Giriş: Elm Axtarışının İslami Əsasları
İslam dinində elm axtarışı (talab al-ilm) – yəni bilik əldə etmək səyi – ibadətin ən ali formalarından biri hesab edilir. Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) buyurmuşdur: "Elm öyrənmək hər bir Müsəlman kişi və qadına fərzdir" (İbn Macə, Sünnə, 17). Bu hədis, İslam cəmiyyətində bilik əldə etməyin sadəcə fərdi bir seçim deyil, dini bir öhdəlik olduğunu vurğulayır.
Allah-Taala Qurani-Kərimdə buyurur: "De: “Heç bilənlərlə bilməyənlər eyni ola bilərmi?” Həqiqətən, yalnız ağıl sahibləri öyüd-nəsihət alırlar." (Zümər surəsi, 39:9). Bu ayə, bilik sahibi olanların cəmiyyətdəki fərqli və ali mövqeyini təsdiqləyir. Eyni zamanda, "...De: 'Rəbbim! Elmimi artır!'" (Taha surəsi, 20:114) duası, Müsəlmanların daimi olaraq bilik artırma istiqamətində çalışmalı olduqlarını göstərir.
Məhz bu İslami elm fəlsəfəsinin təcəssümü olaraq, İslam İnkişaf Bankı Qrupu (Islamic Development Bank Group – IDB Group) tərəfindən İslam Araşdırma və Təlim İnstitutu – IRTI (Islamic Research and Training Institute) təsis edilmişdir. IRTI, İslami maliyyə sənayesinin (Islamic Financial Services Industry – İMXS) intellektual və akademik sütununu təşkil edərək, Şəriətə uyğun (Shariah-compliant) iqtisadi sistemlərin inkişafına fundamental töhfələr vermişdir.
Birinci Fəsil: IRTI-nin Tarixi Təşəkkülü və Hüquqi Əsasları
1.1 Yaranma Zərurəti və Tarixi Kontekst
1970-ci illərin əvvəllərində, Müsəlman dünyasında böyük bir iqtisadi intibah (nahda iqtisadiyya) dövrü başlamışdı. 1973-cü ildə Zül-Qadə 1393 Hicri tarixində Ciddə şəhərində keçirilən Müsəlman Ölkələrinin Maliyyə Nazirlərinin Konfransında İslam İnkişaf Bankının (IDB) yaradılması haqqında Niyyət Bəyannaməsi qəbul edildi. IDB 1975-ci ildə (Hicri 1395) rəsmən fəaliyyətə başladı və bu hadisə İslami maliyyə sənayesinin doğuşunu (emergence) simvolizə etdi.
Lakin, IDB-nin Nizamnaməsindəki mühüm bir maddə gələcək IRTI-nin təşkilinə hüquqi əsas yaratdı. Bu maddəyə görə, IDB-nin vəzifələri arasında "üzv ölkələrdə inkişaf fəaliyyətləri ilə məşğul olan şəxslərə təlim imkanları təqdim etmək və Müsəlman ölkələrində iqtisadi, maliyyə və bankçılıq fəaliyyətlərinin Şəriətə uyğunluğunu təmin etmək üçün araşdırmalar aparmaq" da daxil idi.
1.2 Hüquqi Yaradılış Prosesi
IRTI-nin yaradılması prosesi üç əsas mərhələdən ibarət olmuşdur:
Birinci Mərhələ – Təsis Qərarı (1979): İnstitutun yaradılması haqqında ilk qərar IDB-nin İdarə Heyətinin (Board of Governors) Üçüncü İllik İclasında, 10 Rəbiül-Sani 1399 Hicri tarixində (miladi 14 mart 1979-cu il) qəbul edilmişdir. Bu qərar Qətnamə No. BG/14-99 ilə rəsmiləşdirilmişdir.
İkinci Mərhələ – Rəsmi Təsis (1981): IDB-nin İcraçı Direktorlar Şurasının (Executive Directors) qərarı ilə IRTI 1401-ci Hicri ildə (miladi 1981-ci il) rəsmən təsis edilmişdir.
Üçüncü Mərhələ – Fəaliyyətə Başlama (1983): İnstitut 1403-cü Hicri ildə (miladi 1983-cü il) operativ fəaliyyətə başlamışdır. İnstitutun mərkəzi Səudiyyə Ərəbistanının Ciddə şəhərində yerləşir.
1.3 Təşkilati İdarəetmə Strukturu
IRTI-nin idarəetmə strukturu IDB Qrupunun (IDB Group) ümumi idarəetmə mexanizmi ilə sıx inteqrasiya olunmuşdur. IDB Qrupu dörd əsas qurumdan ibarətdir: İslam İnkişaf Bankı (IDB), İnvestisiya və İxrac Kreditinin Sığortalanması üzrə İslam Korporasiyası (ICIEC), Özəl Sektorun İnkişafı üzrə İslam Korporasiyası (ICD) və İslam Araşdırma və Təlim İnstitutu (IRTI).
IDB-nin Prezidenti eyni zamanda IRTI-nin də Prezidentidir. IDB-nin İdarə Heyəti və İcraçı Direktorlar Şurası İnstitutun ali siyasət müəyyənləşdirən orqanı kimi çıxış edir. İnstitutun gündəlik rəhbərliyi isə bir Direktor tərəfindən həyata keçirilir. Bu struktur, İnstitutun strateji qərarlarının IDB-nin ümumi missiyası və vizyonu ilə uyğunlaşmasını təmin edir.
İkinci Fəsil: IRTI-nin Missiyası, Məqsədləri və Funksiyaları
2.1 Əsas Missiya: Şəriətə Uyğun İqtisadi İnkişaf
IRTI-nin missiyası Məqasid əş-Şəriə (Maqasid al-Shariah) – yəni İslam Hüququnun Ali Məqsədləri – ilə tam uyğunluq təşkil edir. Məqasid əş-Şəriə konsepsiyasına görə, İslam hüququ beş əsas dəyəri qorumağı hədəfləyir: din (din), həyat (nafs), ağıl (aql), nəsil (nasl) və mal-mülk (mal). IRTI-nin fəaliyyəti xüsusilə sonuncu – hifz al-mal (malın qorunması) prinsipinə xidmət edir.
İnstitutun əsas məqsədi iki istiqamətdə müəyyən edilmişdir:
Tədqiqat istiqaməti: Müsəlman ölkələrində iqtisadi, maliyyə və bankçılıq fəaliyyətlərinin Şəriətə uyğunluğunu təmin etmək üçün fundamental və tətbiqi araşdırmalar aparmaq.
Təlim istiqaməti: IDB üzv ölkələrində iqtisadi inkişaf fəaliyyətləri ilə məşğul olan mütəxəssislərə İslami maliyyə sahəsində peşəkar təlim imkanları təqdim etmək.
Bu ikili missiya, İslami maliyyə sisteminin həm nəzəri (nazari), həm də praktiki (amali) inkişafını təmin etmək üçün zəruri olan tarazlığı əks etdirir.
2.2 Konkret Funksiyalar və Fəaliyyət Sahələri
IRTI-nin funksiyaları beş əsas kateqoriyada qruplaşdırıla bilər:
2.2.1 Tədqiqat və Modelləşdirmə Funksiyası
İnstitut iqtisadiyyat, maliyyə və bankçılıq sahələrində Şəriətin tətbiqi üçün modellər və metodlar inkişaf etdirmək məqsədilə əsaslı (fundamental) və tətbiqi (applied) araşdırmalar təşkil edir və əlaqələndirir. Bu funksiya xüsusilə aşağıdakı sahələri əhatə edir:
- Sukuk (İslami investisiya sertifikatları) – real aktivlərə əsaslanan, faizə alternativ olan maliyyə alətləri
- Mudarabah (əmək-kapital ortaqlığı) – bir tərəfin kapital, digərinin əmək qoyduğu mənfəət bölgüsü müqaviləsi
- Musharakah (ədalətli ortaqlıq) – bütün tərəflərin həm kapital, həm də idarəetmədə iştirak etdiyi şəriklik
- Murabaha (xərc-üstü satış) – malın alış qiymətinin üzərinə razılaşdırılmış mənfəət əlavə edilərək satışı
- Likvidliyin idarə edilməsi və risk təhlili metodologiyaları
2.2.2 Kadr Təlimi və İnkişafı Funksiyası
İslami iqtisadiyyat sahəsində peşəkar kadrların təlimini və inkişafını təmin etmək IRTI-nin kritik funksiyalarından biridir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) buyurmuşdur: "Kim elm axtarışı yoluna çıxarsa, Allah onun üçün Cənnətə gedən yolu asanlaşdırar" (Səhih Muslim). Bu hədis, elm öyrətmək və yaymağın dini savabını vurğulayır.
IRTI, İslami maliyyə mütəxəssislərinin yetişdirilməsi üçün müxtəlif proqramlar həyata keçirir:
- Peşəkar sertifikasiya proqramları
- Qısamüddətli təlim kursları
- Doktorantura və post-doktorantura təqaüdləri
- Qonaq tədqiqatçı proqramları
2.2.3 Məlumat Mərkəzi Funksiyası
İnstitut, fəaliyyəti ilə bağlı sahələrdə məlumat toplamaq, sistemləşdirmək və yaymaq üçün güclü bir məlumat mərkəzi (Information Centre) yaratmışdır. Bu mərkəz üzv ölkələrə sənaye, bankçılıq və maliyyə sahələrində dəyərli məlumatlar təqdim edir.
2.2.4 Akademik Nəşriyyat və Təbliğat Funksiyası
IRTI hər il, xüsusilə Ramazan ayı ərzində, müasir Müsəlman iqtisadi düşüncəsinin infrastrukturuna birbaşa təsir göstərən Fiqh əl-Muamalat (İslam Kommersiya Fiqhi) aspektlərinə dair mühazirələr proqramı təşkil edir. Bu proqram İslami maliyyənin fiqhi əsaslarının geniş auditoriyaya çatdırılmasına xidmət edir.
İnstitutun nəşriyyat fəaliyyəti geniş spektrli tədqiqat sənədlərini, kitabları və akademik jurnalları əhatə edir.
2.2.5 Beynəlxalq Əlaqələndirmə Funksiyası
IRTI digər tədqiqat mərkəzləri və universitetlərlə – həm İslam, həm də Qərb universitetlərindən – əlaqə saxlayır və İslami iqtisadiyyat, bankçılıq və maliyyə kurrikulumu olan universitetlərdə aparılan tədqiqat layihələrinə maliyyə dəstəyi verir.
Üçüncü Fəsil: IRTI-nin İslami Maliyyə Ekosistemindəki Rolu
3.1 Tədqiqat Liderliyi və Akademik Töhfələr
IRTI İslami maliyyə sahəsində aparıcı tədqiqat mərkəzi kimi tanınır. İnstitut maliyyə alətlərinin inkişafı, likvidliyin idarə edilməsi, riskin təhlili və İslami kapital bazarları kimi vacib sahələrdə çoxsaylı tədqiqat sənədləri və nəşrlər dərc etmişdir.
İnstitutun intellektual kapitalı dünya şöhrətli alimlərdən formalaşmışdır. Dr. M. Umer Chapra – İslami iqtisadiyyatın nəzəri əsaslarının inkişafında mühüm töhfələri olan alim, Dr. Tariqullah Xan – İslami bankçılıq və maliyyə bölməsinin rəhbəri və İslami Maliyyə Xidmətləri Şurasının (IFSB) Risk İdarəetmə İşçi Qrupunun üzvü, Monzer Kahf – Zəkat və Vəqf sahələrində aparıcı mütəxəssis, 2001-ci ildə İslami İqtisadiyyat üzrə IDB Mükafatı laureatı, və M. Fahim Xan – İslami İqtisadiyyat, Əməkdaşlıq və İnkişaf Bölməsinin rəhbəri kimi görkəmli alimlər İnstitutun əsas kadrları olmuşlar.
Bu alimlər tərəfindən hazırlanan fundamental əsərlər, o cümlədən "İslami Bankların Tənzimlənməsi və Nəzarəti", "İslami Banklara Dair Tez-Tez Verilən Suallara Cavablar" və "İslami Bankların Qarşılaşdığı Çətinliklər" kimi nəşrlər, İslami maliyyə sahəsində standart istinad mənbələri hesab olunur.
3.2 Beynəlxalq Maliyyə İnfrastrukturunun Dəstəklənməsi
IRTI, beynəlxalq İslami maliyyə infrastrukturunun formalaşmasında katalizator rolunu oynamışdır. İnstitut aşağıdakı qurumların yaradılması və inkişafı proseslərində fəal iştirak etmişdir:
İslami Maliyyə Xidmətləri Şurası (IFSB): 2002-ci ildə Malayziyada yaradılan bu qurum İslami maliyyə institutlarının tənzimlənməsi və nəzarəti üçün beynəlxalq standartlar hazırlayır. AAOIFI Şəriət Standartı No. 1-9 İslami maliyyə müəssisələrinin əməliyyatlarının Şəriətə uyğunluğunu təmin etmək üçün əsas çərçivəni müəyyənləşdirir.
Beynəlxalq İslami Maliyyə Bazarı (IIFM): Bəhreyndə yerləşən bu qurum İslami maliyyə məhsullarının harmonizasiyası və standartlaşdırılması üzrə fəaliyyət göstərir.
İslami Maliyyə Müəssisələri üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı (AAOIFI): 1991-ci ildə Bəhreyndə yaradılan bu qurum İslami maliyyə müəssisələri üçün mühasibat, audit, idarəetmə və Şəriət standartları hazırlayır. Hal-hazırda AAOIFI 56-dan çox standart nəşr etmişdir.
Beynəlxalq İslami Reytinq Agentliyi (IIRA): 2002-ci ildə yaradılan və IDB-nin 42% paya sahib olduğu bu qurum İslami bankları və maliyyə alətlərini qiymətləndirir.
Bu qurumların hamısı birlikdə İslami maliyyə sənayesinin (İMXS) global infrastrukturunu təşkil edir və IRTI bu ekosistemin intellektual mərkəzi rolunu oynayır.
3.3 Sosial İnkişaf və Ümmətin Rifahı
IRTI, IDB Qrupunun bir hissəsi olaraq, üzv ölkələrin iqtisadi və sosial tərəqqisini təşviq etməyə xidmət edir. Allah-Taala buyurur: "...Yaxşılıq etməkdə və Allahdan qorxmaqda bir-birinizə yardım edin. Günah işlərdə və düşmənçilikdə bir-birinizə kömək etməyin..." (Maidə surəsi, 5:2). Bu Quran ayəsi əsasında, IRTI Müsəlman icmalarına aşağıdakı istiqamətlərdə dəstək verir:
Zəkat Proqramları: İslami maliyyənin fundamental sütunlarından biri olan Zəkat (məcburi sədəqə) sisteminin səmərəli tətbiqi üçün tədqiqatlar və təlimlər keçirilir. AAOIFI Şəriət Standartı No. 35 Zəkatın hesablanması və bölüşdürülməsi qaydalarını müəyyənləşdirir.
Vəqf Proqramları: Vəqf (xeyriyyə fondu) – İslami iqtisadi sistemdə uzunmüddətli sosial rifahı təmin edən institutu inkişaf etdirmək üçün araşdırmalar aparılır.
Təbii Fəlakətlərdə Yardım: Üzv ölkələrdə baş verən təbii fəlakətlər zamanı humanitar yardım proqramlarının Şəriətə uyğun şəkildə həyata keçirilməsinə dəstək verilir.
3.4 İslami Kapital Bazarlarının İnkişafı
İnstitut İslami kapital bazarlarının inkişafı ilə bağlı fəal tədqiqat marağını davam etdirir. Sukuk (İslami investisiya sertifikatları) bazarının inkişafı bu sahədə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
AAOIFI Şəriət Standartı No. 17 "İnvestisiya Sukukları" İslami kapital bazarlarının əsas alətlərindən birinin Şəriətə uyğun strukturunu müəyyənləşdirir. IRTI-nin nəşrləri yeni məhsulların inkişafını və bazarların həcminin genişləndirilməsini dəstəkləyir. İnstitutun tədqiqatları, məsələn, Malayziya Global Sukuku (600 milyon ABŞ dolları), IDB Etibar Sertifikatı (400 milyon ABŞ dolları), Qətər Global Sukuku (700 milyon ABŞ dolları) kimi mühüm emissiyaların strukturlaşdırılmasında istifadə edilmişdir.
Dördüncü Fəsil: IRTI-nin Digər İslami Elm Müəssisələri ilə Müqayisəsi
İslami maliyyə sahəsində tədqiqat və təlim aparan bir neçə mühüm qurum mövcuddur. IRTI-ni bu qurumlarla müqayisə etmək onun unikal mövqeyini anlamağa kömək edir.
4.1 Beynəlxalq İslami İqtisadiyyat Tədqiqat Mərkəzi (ICRIE)
Kral Əbdüləziz Universiteti nəzdində fəaliyyət göstərən ICRIE akademik dərəcələr verən təhsil müəssisəsidir. IRTI-dən fərqli olaraq, ICRIE magistratura və doktorantura proqramları həyata keçirir. ICRIE 1977-ci ildə yaradılıb və İslami iqtisadiyyat sahəsində ilk PhD proqramını buraxmışdır. Bu müəssisə fundamental akademik tədqiqata fokuslanır, praktiki təlim isə IRTI-nin güclü tərəfidir.
4.2 Beynəlxalq İslam Düşüncəsi İnstitutu (IIIT)
1981-ci ildə yaradılan IIIT sosial elmlər və humanitar elmlərdə İslami düşüncənin yenidən modelləşdirilməsinə fokuslanır. Əsas fəaliyyət sahəsi "biliyin İslamlaşdırılması" (Islamicisation of Knowledge) konsepsiyasıdır — İsmail Raci əl-Faruqi tərəfindən formalaşdırılmış bu konsepsiya müasir sosial elmlərin İslami epistemologiya ilə yenidən qurulmasını hədəfləyir. IIIT maliyyə sahəsinə az fokuslanır — əsasən fəlsəfə, sosiologiya və təhsil sahələrində fəaliyyət göstərir.
4.3 INCEIF (Qlobal İslami Maliyyə Universiteti)
Malaziya Mərkəzi Bankı (BNM) tərəfindən 2005-ci ildə yaradılmış INCEIF İslami maliyyə sahəsində yeganə xüsusi universitetdir — magistratura, doktorantura və peşəkar sertifikasiya proqramları həyata keçirir. INCEIF-in fokusU akademik dərəcə və peşəkar sertifikasiyadadır, IRTI-nin fokusU isə tədqiqat və qısamüddətli təlimdir.
4.4 IRTI-nin Unikal Mövqeyi
IRTI digər qurumlardan fərqli olaraq, akademik dərəcə verən təhsil müəssisəsi deyil. Bunun əvəzinə, tədqiqat, peşəkar təlim və məlumat xidmətlərinə fokuslanır. Beynəlxalq İslami Maliyyə Bazarı (IIFM) və İslami Maliyyə Xidmətləri Şurası (IFSB) kimi digər beynəlxalq qurumlarla birbaşa əməkdaşlıq edərək, IRTI nəzəriyyədən praktikaya körpü rolunu oynayır. IRTI-nin əsas üstünlüyü IDB Qrupunun bir hissəsi olmasıdır — bu, 57 üzv ölkənin resurslarına birbaşa çıxış imkanı verir.
Beşinci Fəsil: IRTI-nin Strateji Əhəmiyyəti və Gələcək Perspektivləri
5.1 İnsan Kapitalının İnkişafında Mərkəzi Rol
İslami maliyyə sənayesinin dayanıqlı inkişafı üçün insan kapitalının (human capital) formalaşdırılması kritik əhəmiyyət daşıyır. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) buyurmuşdur: "Hikmət möminin itirilmiş malıdır; onu harada tapsa götürsün" (Tirmizi). Bu hədis, Müsəlmanların biliyi hər yerdən əldə etməli olduqlarını vurğulayır.
IRTI bu missiyanı həyata keçirərək:
- İslami maliyyə mütəxəssislərini yetişdirir
- Şəriət alimlərinə müasir maliyyə biliklərini öyrədir
- Maliyyəçilərə Şəriət prinsiplərini aşılayır
Bu ikitərəfli yanaşma, İslami maliyyə institutlarının həm Şəriətə uyğunluğunu, həm də texniki səmərəliliyini təmin edir.
5.2 Qlobal Şəbəkələşmə və Regional Genişlənmə
IDB Qrupu hal-hazırda üç regional ofisi – Almatı (Qazaxıstan), Kuala Lumpur (Malayziya) və Rabat (Mərakeş) – və on üzv ölkədə səkkiz sahə nümayəndəliyi vasitəsilə fəaliyyət göstərir. Bu coğrafi yayılma IRTI-nin tədqiqat və təlim proqramlarının müxtəlif regionlara çatmasını təmin edir. Almatı ofisi xüsusilə Mərkəzi Asiya və Qafqaz regionu üçün əhəmiyyətlidir — Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistan bu ofisin əhatə dairəsindədir. Azərbaycan üçün IRTI ilə əməkdaşlıq İslami maliyyə kadrlarının hazırlanmasında strateji əhəmiyyət daşıyır — IRTI-nin təlim proqramlarına Azərbaycanlı mütəxəssislərin göndərilməsi prioritet olmalıdır.
5.3 Şəriət Standartlarının Harmonizasiyası
AAOIFI-nin Şəriət Şurasının rolu kontekstində, IRTI İslami maliyyə məhsullarının Şəriətə uyğunluğunun qlobal səviyyədə harmonizasiyasına töhfə verir. Bu, İctihad (müstəqil hüquqi mühakimə) prosesinin nəticələrinin müxtəlif yurisdiksiyalarda tətbiqini asanlaşdırır. Harmonizasiya problemi əhəmiyyətlidir: müxtəlif ölkələrdə Şəriət Nəzarət Şuraları eyni məhsul barədə fərqli fətvalar verə bilər — IRTI-nin tədqiqatları bu fərqləri aşkarlayıb konsensus üçün akademik əsas yaradır.
Nəticə: IRTI-nin Tarixi Mirası və Gələcək Missiyası
İslam Araşdırma və Təlim İnstitutu, İslami maliyyə sisteminin konseptual və praktiki inkişafında, onun Şəriətə uyğunluğunun təmin edilməsində və sistemin tətbiqi üçün insan kapitalının hazırlanması sahəsində mərkəzi və strateji rol oynayan əsas təşkilatdır.
Allah-Taala Qurani-Kərimdə buyurur: "...Biz Kitabı sənə hər şeyi izah etmək üçün, həm də müsəlmanlara hidayət, mərhəmət və müjdə olsun deyə nazil etdik." (Nəhl surəsi, 16:89). Bu ayənin ruhuna uyğun olaraq, IRTI İslami maliyyənin hər aspektini ətraflı izah edən, Müslümanlar üçün hidayət və rəhmət olan tədqiqat və təlim fəaliyyətlərini həyata keçirir.
İnstitutun gələcək missiyası, İslami FinTech (Islamic Financial Technology), rəqəmsal bankçılıq və blokçeyn texnologiyalarının İslami maliyyə sisteminə Şəriətə uyğun şəkildə inteqrasiyasını araşdırmaq, yeni nəsil İslami maliyyə mütəxəssislərini yetişdirmək və qlobal səviyyədə İslami maliyyənin akademik legitimliyini artırmaq istiqamətində davam edəcəkdir.
Əsas Terminlər Lüğəti
| Termin | Azərbaycanca İzahı |
|---|---|
| IRTI | İslam Araşdırma və Təlim İnstitutu – IDB-nin tədqiqat və təlim qolu |
| IDB (IİB) | İslam İnkişaf Bankı – Müsəlman ölkələrinin çoxtərəfli inkişaf maliyyə təşkilatı |
| AAOIFI | İslami Maliyyə Müəssisələri üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı |
| IFSB | İslami Maliyyə Xidmətləri Şurası – tənzimləyici standartlar hazırlayan qurum |
| Şəriət | İslam Hüququ – Quran və Sünnəyə əsaslanan ilahi qanunlar sistemi |
| Sukuk | İslami investisiya sertifikatları – real aktivlərə əsaslanan maliyyə alətləri |
| Mudarabah | Əmək-kapital ortaqlığı – bir tərəfin kapital, digərinin əmək qoyduğu müqavilə |
| Musharakah | Ədalətli ortaqlıq – bütün tərəflərin kapital və idarəetmədə iştirakı |
| Murabaha | Xərc-üstü satış – malın alış qiyməti üzərinə razılaşdırılmış mənfəət əlavəsi |
| Fiqh əl-Muamalat | İslam Kommersiya Fiqhi – iqtisadi əməliyyatlarla bağlı İslam hüququ |
| Məqasid əş-Şəriə | İslam Hüququnun Ali Məqsədləri |
| Zəkat | Məcburi sədəqə – Müsəlmanların mal-mülkündən verilən illik ödəniş |
| Vəqf | Xeyriyyə fondu – uzunmüddətli sosial rifah üçün ayrılmış əmlak |
| İctihad | Müstəqil hüquqi mühakimə – Şəriət alimlərinin yeni məsələlər üzrə rəyi |
| İMXS | İslami Maliyyə Xidmətləri Sənayesi |
İstinadlar
Quran Ayələri:
- Zümər surəsi, 39:9
- Taha surəsi, 20:114
- Maidə surəsi, 5:2
- Nəhl surəsi, 16:89
Hədislər:
- İbn Macə, Sünnə, 17
- Səhih Muslim
- Tirmizi
AAOIFI Şəriət Standartları:
- Şəriət Standartı No. 1-9: İslami Maliyyə Müəssisələrinin Şəriətə Uyğunluğu
- Şəriət Standartı No. 17: İnvestisiya Sukukları
- Şəriət Standartı No. 35: Zəkat
Akademik Mənbələr:
- El-Ashker, A. & Wilson, R. (2006). Islamic Economics: A Short History
- Hassan, M.K. & Lewis, M.K. (2007). Handbook of Islamic Banking
- Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance
- Chapra, M.U. & Khan, T. (2000). Regulation and Supervision of Islamic Banks, IRTI, IDB
Bu akademik məqalə Azərbaycan Müsəlman icması üçün İslami maliyyə maarifləndirmə proqramı çərçivəsində hazırlanmışdır.