin niyə böyük hissəsi Murabahah kimi borc yaradan alətlərdə cəmlənmişdir? Mudarabah və Musharakah ideal İslami alətlər hesab olunsa da, onların tətbiqi yüksək inzibati və monitorinq xərcləri ilə bağlıdır. Əsas problemlər mənfəətin müəyyən edilməsinin çətinliyi və yüksək mənəvi riskdir. Murabahah isə sadə, tətbiqi asan və ənənəvi borc verməyə ən yaxın olduğu üçün daha populyardır. 2006-cı ildə böyük İslami bankların aktivlərinin 45%-i Murabahah maliyyələşməsindən ibarət idi.

16. Mudarabah müqavilələrindəki məlumat asimmetriyası (asymmetric information) problemi, yəni sahibkarın həqiqi mənfəəti bankdan gizlətməsi, necə effektiv şəkildə həll edilə bilər? Sahibkarların həqiqi mənfəəti bankdan gizlətməsi Mudarabahda əsas agentlik problemi və mənəvi risk mənbəyidir. Bu, sahibkarların bank məlumatlarının vergi orqanlarına ötürüləcəyindən ehtiyat etməsi ilə əlaqəlidir. Bu problemi azaltmaq üçün banklar skrininq mexanizmləri tətbiq etməlidirlər. Bu mexanizmlər Mudaribin biznes bacarığı, reputasiyası və maliyyə hesabatları kimi əsas atributlarını yoxlamalıdır.

17. Mudarib (sahibkar) səhlənkarlıq etmədiyi təqdirdə, bütün maliyyə zərəri kapital sahibi tərəfindən qarşılandığına görə, banklar Mudarabah layihələrində yüksək kredit riskini necə idarə etməlidir? Mudarabahda zərər yalnız kapital sahibi (rab al-mal) tərəfindən qarşılanır. Banklar üçün bu, yüksək kredit riski deməkdir. Bu riski idarə etmək üçün banklar Mudaribin əvvəlki uğurlu təcrübəsinə (track record) və girovun olmasına böyük əhəmiyyət verirlər. İndoneziya BPRS bankları agentlik problemini azaltmaq üçün layihənin sağlamlığı və girov kimi amilləri yoxlayır.

18. Fiks gəlirli maliyyələşdirmənin tətbiqi PLS modellərindən daha aşağı mənəvi risk (moral hazard) yaratdığı halda, İslami iqtisadiyyatın inkişafı üçün bu uyğunsuzluq necə aradan qaldırıla bilər? PLS modelləri maliyyəçinin yüksək monitorinq və maliyyə hesabatlarının yoxlanılması tələbi səbəbindən daha yüksək mənəvi riskə malikdir. Fiks gəlirli Murabahah isə daha sadədir. Bu uyğunsuzluğu aradan qaldırmaq üçün Mudarabah müqavilələrində layihənin mühasibat uçotu sistemi və müqavilə müddəti kimi amillərin skrininqi agentlik problemini azaltmaq üçün vacibdir.

19. İslami bankların PLS əsaslı müqavilələri (o cümlədən mikromaliyyə sahəsində) effektiv şəkildə tətbiq etməsinə mane olan əsas əməliyyat və idarəetmə xərcləri hansılardır? PLS modellərinin əməliyyat xərcləri yüksəkdir, çünki onlar ciddi hesabatlılıq və mənfəətin müntəzəm yoxlanılmasını tələb edir. Musharakahda sabit aktivlərin qiymətləndirilməsi və amortizasiyası mühasibat çətinlikləri yaradır. Mikrosahibkarların əksəriyyəti düzgün hesablar apara bilmədikləri üçün, bankların mənfəəti müstəqil yoxlaması çətinləşir. Bu amillər monitorinq və inzibati xərcləri artırır, bu da PLS modellərinin tətbiqini məhdudlaşdırır.

IV. Sekuritizasiya və Sukuk Müzakirələri

20. Ijarah Sukuku buraxan tərəfin, Sukuku nominal dəyəri ilə geri alacağına dair verdiyi qeyri-şərtsiz təminat (buy-back guarantee), investor riskini aradan qaldırdığına görə Şəriətə uyğun hesab olunurmu? Ijarah Sukuk investorun aktivdə mülkiyyət payını təmsil edir. Sukukun əsas mahiyyəti mülkiyyət və risk bölgüsünə əsaslanır. Emitentin Sukuku nominal dəyəri ilə geri alacağına dair qeyri-şərtsiz təminat verməsi investorun zərər riskini aradan qaldırır. Bu, Sukuku ənənəvi borc alətlərinə bənzətdiyi üçün Şəriətə uyğunluq baxımından mübahisəlidir.

21. Murabahah Sukukları təkrar bazarda nominal dəyərindən fərqli qiymətə satıla bilərmi, yoxsa bu, faiz (riba) hesab edildiyi üçün yalnız par dəyəri ilə ticarətə icazə verilməlidir? Murabahah Sukukları əsasən borcu təmsil edən sertifikatlardır. Şəriətə görə, pul (və ya borc sənədi) pul ilə mübadilə edildikdə, mübadilə olunan hər iki məbləğ bərabər olmalıdır. Buna görə də, Murabahah Sukukları nominal dəyərindən yuxarı və ya aşağı qiymətə satıla bilməz, çünki bu, ribadır. Nəticədə, Murabahah Sukukları ticarət edilə bilməyən alətlər kateqoriyasına daxil edilir.

22. Sukukun təkrar bazarda sərbəst ticarətini təmin etmək üçün, sekuritizasiya olunan aktivlər hovuzunda qeyri-likvid (maddi) aktivlərin minimum nisbəti nə qədər olmalıdır? Əgər sertifikat pulu təmsil edirsə, onun ticarəti yalnız par dəyəri ilə mümkündür. Sukukun sərbəst ticarət edilə bilməsi üçün o, maddi aktivləri (tangible assets) təmsil etməlidir. Ijarah və Musharakah sertifikatları məhz bu səbəbdən ticarət edilə bilən sayılır. Mənbələr ticarət üçün dəqiq faiz nisbəti verməsə də, sertifikatların əsasını qeyri-likvid aktivlər təşkil etməsinin zəruriliyini vurğulayır.

23. Hökumət tərəfindən buraxılan Sukukların dövlətin ümumi gəlirləri ilə təmin edilməsi (və məqsədli aktivlərlə yox), onların konvensional istiqrazlara çevrilməsinə səbəb olurmu? Sukuk aktivlərlə dəstəklənməli və investorlara mülkiyyət payı verməlidir. Əgər dövlət Sukukları birbaşa dövlət borcunu və ya ümumi gəlirləri təmsil edərsə, bu, Şəriətə uyğunluq baxımından problem yaradır. Bu cür təminatlar Sukukun borc əsaslı konvensional istiqraza çevrilməsi riskini artırır.

24. Ijarah əsaslı sekuritizasiyada, icarəyə verən (investorlar) aktivin təmiri və sahibi olmaqla bağlı bütün riskləri öz üzərinə götürməlidirmi, yoxsa bu məsuliyyətləri icarəyə götürənə (emitentə) ötürmək olar? Ijarah (lizinq) müqaviləsinin düzgün olması üçün icarəyə verən (lessor) aktivin sahibi kimi bütün mülkiyyətlə bağlı xərcləri və zərəri öz üzərinə götürməlidir. Bura aktivin idarə edilməsi və xarab olduğu halda təmiri də daxildir. Bu məsuliyyətlərin tamamilə icarəyə götürənə ötürülməsi Şəriət prinsiplərinə zidd hesab olunur, çünki bu, maliyyəçi risk daşımadığı üçün borc verməyə bənzəyir.

25. Mürəkkəb Sukuk strukturlarında istifadə olunan xüsusi məqsədli qurumların (SPV) yaradılması (məsələn, dövlətin öz mülkiyyətində olan vahidləri), yalnız hüquqi formalizmi təmin edən, lakin kommersiya cəhətdən uydurma əməliyyatdırmı? Sekuritizasiya prosesi çərçivəsində Xüsusi Məqsədli Vahidlərin (SPV) istifadəsi strukturun əsas elementidir. SPV-lər aktivləri sekuritizasiya etmək və Sukukları investorlara buraxmaq üçün yaradılır. Bu qurumların istifadəsi yerli vergi qanunları və investisiya növü ilə müəyyən edilir. SPV-lər aktivlərlə dəstəklənən maliyyələşdirmənin hüquqi formalizmini təmin edir.

VI. Törəmə Alətlər (Derivativlər) və Hedcinq

26. Konvensional törəmə alətlər (fyuçers, opsionlar, svoplar) gharar (həddindən artıq qeyri-müəyyənlik) və maysir (spekulyasiya/qumar) səbəbindən qadağan olunurmu, yoxsa onlara likvidliyi və riskdən qorunmanı təmin edən alətlər kimi icazə verilməlidir? Konvensional törəmə alətlərin əksəriyyəti, xüsusən fyuçers və opsionlar həddindən artıq qeyri-müəyyənlik (gharar) və spekulyasiya (maysir/qumar) elementləri daşıdığına görə Şəriətdə qadağan edilir. Onlar həmçinin "sahib olmadığın şeyi satma" qadağasını poza bilər. Buna baxmayaraq, İslami maliyyə riskdən qorunma ehtiyacını tanıyır və bu məqsədlə tək tərəfli öhdəlik (wa'd) və ya ji'alah kimi Şəriətə uyğun alternativləri təklif edir.

27. Fyuçers müqavilələrində ticarətin, fiziki çatdırılma və ya aktivin sahibliyini əldə etmədən yalnız qiymət fərqinin hesablanması ilə yekunlaşması Şəriətə uyğundurmu? Xeyr, bu cür əməliyyat Şəriətə uyğun sayılmır. Şəriətdə satılan şey mövcud olmalı və mülkiyyət əldə edilmədən (qəbz) satılmamalıdır. Fyuçers müqavilələri, fiziki çatdırılma niyyəti olmaması səbəbindən İslam Fiqh Akademiyası tərəfindən qadağan olunur. Bu əməliyyat spekulyativdir və qumar (maysir) elementlərini ehtiva edir.

28. Opsion müqavilələri zamanı "hüququn" (tangible asset olmayan) pul müqabilində satılması qadağandır, yoxsa bu, Şəriətdə tanınan bir müqavilə növü kimi qəbul edilə bilər? Opsion müqavilələrində pul müqabilində hüququn satılması mübahisəlidir. Bununla belə, riskdən qorunma ehtiyacları nəzərə alınaraq, bəzi alimlər tək tərəfli, məcburi öhdəlik (wa'd) kimi Şəriətə uyğun alternativlər təklif edirlər. Məsələn, Ijarah wa Iqtina müqaviləsində lizinq müddətinin sonunda mülkiyyəti bazar qiymətinə almaq hüququnun verilməsinə icazə verilir.

29. Borc alətlərinin (alacaqların) endirimlə satışı (bai' al-dayn) qadağan edildiyi halda, İslami banklar riskdən qorunmaq (hedging) və likvidliyi idarə etmək üçün hansı Şəriətə uyğun alternativlərdən istifadə edə bilər? Borcun satışı (bai' al-dayn) İslami hüquqşünasların konsensusu (ijma' al-nas) ilə qadağandır. Likvidliyin idarə edilməsi üçün banklar ticarət edilə bilən Sukuk (əsasən Ijarah və Musharakah sertifikatları) və ya Salam (avans satınalma) kimi ticarət modellərini istifadə edə bilərlər.

30. Wa'd (tək tərəfli öhdəlik) müqaviləsinin məcburi və qanuni olaraq icra edilə bilən olması haqqında Şəriət alimləri arasında konsensus varmı? Müasir Şəriət hüquqşünasları arasında tək tərəfli öhdəliyin (wa'd) məcburi (binding) və ya qeyri-məcburi olması ilə bağlı fikir ayrılıqları mövcuddur. Bəzi İslami banklar müştərinin vədini bağlayıcı hesab etmirlər. Qurani-Kərimdə və hədislərdə öhdəliklərə əməl etməyin vacibliyi vurğulanır.

31. Ijarah Rental Swap kimi İslami svopların strukturunda faiz dərəcəsi istinad göstəricilərindən (LIBOR/KLIBOR) istifadə, əməliyyatın Şəriətə uyğunluğunu pozurmu? Ijarah Sukukda mənfəətin LIBOR kimi faiz dərəcəsi istinad göstəricilərinə bağlanması halları müşahidə olunur. Bu, mübahisələrə səbəb olur, çünki əməliyyatın iqtisadi mahiyyəti riba-ya bənzəyir. Buna baxmayaraq, bəzi Şəriət alimləri, bazarda alternativ yoxdursa, faiz dərəcəsinin sadəcə bir qiymət istinadı kimi istifadə edilməsinə icazə verirlər.

32. Səhm bazarlarında "qısa satışlar" (short sales) (sahib olunmayanı satmaq) Şəriət prinsiplərinə görə tamamilə qadağandır və ya iqtisadi səmərəliliyi nəzərə alınaraq icazə verilə bilərmi? Səhm bazarlarında qısa satış (short sales) qadağan edilir. Bu qadağa Peyğəmbərin "sahib olmadığın şeyi satma" hökmünə əsaslanır. Mejelle (Osmanlı Vətəndaş Məcəlləsi) də mövcud olmayan şeyin satışını batil hesab edir. Qısa satışın spekulyativ olması, gharar və maysir qadağalarına gətirib çıxarır.

VII. Pul Bazarları və Likvidliyin İdarə Edilməsi

33. Faizsiz maliyyələşmə prinsiplərini pozmadan, İslami banklar üçün likvidliyin idarə edilməsi məqsədilə fəaliyyət göstərən, Şəriətə uyğun, aktiv ticarət edilə bilən sənədlər bazası necə yaradılmalıdır? İslami bankların likvidliyi idarə etməsi üçün ticarət edilə bilən Şəriətə uyğun alətlərə ehtiyacı var. Bu məqsədlə Ijarah Sukuk kimi maddi aktivlərlə dəstəklənən sertifikatlar istifadə edilməlidir. Ijarah Sukuk investorun aktivdə mülkiyyət payını təmsil etdiyi üçün təkrar bazarda sərbəst ticarət edilə bilər.

34. İslami bankların pul bazarı ehtiyaclarını ödəmək üçün nəzərdə tutulan Mərkəzi Bankın Son Borc Verən (LLR) funksiyası Şəriətə uyğun şəkildə necə qurulmalıdır? Mərkəzi Bankın LLR funksiyası İslami banklara faizsiz əsaslarla xidmət göstərməlidir. Bu, iştirak qiymətli kağızları (Sukuk) buraxaraq və ya qard hasan (xeyirxah borc) müqavilələri vasitəsilə həyata keçirilə bilər. Hökumət, büdcə kəsirini maliyyələşdirmək üçün də Sukukdan istifadə etməklə İslami maliyyələşmə metodlarına üstünlük verməlidir.

35. Murabahah və Salam kimi borc yaradan alətlər ticarət edilə bilmədiyinə görə, İslami bankların bu aktivləri nağd pula çevirmək çətinliyini nəzərə alaraq, onların likvidlik riskini necə azaltmaq olar? Murabahah və Salamdan yaranan borc alətləri təkrar bazarda nominal dəyərindən fərqli qiymətə satıla bilmədiyi üçün banklar likvidlik riski ilə üzləşir. Bu riski azaltmaq üçün banklar likvid, ticarət edilə bilən Sukuk (məsələn, Ijarah əsaslı) istifadə etməli və pul bazarı alətlərini inkişaf etdirməlidirlər. Sudan Mərkəzi Bankı likvidliyi idarə etmək üçün Sukuk-dan istifadə edir.

36. Malayziyada tətbiq edilən bai' al-dayn (borcun satışı) əməliyyatının İslami Banklararası Pul Bazarında (IIMM) istifadəsi, bu üsulun digər alimlər tərəfindən qadağan edilməsi səbəbindən beynəlxalq standartlaşmaya mane olurmu? Borcun satışı (bai' al-dayn) İslami hüquqşünasların konsensusu (ijma') ilə qadağan olunsa da, Malayziya daxilində tətbiq edilir. Bu, İslami bankçılıqda fərqli Şəriət məktəblərinin (məzhəblərin) olması səbəbindən beynəlxalq səviyyədə standartlaşmaya ciddi maneə törədir. Beynəlxalq standartlaşdırma təşkilatları (AAOIFI və IFSB) bu hüquqi fərqləri aradan qaldırmağa çalışırlar.

37. Qısa müddətli likvidliyi idarə etmək üçün Mudarabah və Musharakah əsaslı investisiya fondlarının yaradılması, aktivlərin daim ticarət edilə bilən (tradable) qalmasını necə təmin edir? Mudarabah və Musharakah sertifikatları aktivlərlə dəstəkləndikdə ticarət edilə bilən olur. Lakin bu sertifikatlar pulu təmsil etdikdə nominal dəyərindən fərqli qiymətə satıla bilməz. Buna görə də, fondların daim ticarət edilə bilən qalması üçün onların portfelindəki maddi, qeyri-likvid aktivlərin mühüm nisbət təşkil etməsi lazımdır.

VII. Maliyyə Nəzarəti, Tənzimlənmə və Fiqhi Ziddiyyətlər

38. Şəriətə Nəzarət Şuralarının (ŞNŞ) verdiyi fətvaların müxtəlifliyi və standartlaşdırılmaması İslami bankçılıqda hüquqi risklər yaratdığı halda, bu ziddiyyətlər necə həll edilməlidir? Şəriətə Nəzarət Şuraları İslami banklarda Şəriətə uyğunluğu təmin etməyin əsas mexanizmidir. Lakin fətvaların müxtəlifliyi maliyyə sənayesi üçün hüquqi risklər və qeyri-müəyyənlik yaradır. Bu ziddiyyətlər AAOIFI kimi beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən mühasibat və audit standartlarının və IFSB tərəfindən tənzimləyici standartların hazırlanması yolu ilə həll olunmalıdır.

39. Maliyyə institutlarının fəaliyyətlərini dəstəkləyən spesifik qanunlar mövcud olmadıqda, İslami bankların müqavilələrinin icrası konvensional hüquq sistemlərində necə təmin edilə bilər? İslami maliyyə alətləri konvensional bankçılıqdan fərqlənir, bu da xüsusi qanunvericilik tələb edir. İslami bankların müqavilələrinin icrası üçün Kommersiya Qanunları, Gəlir Vergisi Qanunları və Maliyyə Bazarları Qanunlarının faizsiz əməliyyatlara uyğun şəkildə yenidən işlənməsi vacibdir. Məsələn, İslami banklar ödənişin gecikdirilməsi halında borcalanı məhkəməyə verə bilər, çünki bu, qanuni bir öhdəlikdir.

40. İslami bankların rəqabət qabiliyyətini qorumaq üçün depozitorlara konvensional banklarla rəqabət aparan gəlir ödəməyə məcbur olması nəticəsində yaranan 'Dəyişdirilmiş Kommersiya Riski' (Displaced Commercial Risk) necə idarə edilməlidir? Dəyişdirilmiş Kommersiya Riski İslami bankların bazarla rəqabət aparmaq üçün real mənfəətlərindən asılı olmayaraq depozitorlara yüksək gəlir ödəmək cəhdindən yaranır. Bu, bankın öz kapitalı üzərində gərginlik yaradır. Bu riski idarə etmək üçün İslami banklar İnvestisiya Riski Ehtiyatı (IRR) və Mənfəət Bərabərləşdirmə Ehtiyatı (PER) kimi ehtiyat fondları ayırmalıdırlar.

41. Şəriətə uyğunluq baxımından qadağan olunmuş faiz gəlirləri (məsələn, konvensional banklarda saxlanılan depozitlər üzrə faizlər) necə təmizlənməli və xeyriyyə məqsədlərinə yönəldilməlidir? Əsas fəaliyyəti qanuni olsa da, bankın qadağan olunmuş mənbələrdən (məsələn, faiz gəlirlərindən) əldə etdiyi gəlir təmizlənməli (purge) və bankın öz gəliri olaraq saxlanılmamalıdır. Bu məbləğ, bir qayda olaraq, xeyirxah işlərə və ya xeyriyyə fondlarına sərf edilməlidir. Bu təmizlənmə Şəriətə uyğun investisiyanın vacib şərtidir.

42. Beynəlxalq arenada Şəriət alimlərinin azlığı və onların eyni vaxtda çoxsaylı ŞNŞ-larda iştirak etməsi, yeni və mürəkkəb məhsulların adekvat qiymətləndirilməsi üçün idarəetmə problemi yaradırmı? Bəli, Şəriət alimlərinin cəmiyyətdə az olması və onların eyni vaxtda bir neçə bankda işləməsi böyük İslami banklar üçün idarəetmə problemi yaradır. Bu vəziyyət mürəkkəb əməliyyatların və yeni məhsulların adekvat qiymətləndirilməsini çətinləşdirir. Bu problemi azaltmaq üçün bəzi böyük İslami banklarda artıq ayrıca Şəriət Nəzarət Departamentləri yaradılmışdır.

VIII. Kapital Bazarları və Səhm Fondları

43. Əsas fəaliyyəti halal olan, lakin borcun/likvid aktivlərin müəyyən bir həddi (məsələn, 33%) keçdiyi şirkətlərə investisiya edilməsi məsələsi mübahisəlidirmi? Səhmlərə investisiya üçün şirkətlər maliyyə filtrlərindən keçməlidir. Bu filtrlər arasında borcun, pulun və faiz gətirən aktivlərin ümumi bazar kapitallaşmasına nisbəti müəyyən bir həddi keçməməlidir. Həddin keçilməsi şirkəti investisiya üçün uyğunsuz edir. Beş faizlik meyar faiz gəlirlərinin təmizlənməsi səviyyəsini qiymətləndirir.

44. Şirkətin borc/kapitallaşma nisbəti maliyyə filtrinin yuxarı sərhədinə çatdıqda, bazar qiymətlərinin enməsi nəticəsində səhmin Şəriətə uyğun statusunu itirməsi İslami Fondlar üçün necə sabitlik problemi yaradır? Maliyyə filtrləri səhmin kapitalizasiyası ilə bağlıdır. Əgər bazar qiymətləri düşərsə, borcun kapitallaşmaya nisbəti arta bilər. Filtr həddi aşılarsa, səhm Şəriətə uyğunluq statusunu itirir. Bu, İslami fond menecerlərini kütləvi şəkildə eyni səhmlərdən çıxmağa məcbur edərək, bazarda qeyri-sabitlik yaradır.

45. Sukuk və Ijarah kimi sabit gəlirli alətlərin populyarlaşması, İslami kapital bazarlarının real iqtisadiyyatla sıx əlaqə prinsipini zəiflədirmi? Sukuk və Ijarah aktivlərlə dəstəkləndikdə, pulun özünün ticarət edilməsinin qarşısını alaraq real iqtisadiyyata bağlılığı qoruyur. Lakin bu alətlər sabit gəlir xüsusiyyətlərinə malik olduğu üçün faizli istiqrazlara bənzədilir. Bu bənzətmə, risk bölgüsü kimi ideal İslami prinsiplərin zəifləməsi baxımından tənqid olunur.

IX. Mühasibat Uçotu və Qiymətləndirmə

46. Murabahah və Ijarah kimi Şəriət müqavilələrinin özünəməxsus xüsusiyyətləri (məsələn, mənfəətin maliyyə və ticarət gəlirinə bölünməməsi), beynəlxalq standartlardan (IFRS) fərqli mühasibat standartlarının tətbiqini zəruri edirmi? Bəli, Murabahah, Mudarabah, Ijarah və Salam kimi Şəriət müqavilələrinin unikal xüsusiyyətləri (məsələn, əsas aktivdə mülkiyyət) AAOIFI (Maliyyə Xidmətləri üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı) tərəfindən xüsusi standartların hazırlanmasını zəruri edir. Bu standartlar Murabahahın alıcıya satış üçün sifariş formasının mühasibat uçotunu da əhatə edir.

47. Murabahah əməliyyatından əldə edilən mənfəət, müqavilə müddəti ərzində proporsional olaraq tanınmalı, yoxsa ilkin mərhələdə (front-end loading) tanınmasına icazə verilməlidir? Murabahah maliyyələşməsinin mürəkkəb mühasibat uçotu tətbiqi var. Gəlirin tanınması metodu bankın maliyyə hesabatlarında mənfəətin necə təqdim edilməsi üçün kritikdir. Mənbələr bu sualı birbaşa cavablandırmasa da, Murabahah üçün xüsusi AAOIFI mühasibat standartlarının mövcudluğu vurğulanır.

48. İslami banklar tərəfindən mikro sahibkarlara maliyyə xidmətləri göstərilərkən, adekvat mühasibat uçotu qeydlərinin olmaması Mudarabah və Musharakah layihələrinin izlənilməsinə necə təsir göstərir? Mikrosahibkarların əksəriyyəti mühasibat uçotu apara bilmədikləri üçün Mudarabah modellərində müstəqil yoxlama çətinləşir. Bu, banklar üçün monitorinq xərclərini artırır. Nəticədə, banklar Mudarabah və Musharakahın idarə edilməsi üçün yüksək səylər göstərməli olurlar.

49. Sahibkarların vergi orqanlarından ehtiyat etməsi səbəbindən gəlirlərini gizlətməsi, İslami bankların maliyyələşdirdiyi layihələrin maliyyə sağlamlığını düzgün qiymətləndirməsinə necə mane olur? Sahibkarlar real mənfəətlərinin vergi orqanlarına ötürülməsi qorxusu ilə gəlirləri gizlədirlər. Bu, Mudarabah və Musharakah müqavilələrində məlumat asimmetriyasına səbəb olur. Bu hal bankların layihələrin həqiqi maliyyə sağlamlığını və gəlirliliyini düzgün qiymətləndirməsinə mane olur. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün ölkələrdə ədalətli vergi sisteminin yaradılması tövsiyə edilir.

50. İslami banklar tərəfindən tətbiq edilən qrup zəmanətləri və sosial kapital əsaslı mikromaliyyə modellərinin hüquqi çərçivəsi və kredit riskini idarəetmə səmərəliliyi nə dərəcədədir? İslami mikromaliyyə (İMM) girov çatışmazlığını kompensasiya etmək üçün qrup zəmanətləri və sosial kapitaldan istifadə edir. Islamic Reliefin proqramlarında bu mexanizm kredit riskini azaltmaq üçün istifadə olunur. Məsələn, Bosniyada Mikro First Islamic kimi İMMİ-lər qeyri-ödəniş halında zaminin maaşından tutulma (administrative ban) tətbiq edir. Bu mexanizm kredit riskini səmərəli şəkildə idarə etməyə imkan verir.