Akademik Tədqiqat Məqaləsi

Xülasə (Abstract)

Bu tədqiqat məqaləsi İslami bankların maliyyə resurslarını necə səfərbər etdiyini, öhdəliklər strukturunun konvensional bankçılıqdan nə kimi fundamental fərqlərlə ayrıldığını və bu sahədə üzləşilən nəzəri-praktiki problemləri hərtərəfli araşdırır. Məqalə İslami bankçılığın öhdəliklər tərəfinin üç əsas sütununu — səhmdar kapitalını, cari depozitləri və investisiya hesablarını — Şəriət müqavilələri kontekstində təhlil edir. Tədqiqat AAOIFI (İslami Maliyyə İnstitutları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı) Şəriət Standartları, IFSB (İslami Maliyyə Xidmətləri Şurası) tövsiyələri və klassik fiqh qaynaqlarına əsaslanır. Xüsusi diqqət Mudarabah (əmək-kapital ortaqlığı) əsaslı investisiya hesablarının hüquqi statusuna, Yerini Dəyişmiş Kommersiya Riski (DCR) fenomeninə, Mənfəətin Bərabərləşdirilməsi Rezervi (PER) mexanizminə və depozit sahiblərinin davranışının yaratdığı likvidlik riskinə yönəldilir. Məqalə həmçinin bəzi müasir alimlərin irəli sürdüyü alternativ borc əsaslı depozit modellərini tənqidi nöqteyi-nəzərdən dəyərləndirir və İslami bankçılığın ədalət fəlsəfəsi ilə bazar reallıqları arasındakı gərginliyi ortaya qoyur.

Açar sözlər: İslami bankçılıq, vəsaitlərin mobilizasiyası, Mudarabah, investisiya hesabları, AAOIFI standartları, DCR, PER, depozit məhsulları, Şəriət idarəetməsi, kapital adekvatlığı

1. GİRİŞ VƏ PROBLEMIN QOYULUŞU

1.1. Tədqiqatın Aktuallığı

İslami bankçılığın konvensional bankçılıqdan ən fundamental fərqlərindən biri onun maliyyə resurslarını toplamaq — yəni vəsaitlərin mobilizasiyası — üsulundadır. Konvensional banklar əmanətçilərdən faiz (riba — ربا, yəni İslam hüququnun qəti qadağan etdiyi hər hansı bir maliyyə əməliyyatında əvvəlcədən müəyyən edilmiş artım) ödəmək vədi ilə depozit qəbul edirlər. Bu depozitlər bankın öhdəliyi kimi balans hesabatında göstərilir və əmanətçi ilə bank arasındakı münasibət sadə kreditor-debitor münasibətinə əsaslanır. İslami banklar isə bu modeldən köklü şəkildə fərqlənir: onlar Şəriətin müəyyən etdiyi müqavilə çərçivələri daxilində vəsait toplayırlar və depozit sahibləri ilə münasibətlər investisiya tərəfdaşlığı, əmanət saxlama və ya xeyirxah borc prinsiplərinə əsaslanır.

Uca Allah Qurani-Kərimdə buyurur: "Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun və əgər möminsinizsə, sələmdən qalan məbləğdən keçin" (əl-Bəqərə, 2:278). Bu ayə İslami maliyyənin təməl prinsipini — faiz qadağasını — birmənalı şəkildə müəyyən edir. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) də Vida Xütbəsində xüsusi olaraq vurğulamışdır: "Cahiliyyət dövrünün bütün riba əməliyyatları ləğv edilmişdir" (Səhih Müslim). Bu Şəriət əmri, İslami bankların öhdəliklər tərəfinin bütün strukturunu müəyyən edən fundamental prinsipdir.

1.2. Tədqiqatın Məqsəd və Vəzifələri

Bu tədqiqatın əsas məqsədi İslami bankların vəsaitlərin mobilizasiyası mexanizmlərini, depozit məhsullarının Şəriət əsaslarını və öhdəliklər strukturunun yaratdığı institusional çağırışları akademik səviyyədə araşdırmaqdır. Tədqiqat aşağıdakı vəzifələri yerinə yetirməyi hədəfləyir: İslami bankların üç əsas fond mənbəyini — səhmdar kapitalı, cari depozitlər və investisiya depozitlərini — fiqhi əsasları ilə birlikdə təhlil etmək; Mudarabah və Wakalah əsaslı depozit mexanizmlərinin hüquqi-iqtisadi xüsusiyyətlərini araşdırmaq; nəzəriyyə ilə praktika arasındakı uçurumu — xüsusilə PLS prinsipindən uzaqlaşma tendensiyasını — ortaya qoymaq; və tənzimləmə çağırışlarına akademik həllər təklif etmək.

2. İSLAMİ BANKLARIN ƏSAS FOND MƏNBƏLƏRİ

İslami bankların öhdəliklər tərəfi (fondların mənbələri) üç əsas komponentdən ibarətdir: səhmdar kapitalı, müxtəlif növ depozitlər və sosial fondlar. Bu komponentlərin hər biri Şəriətin müəyyən etdiyi xüsusi müqavilə çərçivəsində fəaliyyət göstərir.

2.1. Səhmdar Kapitalı (Equity)

Səhmdarlar İslami bankın ilkin kapitalını təmin edən əsas tərəflərdir. Onlar bankın xalis kapitalına — yəni bütün öhdəliklər çıxıldıqdan sonra qalan dəyərə — sahibdirlər. AAOIFI Maliyyə Mühasibat Standartı №1-ə görə, səhmdarların kapitalı bankın istifadə etdiyi üç əsas fond mənbəyindən biridir; digər ikisi məhdud və qeyri-məhdud investisiya depozitləridir. Səhmdarlar bankın Mudarabah (مضاربة — bir tərəfin kapital, digər tərəfin əmək və idarəetmə təcrübəsi qoyduğu ortaqlıq müqaviləsi) əsasında həyata keçirdiyi investisiya fəaliyyətlərindən yaranan itkilərin riskini öz üzərinə götürürlər. Bu, Şəriətin "əl-xərac bi-z-zaman" (الخراج بالضمان — gəlir riskə görədir) prinsipinə əsaslanır. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurmuşdur: "Gəlir, zəmanətə (riskə) görədir" (Sünən ən-Nəsai, Sünən ət-Tirmizi). Bu hədis İslam iqtisadi fəlsəfəsinin təməl daşıdır: hər hansı bir gəlir əldə etmək hüququ, yalnız müvafiq riski daşımaqla mümkündür.

Konvensional bankçılıqda səhmdarların funksiyası əsasən bankın tənzimləyici tələblərinə cavab verən kapital bazası yaratmaqdır. İslami bankçılıqda isə səhmdarlar daha mürəkkəb bir rola sahibdirlər: onlar həm Mudarabah müqaviləsinin rabb al-mal (رب المال — kapital sahibi) tərəfi kimi, həm də bankın idarəetmə orqanlarında iştirak edərək investisiya qərarlarına təsir göstərən subyektlər kimi çıxış edirlər. Bu ikili rol, korporativ idarəetmə kontekstində investisiya hesabı sahiblərinin (İAH-ların) maraqlarının qorunması ilə bağlı ciddi suallar doğurur.

2.2. Cari Depozitlər (Tələb Olunan Depozitlər)

Cari depozitlər İslami bankların likvidlik idarəetməsinin əsasını təşkil edir. Bu depozitlər Şəriət hüququnda iki alternativ müqavilə çərçivəsində qəbul edilir:

Amanah (أمانة — əmanət, saxlama) modeli: Bu modeldə depozit bankda əmanət kimi saxlanılır və bank bu vəsaitlərdən istifadə edə bilməz. Bank əmanəti olduğu kimi qorumaq və tələb edildikdə dərhal qaytarmaq öhdəliyi daşıyır. Lakin bu model praktikada nadir tətbiq olunur, çünki banklar üçün istifadə oluna bilməyən vəsaitləri saxlamaq iqtisadi cəhətdən əlverişsizdir. Wadiah wad-Dhamanah (zəmanətli əmanət) modelində isə bank əmanəti saxlayır, lakin onu öz riski ilə istifadə edə bilər. Bu model Cənub-Şərqi Asiya ölkələrində, xüsusilə Malayziyada geniş yayılmışdır.

Qard al-Hasan (قرض حسنة — xeyirxah borc) modeli: Bu yanaşmaya görə, əmanətçi banka faizsiz borc verir. Bank bu vəsaitləri öz mülahizəsi ilə istifadə edə bilər, lakin əsas məbləği tələb edildikdə tam şəkildə qaytarmağa zəmanət verir. Uca Allah Qurani-Kərimdə buyurur: "Kim Allaha gözəl bir borc verər ki, (Allah da) onun üçün bunu qat-qat artırsın?" (əl-Bəqərə, 2:245). AAOIFI Şəriət Standartı №19 (Qard — Borc) bu müqavilənin şərtlərini dəqiq müəyyən edir: borc verən tərəf (əmanətçi) heç bir gəlir tələb edə bilməz, çünki borcdan yaranan hər hansı əlavə gəlir riba hesab olunur.

Hər iki modeldə ortaq cəhət budur ki, cari hesablar heç bir gəlir (qazanc və ya faiz) gətirmir və yalnız likvidlik məqsədləri üçün istifadə olunur. Banklar inzibati xərcləri ödəmək üçün xidmət haqqı tətbiq edə bilər, lakin AAOIFI standartlarına görə bu haqq kreditin məbləği və ya müddəti ilə əlaqəli olmamalıdır — əks halda bu, gizli faiz (riba) xarakteri daşıyar. Bəzi Şəriət şuralarının qərarlarına görə, banklar cari hesab sahiblərinə mükafatlar (hediyyə — هدية) verə bilər, lakin bu mükafatlar əvvəlcədən müəyyən edilməməli, müntəzəm xarakter daşımamalı və müxtəlif formada olmalıdır ki, gizli faiz təsəvvürü yaranmasın.

2.3. İnvestisiya Depozitləri: İslami Bankçılığın Əsas Sütunu

İnvestisiya depozitləri İslami bankçılığın əsasını təşkil edir, çünki onlar Mənfəət və Zərər Paylaşımı — PLS (Profit and Loss Sharing) prinsipinə əsaslanır. Bu depozitlər konvensional bankçılıqdakı müddətli depozitlərdən köklü şəkildə fərqlənir.

2.3.1. Hüquqi Status və Müqavilə Əsası

Konvensional banklardakı depozit sahiblərindən fərqli olaraq, İslami banklardakı investisiya hesablarının sahibləri (İAH-lar — Investment Account Holders) investorlar və ya kvazi-səhmdarlar hesab olunur. AAOIFI Maliyyə Mühasibat Standartı №1 birmənalı şəkildə müəyyən edir ki, bu hesablar bankın sadə öhdəliyi deyil, çünki hesab sahibləri bank üzərində dərhal tələb yaratmırlar — onlar investisiya tərəfdaşlarıdır. AAOIFI-nin rəsmi mövqeyi belədir: "İslami bankların investisiya hesabı sahibləri ilə müqavilə münasibəti, bu hesab sahiblərinin əvvəlcədən müəyyən edilmiş faiz formasında gəlir əldə etmələrini nəzərdə tutmur, çünki bu, Şəriət tərəfindən qəti qadağan edilmişdir. Əksinə, münasibət Mudarabah müqaviləsinə əsaslanır" (AAOIFI, 2004).

Gəlir (qazanc) əvvəlcədən müəyyən edilmir — əvəzində bankın investisiya portfelinin faktiki mənfəətindən asılıdır. Bank bu mənfəəti depozit sahibləri ilə Mudarabah müqaviləsində əvvəlcədən razılaşdırılmış nisbətdə bölüşür. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) dövründə Mudarabah müqaviləsi geniş yayılmış ticarət forması idi. Rəvayətə görə, Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) özü evlənmədən əvvəl Hz. Xədicənin (r.a.) kapitalı ilə ticarət fəaliyyəti aparmışdır ki, bu da Mudarabah müqaviləsinin klassik nümunəsidir.

2.3.2. Riskin Daşınması və Kapital Hesablamaları

Mudarabah müqaviləsinin ən kritik xüsusiyyəti riskin bölüşdürülməsi mexanizmidir. AAOIFI Şəriət Standartı №13 (Mudarabah) açıq şəkildə müəyyən edir ki, Mudarabah fondlarına münasibətdə müdaribin (idarəedici — İslami bank) əmanətçi statusunda olmasının əsası ondan ibarətdir ki, müdarib başqasının pulundan onun razılığı ilə istifadə edir. Prinsip etibarilə, əmanətçi fondlarda baş verən itkilər üçün məsuliyyət daşımamalıdır — belə itkilərin riski Mudarabah fondları tərəfindən — yəni kapital sahibi olan depozit sahibi (rabb al-mal) tərəfindən daşınmalıdır. Bu prinsip, investisiya hesablarının itkiləri udmaq qabiliyyətinə görə kapital hesablamalarına (məsələn, IFSB təkliflərinə uyğun olaraq Tier 2 kapitalı kimi) daxil edilməsi imkanını yaradır.

2.3.3. Qeyri-Məhdud İnvestisiya Depozitləri (Unrestricted Mudarabah)

Bu növ depozitlərdə banka fondları istənilən Şəriətə uyğun üsulda, layihədə və şəkildə tam sərbəstliklə investisiya etmək səlahiyyəti verilir. Bank bu fondları öz kapitalı və digər vəsaitlərlə vahid investisiya hovuzunda (pool) qarışdıra bilər. AAOIFI Maliyyə Mühasibat Standartı №1 bankın bu fondlar üzərində idarəetmə səlahiyyətinə malik olması səbəbindən, qeyri-məhdud investisiya depozitlərinin balans hesabatında göstərilməsini dəstəkləyir. Bu yanaşma, bankın bu vəsaitlər üzərində faktiki nəzarət həyata keçirməsi və onları öz aktivləri ilə birləşdirməsi reallığını əks etdirir. Müxtəlif müddətli depozitlərə fərqli çəki əmsalları (weightage) təyin olunur: uzunmüddətli depozitlərə daha yüksək çəki verilir ki, bu da onların daha yüksək mənfəət payı almasını təmin edir.

2.3.4. Məhdud İnvestisiya Depozitləri (Restricted Mudarabah)

Məhdud depozitlərdə depozit sahibləri vəsaitlərin konkret layihələrə, müəyyən sektorlara və ya xüsusi təyin edilmiş sahələrə yatırılmasını tələb edirlər. Bank bu halda yalnız inzibatçı və ya agent (vəkil) rolunu oynayır və investisiya qərarlarını depozit sahibinin göstərişlərinə uyğun həyata keçirir. AAOIFI Beynəlxalq Mühasibat Standartlarına görə, məhdud investisiya depozitləri bankın öhdəliyi kimi tanınmamalı və balans hesabatında əks etdirilməməlidir, çünki depozit sahibləri investisiya qərarlarına yüksək dərəcədə cəlb olunurlar. Bu fondlar balansdankənar (off-balance-sheet) vəsaitlər kimi göstərilir. Bu fərqləndirmə kapital adekvatlığı hesablamalarında mühüm əhəmiyyət daşıyır.

2.4. Sosial Fondlar: Zəkat və Əvqaf

İslami bankların öhdəliklər strukturunda sosial fondlar da xüsusi yer tutur. Zəkat (زکاة — İslamın beş əsas sütunundan biri olan icbari ibadət xarakterli maliyyə ödənişi) fondları yoxsullara və ehtiyacı olan kateqoriyalara yönəldilir. Uca Allah Qurani-Kərimdə buyurur: "Zəkatlar Allah tərəfindən fərz olaraq yalnız yoxsullara, kasıblara, onu yığıb paylayanlara... məxsusdur" (ət-Tövbə, 9:60). Əvqaf (أوقاف — vəqf mülkləri) isə uzunmüddətli gəlir gətirən aktivlər yaratmaq üçün ayrılan sosial fondlardır. İslami mikromaliyyə təşkilatları kontekstində bu fondlar xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki onlar kommersiya motivasiyası ilə deyil, Maqasid əş-Şəriə (مقاصد الشریعة — Şəriətin Məqsədləri) çərçivəsində cəmiyyətin rifahını artırmaq üçün fəaliyyət göstərirlər.

3. NƏZƏRİYYƏ VƏ PRAKTİKADA FONDLARIN MOBİLİZASİYASI İLƏ BAĞLI FUNDAMENTAL PROBLEMLƏR

İslami bankların öhdəliklər tərəfində üzləşdiyi problemlər yalnız texniki xarakter daşımır — onlar İslami bankçılığın ideoloji bütövlüyünü sarsıdan fundamental çağırışlardır.

3.1. PLS Prinsipindən Uzaqlaşma Tendensiyası

İslami bankçılığın nəzəri arxitekturasında Mənfəət və Zərər Paylaşımı (PLS) əsas maliyyələşdirmə metodu kimi nəzərdə tutulmuşdur. Lakin praktikada əksər İslami banklar aktiv tərəfdə PLS əsaslı alətlər (Mudarabah və Musharakah — مشارکة, yəni bütün tərəflərin həm kapital, həm də əmək qoyduğu tam ortaqlıq müqaviləsi) əvəzinə borc yaradan sintetik alətlərə — Murabahah (مرابحة — bankın əmtəəni alıb müəyyən mənfəət əlavə edərək satması), İjarah (إجارة — icarə müqaviləsi) və Tawarruq (تورق — nağdlaşdırma əməliyyatı) kimi instrumentlərə üstünlük verirlər. Tənqidçilər haqlı olaraq qeyd edirlər ki, bu vəziyyət İslami bankçılığın bir paradoks yaradır: öhdəliklər tərəfində investisiya hesabı sahiblərindən PLS prinsipi ilə fond toplanır, lakin aktiv tərəfdə bu fondlar əslində borc xarakterli alətlərlə yerləşdirilir. Bu ziddiyyət bankçılığın əsas fəlsəfəsini — ədalət (ədl — عدل) və risk paylaşımı prinsipini — sarsıdır.

Muhammad Nejatullah Siddiqi, İslami bankçılığın öncüllərindən biri, bu problemi belə izah etmişdir: İslami kommersiya bankları PLS prinsipi əsasında təşkil olunmalı, tələb depozitləri və investisiya hesabları qəbul etməlidirlər. Tələb depozitləri heç bir gəlir gətirməməli, investisiya hesabları isə xüsusi layihələrə və ya bankın mülahizəsinə buraxılan investisiyalara yönəldilməlidir. Lakin bu ideal model praktikada tam həyata keçirilməmişdir.

3.2. Yerini Dəyişmiş Kommersiya Riski (Displaced Commercial Risk — DCR)

Müasir İslami bankçılığın ən mürəkkəb problemlərindən biri Yerini Dəyişmiş Kommersiya Riski (DCR) fenomenidir. AAOIFI bu anlayışı belə müəyyən edir: DCR, depozit sahiblərinin İslami bankın ödədiyi gəlir konvensional bankların faiz dərəcəsindən aşağı olduqda vəsaitlərini geri çəkmə ehtimalını ifadə edir. Bu risk İslami bankları paradoksal bir vəziyyətə salır: Mudarabah müqaviləsinin şərtlərinə görə, depozit sahibləri (kapital sahibi — rabb al-mal) itkiləri öz üzərinə götürməlidirlər. Lakin praktikada banklar rəqabətə davamlı olmaq üçün konvensional bankların gəlirlərinə bənzər gəlirlər ödəməyə çalışırlar.

Bu vəziyyətin praktiki nəticəsi budur ki, İslami banklar investisiya hesabı sahibləri üçün sabit gəlir ödəyə bilmək üçün bəzən külli miqdarda zərərləri öz mənfəət ehtiyatlarından ödəməyə məcbur olurlar. AAOIFI Maliyyə Mühasibat Standartı №5 (Mənfəətin Bölüşdürülməsi Əsaslarının Açıqlanması) bu problemi həll etmək üçün iki əsas mexanizm müəyyən edir:

Mənfəətin Bərabərləşdirilməsi Rezervi (PER — Profit Equalization Reserve): Yüksək gəlir dövrlərində banklar gəlirin bir hissəsini ehtiyat fonduna ayırır, aşağı gəlir dövrlərində isə bu ehtiyatdan istifadə edərək depozit sahiblərinə ödənən gəliri sabitləşdirir. Bu mexanizm Şəriət baxımından mübahisəlidir, çünki o, depozit sahiblərinin faktiki investisiya nəticələrindən tam xəbərdar olmasını çətinləşdirir.

İnvestisiya Riski Rezervi (IRR — Investment Risk Reserve): Bu ehtiyat xüsusi olaraq investisiya itkilərini kompensasiya etmək üçün yaradılır və depozit sahiblərinin kapitalını qorumağa xidmət edir. İordaniya İslam Bankı bu cür ehtiyatların yaradılmasında öncül rol oynamış, həm investisiya depozit sahiblərinin, həm də bank sahiblərinin töhfələri ilə formalaşdırılan mühafizə fondları yaratmışdır.

Bu mexanizmlərin tətbiqi investisiya depozitlərinin risk daşıma xüsusiyyətini faktiki olaraq azaldır və İslami bankçılığın konvensional bankçılıqdan substantiv fərqini zəiflədir.

3.3. Depozit Sahibinin Davranışı və Likvidlik Riski

Empirik tədqiqatlar göstərir ki, İslami bankların depozit sahiblərinin böyük bir hissəsi qazancla yönləndirilmiş rasional iqtisadi agentlərdir. Onlar investisiya qərarlarını qəbul edərkən İslami bankların ödədiyi gəlirin, bankın əməliyyat gəlirinin və ən əsası konvensional bankların faiz dərəcəsi (LIBOR, SOFR kimi göstəricilər) ilə müqayisəsinə həssasdırlar. Khan və Ahmed (2001) tərəfindən aparılmış sorğu tədqiqatı göstərmişdir ki, geri çəkilmə riski (withdrawal risk) İslami bankların üzləşdiyi ən ciddi risklərdən biridir.

Bu həssaslığın yaratdığı praktiki problem belədir: cari hesablar və qısa müddətli depozitlərin böyük payı səbəbindən (bəzi ölkələrdə depozitlərin 46%-ə qədəri qısa müddətlidir) İslami banklar yüksək likvidlik riskinin məruz qalırlar. Bu risk bankları qısa müddətli, borc əsaslı maliyyələşdirməyə — məsələn, Murabahah əməliyyatlarına — üstünlük verməyə məcbur edir. Nəticədə banklar öz investisiya portfellərini likvidliyi tarazlaşdırmaq üçün qısa müddətli alətlərə yönləndirirlər ki, bu da uzunmüddətli PLS əsaslı layihə maliyyələşdirməsini əngəlləyir.

3.4. Alternativ Borc Əsaslı Depozit Modelləri: El-Gamal Mübahisəsi

Bəzi müasir alimlər, xüsusilə Mahmoud El-Gamal, radikal bir yanaşma təklif edir: İslami banklar aktiv tərəfdə sintetik borc alətlərini (Murabahah, İjarah) artıq qəbul etdikləri kimi, öhdəliklər tərəfində də depozitləri borc əsasında strukturlaşdıra bilərlər. Bu yanaşmaya görə, fiziki aktivlər depozit sahiblərinə satılır və sonra bank tərəfindən geri icarəyə götürülür (sale and lease-back) və ya əks Murabahah (reverse Murabahah) müqavilələri vasitəsilə depozit sahibinə əsas məbləği və icarə haqqı və ya mənfəət əlavəsi (mark-up) formasında faizə bənzər gəlir zəmanət edilir.

Bu model texniki cəhətdən Şəriətin formal tələblərini ödəyə bilsə də, İslami bankçılığın ədalət (ədl) və risk paylaşımı fəlsəfəsinin mahiyyətini ciddi şəkildə sarsıdır. İbn Qayyim əl-Cövziyyə (rahiməhullah) xəbərdarlıq etmişdir ki, "hiyal" (حیل — hüquqi hiylələr) — yəni qanunun zahiri tələblərinə cavab verən, lakin mahiyyətini pozan yollar — Şəriətin ruhuna ziddir. Əgər depozitlər tam borc əsaslı strukturlaşdırılarsa, İslami bankın konvensional bankdan heç bir substantiv fərqi qalmaz — yalnız termin fərqi olar.

4. TƏNZİMLƏMƏ VƏ NƏZARƏT MƏSƏLƏLƏRİ

İslami bankların öhdəliklərinin unikal təbiəti onların tənzimlənməsində xüsusi yanaşma tələb edir. Bu sahədə üç fundamental problem diqqəti cəlb edir.

4.1. Kapital Adekvatlığı: Basel Çərçivəsinin Uyğunlaşdırılması

AAOIFI-nin 1999-cu ildə nəşr etdiyi "İslami Banklar üçün Kapital Adekvatlığı Nisbətinin Məqsəd və Hesablanması Haqqında Bəyanat" İslami banklar üçün kapital adekvatlığı çərçivəsi hazırlamağa cəhd göstərmişdir. Bu sənəd müəyyən edir ki, İslami bankların öz kapitalı üç növ riskə məruz qalır: adi kommersiya riski, fidusiar risk və yerini dəyişmiş kommersiya riski (DCR). AAOIFI üç əsas təklif irəli sürmüşdür: risk daşıyan kapital PSIA-nın kapital bazasına daxil edilməməsi; borc əsaslı öhdəliklər və öz kapitalı ilə maliyyələşdirilən bütün aktivlərin kapital adekvatlığı nisbətinin (CAR) məxrəcinə daxil edilməsi; və PSIA ilə maliyyələşdirilən aktivlərin 50%-inin məxrəcə daxil edilməsi.

IFSB (İslami Maliyyə Xidmətləri Şurası) isə 2005-ci ildə nəşr etdiyi kapital adekvatlığı standartında investisiya hesabı sahiblərinin risk daşıma qabiliyyətini nəzərə alan alternativ yanaşma təklif etmişdir. Lakin PSIA-nın məhdud (PSIA-R) və qeyri-məhdud (PSIA-U) növləri arasında kifayət qədər fərqləndirmə aparılmaması tənqid mövzusu olmaqda davam edir.

4.2. Şəffaflıq və Açıqlama Tələbləri

AAOIFI Maliyyə Mühasibat Standartı №5 İslami bankların depozit sahibləri ilə müəyyən edilmiş mənfəət bölüşdürmə düsturu haqqında əvvəlcədən tam məlumat verməsini tələb edir. Banklar aşağıdakı məlumatları açıqlamalıdırlar: mənfəətin bölüşdürülməsi nisbətləri və çəki əmsalları sistemi; xüsusi ehtiyatlar (PER və IRR) haqqında təfsilatlı məlumat; bu ehtiyatlar üzərində investisiya hesabı sahiblərinin hüquqlarının dəqiq müəyyənləşdirilməsi; və fondların qarışdırılması (commingling) praktikası ilə bağlı aydın izahat. Şəffaflığın olmaması informasiya asimmetriyasını artırır və İslami bankların qeyri-şəffaflığını dərinləşdirir.

4.3. Korporativ İdarəetmə və Mənəvi Risk

İnvestisiya hesabı sahiblərinin (İAH-ların) kvazi-səhmdar statusu İslami bankların korporativ idarəetmə strukturunda unikal çağırış yaradır. İAH-lar investisiya riskini daşıyırlar, lakin konvensional səhmdarlardan fərqli olaraq, idarə heyətində təmsil olunmurlar və səsvermə hüquqlarına malik deyillər. Bu, ciddi mənəvi risk (moral hazard) problemi yaradır: bank rəhbərliyi (müdarib) əsasən səhmdarların maraqlarına xidmət edir, halbuki İAH-ların vəsaitləri daha yüksək riskli investisiyalara yönləndirə bilər.

Şəriət Nəzarət Şuraları (SSB-lər — Shariah Supervisory Boards) bu problemi həll etməkdə mərkəzi rol oynamalıdırlar. AAOIFI İdarəetmə Standartı №1 SSB-lərin funksiyalarını müəyyən edir: Şəriətə uyğunluğun təmin edilməsi, əmanətçilərin hüquqlarının qorunmasına nəzarət edilməsi və bank rəhbərliyinin hərəkətlərinin mənəvi risk yaratmamasının təmin edilməsi. Məhz bu səbəbdən bəzi alimlər, o cümlədən El-Gamal, İslami bankların qarşılıqlı bankçılıq (mutuality — mütüellik) strukturunu qəbul etmələrini təklif edirlər. Bu modeldə depozit sahibləri eyni zamanda bankın sahibləri olardılar ki, bu da maraqlar konfliktini aradan qaldırar.

5. İKİ QAT MUDARABAH MODELİ VƏ İKİ PƏNCƏRƏLİ MODEL: MÜQAYİSƏLİ TƏHLİL

İslami bankçılıq nəzəriyyəsində vəsaitlərin mobilizasiyası üçün iki əsas model mövcuddur:

İki Qat Mudarabah Modeli (Sxem A): Bu modeldə bankın aktiv və öhdəliklər tərəfləri tam inteqrasiya olunur. Öhdəliklər tərəfində əmanətçilər bankla Mudarabah müqaviləsi bağlayaraq bankın ümumi mənfəətindən pay alırlar. Aktiv tərəfində isə bank sahibkarlarla Mudarabah müqavilələri bağlayır. Bank həm investisiya depozitlərindən, həm də tələb depozitlərindən riskli layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün istifadə edə bilər.

İki Pəncərəli Model (Sxem B): Bu modeldə bankın öhdəlikləri iki ayrı "pəncərəyə" bölünür: tələb depozitləri üçün 100% ehtiyat saxlanılır, investisiya hesabları üçün isə ehtiyat saxlanılmır. Tələb depozitləri Amanah (saxlama) kimi qəbul edilir və bank tərəfindən kəsriyyə (fractional reserve) əsasında pul yaratmaq üçün istifadə edilə bilməz. Yalnız investisiya depozitləri riskli layihələrə yönəldilə bilər.

Sxem A, aktiv və öhdəliklərin tam inteqrasiyası səbəbindən Sxem B-dən daha risklidir. Lakin praktikada əksər İslami banklar Sxem A-nın müəyyən variantlarına daha yaxındırlar, çünki bu model daha yüksək mənfəət potensialı təklif edir.

6. NƏTİCƏ VƏ TÖVSİYƏLƏR

6.1. Əsas Nəticələr

Bu tədqiqat göstərir ki, İslami bankların vəsaitlərin mobilizasiyası mexanizmləri nəzəri cəhətdən konvensional bankçılıqdan köklü şəkildə fərqlənir: cari depozitlər Qard al-Hasan və ya Wadiah əsasında, investisiya depozitləri isə Mudarabah əsasında strukturlaşdırılır. Lakin praktikada bu fərq bir sıra institusional və bazar amilləri səbəbindən aşınmaya məruz qalır. DCR fenomeni, PER mexanizminin geniş tətbiqi, fondların qarışdırılması praktikası və PLS prinsipindən kütləvi uzaqlaşma İslami bankçılığın substantiv fərqliliyini zəiflədən əsas amillərdirdir.

6.2. Tövsiyələr

İslami bankçılığın öhdəliklər tərəfinin gücləndirilməsi üçün aşağıdakı tədbirlər tövsiyə olunur: AAOIFI və IFSB tərəfindən İAH-ların hüquqlarını qoruyan daha güclü korporativ idarəetmə standartlarının hazırlanması; PER və IRR mexanizmlərinin şəffaflığının artırılması və müstəqil audit tələblərinin gücləndirilməsi; İslami bankların PLS əsaslı maliyyələşdirmə payını artırmaq üçün tənzimləyici stimulların yaradılması; və İAH-ların idarəetmə qərarlarında iştirakını təmin edən yeni korporativ idarəetmə modellərinin araşdırılması. İslami bankçılığın gələcəyi onun Şəriətin mahiyyətinə — ədalət, şəffaflıq və risk paylaşımı prinsiplərinə — nə dərəcədə sadiq qala biləcəyindən asılıdır.

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI

Şəriət Mənbələri:

1. Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2:245, 2:278-279); ət-Tövbə (9:60); əl-Maidə (5:1).
2. Səhih Müslim — İmam Müslim ibn əl-Həccac.
3. Sünən ən-Nəsai — İmam Əhməd ibn Şüeyb ən-Nəsai.
4. Sünən ət-Tirmizi — İmam Məhəmməd ibn İsa ət-Tirmizi.

AAOIFI Standartları:

1. AAOIFI Şəriət Standartı №13 — Mudarabah.
2. AAOIFI Şəriət Standartı №19 — Qard (Borc).
3. AAOIFI Maliyyə Mühasibat Standartı №1 — Ümumi Təqdimat və Açıqlama.
4. AAOIFI Maliyyə Mühasibat Standartı №5 — Mənfəətin Bölüşdürülməsi Əsaslarının Açıqlanması.
5. AAOIFI İdarəetmə Standartı №1 — Şəriət Nəzarət Şurası.
6. AAOIFI (1999). İslami Banklar üçün Kapital Adekvatlığı Nisbətinin Hesablanması Haqqında Bəyanat. Bəhreyn.

Beynəlxalq Standartlar:

1. IFSB (2005). Capital Adequacy Standard for Institutions Offering Only Islamic Financial Services. Exposure Draft No. 2. Kuala Lumpur.

Akademik Mənbələr:

1. Ayub, Muhammad (2007). Understanding Islamic Finance. John Wiley & Sons.
2. Hassan, M. Kabir və Lewis, Mervyn K. (2007). Handbook of Islamic Banking. Edward Elgar Publishing.
3. Venardos, Angelo M. (2005). Islamic Banking and Finance in South-East Asia. World Scientific.
4. Obaidullah, Mohammed (2005). Islamic Financial Services. Islamic Economics Research Center, King Abdulaziz University.
5. Siddiqi, M.N. (1983). Issues in Islamic Banking. The Islamic Foundation, Leicester.
6. El-Gamal, Mahmoud A. (2006). Islamic Finance: Law, Economics, and Practice. Cambridge University Press.
7. Khan, Tariqullah və Ahmed, Habib (2001). Risk Management: An Analysis of Issues in Islamic Financial Industry. Islamic Research and Training Institute, IDB.
8. Chapra, M. Umer və Ahmed, Habib (2002). Corporate Governance in Islamic Financial Institutions. Occasional Paper No. 6, IRTI, IDB.
9. Saeed, Abdullah (1999). Islamic Banking and Interest: A Study of the Prohibition of Riba and its Contemporary Interpretation. E.J. Brill.
10. Errico, Luca və Farahbaksh, Mitra (1998). Islamic Banking: Issues in Prudential Regulations and Supervision. IMF Working Paper.

ƏSASİ TERMİNLƏR LÜĞƏTİ

Müəllif haqqında qeyd: Bu akademik tədqiqat məqaləsi İslami bankçılığın öhdəliklər strukturu və vəsaitlərin mobilizasiyası mexanizmləri haqqında Azərbaycan dilində hərtərəfli elmi mənbə təqdim etmək məqsədi ilə hazırlanmışdır. Məqalə AAOIFI, IFSB standartlarına və nüfuzlu akademik mənbələrə istinad edir.

© 2026. Bütün hüquqlar qorunur.