Bai' Al-Dain (Borcun Satışı)

Giriş

İslami maliyyə sistemi öz fəaliyyətini Qurani-Kərim, Sünnə və klassik fiqh prinsipləri üzərində qurur. Bu sistemin əsas məqsədi iqtisadi ədaləti təmin etmək, istismarçı maliyyə mexanizmlərini aradan qaldırmaq və real iqtisadi dəyər yaradan əməliyyatlara üstünlük verməkdir. Lakin müasir maliyyə bazarlarının mürəkkəb strukturu İslami maliyyə institutlarını bir sıra ciddi suallarla üz-üzə qoyur: borc kağızları ikincili bazarda satıla bilərmi? Veksellərin endirimli satışı Şəriətə uyğundurmu? Likvidlik ehtiyacı bu qadağanı yumşalda bilərmi?

Bütün bu sualların mərkəzində Bai' Al-Dain (بيع الدين — borcun satışı) konsepsiyası dayanır. Bu termin ərəb dilindən hərfi tərcümədə "borcun satışı" mənasını verir və bir şəxsin başqa bir şəxsdən alacağı olan borcu üçüncü tərəfə satmasını ifadə edir. Konvensional maliyyə sistemində bu əməliyyat "bills discounting" (veksellərin endirimli satışı), "factoring" (debitor borclarının satışı) və "asset-backed securitization" (aktivlə təmin olunmuş sekuritizasiya) kimi geniş yayılmış mexanizmlərin əsasını təşkil edir. Lakin İslam maliyyə hüququnda bu konsepsiya ən mübahisəli mövzulardan biri olaraq qalır.

Bu araşdırma məqaləsi Bai' Al-Dain konsepsiyasını hərtərəfli təhlil edərək onun Şəriət əsaslarını, dörd məzhəbin mövqelərini, müasir fiqh akademiyalarının qərarlarını, Malayziya təcrübəsinin xüsusiyyətlərini və bu qadağanın İslami kapital bazarlarına — xüsusilə Sukuk (İslami investisiya sertifikatları) bazarına — təsirini araşdırır. Eyni zamanda, məqalə Hawalah (borcun ötürülməsi) kimi Şəriətə uyğun alternativləri və müasir fintech həllərinin bu sahəyə gətirdiyi yeni perspektivləri nəzərdən keçirir.

1. Bai' Al-Dain-in Tərifi və Terminoloji Çərçivəsi

1.1. Lüğəvi və İstilahi Mənası

Bai' (بيع) ərəb dilində "satış" mənasını verir və İslam hüququnda tərəflərin qarşılıqlı razılığı əsasında mülkiyyətin dəyişməsini ifadə edən əqd növüdür. Dain (دين) isə "borc" mənasında işlədilir və bir şəxsin başqa bir şəxsin üzərində olan maliyyə tələbini ifadə edir. Beləliklə, Bai' Al-Dain bir borc sahibinin (kreditorun) başqa bir şəxsdən alacağı olan borcu üçüncü tərəfə — adətən endirimli qiymətə — satması əməliyyatıdır.

Məsələn, Əhməd Bəhrəmə 10.000 manat dəyərində mal satmış və ödənişi 6 ay sonraya təxirə salmışdır. Əhməd bu 10.000 manatlıq alacağını Kərimə 9.000 manata satırsa, bu əməliyyat Bai' Al-Dain hesab olunur. Konvensional bankçılıqda bu proses veksellərin diskont edilməsi (bills of exchange discounting) adlanır.

1.2. Dain-in Hüquqi Təbiəti

İslam fiqhində Dain (borc) Ain (مادdi, əlçatan əmlak) ilə fərqləndirilir. Borc bir Zimmah (ذمّة — şəxsin maliyyə öhdəliyi) üzərində qeydə alınan hüquqi tələbdir və fiziki mövcudluğu olmayan, yalnız hüquqi baxımdan tanınan bir dəyərdir. Bu fərq çox mühümdür, çünki İslam ticarət hüququ satışın əsas şərtlərindən biri kimi satılan əşyanın mövcud olmasını, müəyyən edilməsini və satıcının mülkiyyətində olmasını tələb edir. Borc isə maddi deyil, hüquqi bir tələb olduğu üçün adi əmtəə satışı qaydalarına tabe tutula bilməz.

Bu məsələdə Məhəmməd Ayub qeyd edir ki, kredit satışından yaranan borc sənədi (shahādah al-dayn — بيع شهادة الدين) Şəriət qaydalarına görə Gharar (qeyri-müəyyənlik) və Riba (faiz) ehtimalı səbəbindən satıla bilməz. Çünki borcun ödənilib-ödənməyəcəyi qeyri-müəyyəndir, endirimli satış isə birbaşa ribaya gətirib çıxarır.

2. Bai' Al-Dain-in Qadağanının Şəriət Əsasları

2.1. Riba ilə Birbaşa Əlaqə

Bai' Al-Dain-in endirimli satışının qadağan edilməsi, İslam maliyyəsinin ən fundamental prinsipi olan Riba (ربا — faiz, sələm) qadağasının məntiqi nəticəsidir. Uca Allah Qurani-Kərimdə buyurur:

"Sələm (faiz) yeyənlər (qəbirlərindən) ancaq şeytan toxunmuş (cin vurmuş dəli) kimi qalxarlar... Halbuki Allah alış-verişi halal, sələmi isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)

"Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun və əgər möminsinizsə, sələmdən qalan məbləğdən keçin." (əl-Bəqərə, 2:278)

Riba qadağası İslam iqtisad fəlsəfəsinin təməl daşıdır. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Vida Xütbəsində belə buyurmuşdur: "Ribanın hər növü ləğv edilmişdir. Sizin əsl malınız — sərmayəniz sizə məxsusdur. Nə zülm edin, nə də zülmə məruz qalın. Allahın əmri ilə ribanı tamamilə qadağan edirəm." (Təfsir əl-Xazin, I cild, s. 301).

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) həmçinin buyurmuşdur: "Qızılı qızıla, gümüşü gümüşə, buğdanı buğdaya, arpanı arpaya, xurmanı xurmaya, duzu duza — eyni miqdarda və əldən-ələ (dərhal) satın. Əgər əmtəələr fərqlidirsə, istədiyiniz kimi satın, lakin mütləq əldən-ələ olsun." (Müslim).

Bu hədis Riba al-Fadl (ربا الفضل — mübadilədə artım ribası) və Riba al-Nasiah (ربا النسيئة — gecikmə ribası) anlayışlarını ortaya qoyur. Borc pul ilə ifadə olunduğu üçün, borcun satışı mahiyyətcə pulun pulla mübadiləsidir. Belə mübadilədə hər hansı bir artım və ya azalma (endirim) olduğu halda, bu birbaşa riba hesab olunur. Buna əlavə olaraq, təxirə salınmış ödənişli satışda borc yarandıqdan sonra, borcun daha uzun müdddətə təxirə salınması müqabilində əlavə ödəniş tələb etmək Riba al-Cahiliyyə (ربا الجاهلية — İslam öncəsi dövrün ribası) hesab olunur — bu, cahiliyyə dövründə gəniş yayılmış "müddəti uzat, əlavə ödə" praktikasıdır.

2.2. Pulun Pul ilə Mübadiləsi Qaydası (Bai' al-Sarf)

İslam hüququnda pulun pul ilə mübadiləsi Bai' al-Sarf (بيع الصرف — valyuta mübadiləsi əqdi) qaydalarına tabedir. Bu qaydalara görə, eyni növ valyutanın mübadiləsi mütləq nominal dəyər (par value) üzrə və dərhal (əldən-ələ) həyata keçirilməlidir. Borc pulla ifadə olunduğu üçün, borcun satışı da faktiki olaraq pulun satışıdır. Buna görə də, 10.000 manatlıq borcun 9.000 manata satılması 10.000 manatın 9.000 manata dəyişdirilməsi deməkdir ki, bu da 1.000 manatlıq fərq riba hesab olunur.

AAOIFI Şəriət Standartı №1 (Ticarət Əməliyyatları) və №21 (Maliyyə Kağızları) bu prinsipi açıq şəkildə təsdiqləyir: borc sənədləri onların nominal dəyərindən fərqli qiymətə satıla bilməz.

2.3. Al-Kāli bil-Kāli Qadağası

Fiqh ədəbiyyatında "Al-Kāli bil-Kāli" (الكالئ بالكالئ) prinsipi — yəni hər iki tərəfin öhdəliyinin gələcəyə təxirə salındığı mübadilənin qadağası — Bai' Al-Dain-in hüquqi əsasını gücləndirir. Bu prinsip cahiliyyə dövründən məlum olan Bai' al-Dain bid-Dain (borcun borcla satışı) praktikasını qadağan edir. Bu əməliyyatda bir şəxs kredit müddəti bitdikdə borcu ödəyə bilmədikdə, "mənə başqa bir müddətə sat, əlavə ödəniş edərəm" deyirdi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu cür satışı qadağan etmişdir. Bu prinsip İslam hüququnda İcma (yekdil konsensus) statusu qazanmışdır.

Müasir bankçılıqda bu praktikanın ən bariz nümunəsi Murabahah (əmtəə satışında mənfəət əlavə etməklə maliyyələşdirmə) əməliyyatlarında "rollover" (borcun yenilənməsi) mexanizmidir. Müştəri Murabahah borcunu vaxtında ödəyə bilmədikdə, bank yeni Murabahah əqdi bağlayaraq müddəti uzadır və əlavə məbləğ tələb edir. Bütün Şəriət şuraları və alimləri bu praktikanı qəti şəkildə qadağan edir, çünki bu, mahiyyətcə borcun borcla mübadilə edilməsidir.

2.4. Dörd Məzhəbin Mövqeyi

Bai' Al-Dain-in endirimli satışının qadağanı baxımından dörd əsas Sünni məzhəbi arasında ciddi bir fikir ayrılığı yoxdur:

Hənəfi məzhəbi borcu üçüncü tərəfə satışı ümumiyyətlə qadağan edir, çünki borcda Gharar (qeyri-müəyyənlik) elementi mövcuddur — borcun ödənilib-ödəniləcəyi bəlli deyil. Bu, satış əqdinin əsas şərtlərindən olan "məlumluq" (ma’lūm) prinsipine ziddir. İmam əl-Kəsani "Bədai əl-Sənai" əsərində borcun diskontla satışının riba xarakteri daşıdığını aydın şəkildə ifadə etmişdir.

Maliki məzhəbi borcun üçüncü tərəfə satışını yalnız çox məhdud şərtlər daxilində icazə verir, lakin endirimli satışı qəti şəkildə qadağan edir.

Şafi məzhəbi borcun satışına icazə verir, lakin bu icazə yalnız borcun nominal dəyəri (par value) üzrə satıldığı halda keçərlidir. Məhəmməd Taqi Osmani xüsusilə vurğulayır ki, Malayziya alimlərinin Şafi məzhəbinə istinad edərək endirimli satışa icazə vermələri yanlışdır, çünki Şafi hüquqşünasları endirimli satışa heç vaxt icazə verməmişlər.

Hənbəli məzhəbi digər məzhəblərə paralel olaraq endirimli borc satışını riba əsasında qadağan edir. İbn Qudamə "əl-Muğni" adlı əsərində (4/233) bu mövqeyi təsdiqleyərək bildirmişdir ki, borcun nominal dəyərindən fərqli bir qiymətə satılması pulun puldan artıq alınması deməkdir — bu isə ribanın ta özüdür.

3. Müasir Şəriət Qurumlarının Mövqeyi

3.1. İslam Fiqh Akademiyası (Ciddə)

Ciddə şəhərində yerləşən İslam Fiqh Akademiyası (مجمع الفقه الإسلامي الدولي — OIC-nin Beynəlxalq İslam Fiqh Akademiyası) bütün Müsəlman ölkələrinin, o cümlədən Malayziyanın nümayəndələrinin iştirakı ilə Bai' Al-Dain-in endirimli satışının qadağan edilməsini yekdilliklə (heç bir etiraz olmadan) təsdiqləmişdir. Bu qərar İslam maliyyə sənayesi üçün ən mötəbər istinad mənbələrindən biri hesab olunur və beynəlxalq İslami maliyyə institutları tərəfindən geniş şəkildə qəbul edilir.

3.2. AAOIFI Mövqeyi

AAOIFI (İslami Maliyyə İnstitutları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı) öz Şəriət Standartlarında borc sənədlərinin nominal dəyərdən fərqli qiymətə satışını Şəriətə uyğunsuz elan etmişdir. AAOIFI Şəriət Standartı №17 (İnvestisiya Sukukları) xüsusilə qeyd edir ki, Murabahah və Salam kimi borc yaradan alətlər əsasında buraxılan Sukuklar ikincili bazarda sərbəst ticarət oluna bilməz, çünki onlar borcu təmsil edir. Standart №5 (Zəmanətlər) isə bu kontekstdə zəmanət mexanizmlərinin Şəriət çərçivəsini müəyyən edir.

3.3. Pakistanın Təcrübəsi

1980-ci illərin əvvəllərində Pakistan bankları ticarət veksellərini Murabahah əqdi kimi qəbul edərək alırdılar. Lakin Pakistanın İslam İdeologiyası Şurası və Şəriət Məhkəmələri bu əməliyyatları qəbul etmədi. Şura qərara gəldi ki, borc sənədlərinin endirimli alışı mahiyyətcə faizli kreditvermədir və İslami banklar bu cür əməliyyatlardan uzaq durmalıdırlar.

4. Malayziya İstisnası: Mübahisəli Praktika

4.1. Şafi Məzhəbinə İstinad

Malayziya İslami maliyyə bazarı digər Müsəlman ölkələrindən fərqli bir yol tutaraq Bai' Al-Dain-ə müəyyən şərtlər daxilində icazə vermişdir. Bu mövqe Şafi məzhəbinin borcun satışına icazə verən hökmünə əsaslanır. Lakin Taqi Osmani və digər beynəlxalq Şəriət alimləri bu istinadın yanlış tətbiq edildiyini vurğulayırlar. Çünki Şafi hüquqşünasları borcun satışına yalnız nominal dəyəri üzrə icazə vermişlər — endirimli satışa deyil.

4.2. Bai' al-Inah və Bai' Al-Dain Kombinasiyası

Malayziya hökuməti qısamüddətli hökumət qiymətli kağızlarının likvidliyini təmin etmək üçün ikili bir strategiya tətbiq etmişdir. Əvvəlcə Bai' al-Inah (بيع العينة — satış və geri satınalma əqdi, yəni satıcının malı alıcıya kreditlə satıb dərhal nağd pulla geri alması) əməliyyatı həyata keçirilir, sonra isə yaranan borc sənədi Bai' Al-Dain vasitəsilə üçüncü tərəfə satılır. Bu mexanizm İslami banklararası pul bazarını (Islamic Interbank Money Market — IIMM) dərinləşdirməyə imkan vermişdir.

Lakin beynəlxalq Şəriət alimləri bu praktikanı kəskin tənqid edirlər. Rosly və Sanusi öz araşdırmalarında qeyd edirlər ki, Malayziya İslami istiqrazlarında hüquqi hiylələrin (Hiyal) istifadəsi əqdin Niyyah (niyyət) komponentini arxa plana keçirir. Onlar yazırlar: "Bai' al-Inah əsasında buraxılan İslami istiqrazların Şəriətə uyğunluğu şübhə altındadır, çünki praktikacılar və müvafiq Şəriət ekspertləri İslam hüququ normalarını yanlış tətbiq etmiş ola bilərlər."

4.3. İslami Qəbul Edilmiş Veksel (IAB)

Malayziyada banklar ticarətin maliyyələşdirilməsi — xüsusilə ixrac və yerli satışlar — zamanı Islamic Accepted Bill (İslami Qəbul Edilmiş Veksel) alətindən istifadə etmişlər. Bu veksellər Bai' Al-Dain prinsipi əsasında üçüncü tərəfə satılaraq bankların likvidlik ehtiyaclarını ödəmişdir. Malayziya investisiya bankirləri bu konsepsiyanı daha da irəli apararaq Murabahah əsaslı borc sənədlərini sıfır-kupon istiqrazlarına (zero-coupon bonds) parçalayıb əsas məbləğ və mənfəət komponentlərini ayırmışlar. Al-Murabahah Notes Issuance Facility (MuNIF) və Al-Bai-Bithaman Ajil Islamic Debt Securities (ABBA) kimi məhsullar mahiyyətcə İslami borc alətləri ilə konvensional borc alətləri arasındakı fərqi bulanıqlaşdırmışdır.

5. Bai' Al-Dain Qadağasının Sukuk Bazarına Təsiri

5.1. Borc Əsaslı Sukukların Ticarət Məhdudiyyəti

Sukuk (صكوك — İslami investisiya sertifikatları) müəyyən aktiv, layihə və ya xidmətlərdə bölünməz mülkiyyət payını təmsil edən bərabər dəyərli sertifikatlardır. AAOIFI Şəriət Standartı №17-yə görə, Sukuklar Mudarabah (etimad əsaslı mənfəət bölgüsü), Musharakah (ortaq müəssisə), İjarah (icarə), Salam (əvvəlcədən satış) və İstisna (sifarişlə istehsal) əsasında strukturlaşdırıla bilər.

Lakin Murabahah (satıcının əmtəəni əldə etmə qiymətini və mənfəət payını açıqlayaraq kreditlə satması) və Bai' bi-Thaman Ajil (BBA — təxirəsalınmış ödənişlə satış) əsasında buraxılan Sukuklar borc təbiətli sənədlərdir. Bu borc sertifikatları (Shahādah al-Dayn) nominal dəyəri üzrə satıla bilmədikləri üçün, Bai' Al-Dain qadağası səbəbindən ikincili bazarda ticarətləri tamamilə istisna edilir.

AAOIFI Standartına görə Sukuk növlərinin ikincili bazarda ticarət imkanları aşağıdakı kimidir:

Mudarabah və Musharakah Sukukları: Fəaliyyət başladıqdan sonra bazar qiymətilə ticarət oluna bilər, çünki maddi aktivlərdə mülkiyyət payını təmsil edirlər.

İjarah Sukukları: Mövcud daşınmaz və ya daşınar aktivlər əsasında olan İjarah Sukukları bazar qiymətilə sərbəst ticarət oluna bilər.

Salam Sukukları: Yalnız nominal dəyərə ticarət oluna bilər.

Murabahah Sukukları: İkincili bazarda ticarət oluna bilməz, çünki onlar birbaşa borc tələbini ifadə edirlər.

5.2. Likvidlik Paradoksu

Bai' Al-Dain-in qadağan edilməsi İslami banklar üçün ciddi bir likvidlik problemi yaradır. Murabahah İslami bankların ən geniş istifadə etdiyi maliyyələşdirmə alətidir, lakin bu əməliyyatlardan yaranan debitor borcları (alacaqlar) nağd pula çevrilə bilmir. İslami banklar vaxtilə likvidlik idarə etmə məqsədilə Tawarruq (təvərrüq — üçüncü tərəf vasitəsilə metal bazarında alqı-satqı əməliyyatı) və beynəlxalq metal bazarlarında Murabahah əməliyyatlarına müraciət edirdilər. Lakin bu əməliyyatların modus operandisi Şəriət alimləri tərəfindən tam qəbul edilmirdi.

5.3. Qarışıq Portfel Həlli

Bu problemin həlli olaraq qarışıq portfel Sukukları irəli sürülmüşdür. Əgər bir fondun portfelində maddi aktivlər (əmtəələr, daşınmaz əmlak, icarəyə verilmiş əmlak) ümumi dəyərin 51%-dən çoxunu, likvidlik və borc komponentləri isə 50%-dən azını təşkil edərsə, fondun payları ticarət oluna bilər. Bu prinsip əsasında İslam İnkişaf Bankı (İDB) 2003-cü ildə 400 milyon ABŞ dolları dəyərində Solidarity Trust Sukuk buraxmışdır. Bu Sukukların portfeli İjarah, Murabahah və İstisna əqdlərindən ibarət idi və İjarah aktivləri daim 50%-dən çox hissəni təşkil edirdi. Əgər İjarah aktivlərinin nisbəti 25%-dən aşağı düşsəydi, Sukukların ləğv edilməsi (dissolution event) baş verəcəkdi.

6. Hawalah: Şəriətə Uyğun Alternativ

Bai' Al-Dain-in qadağanı borc ötürülməsinin tamamilə mümkün olmadığı anlamına gəlmir. İslam hüququnda Hawalah (حوالة — borcun ötürülməsi, həvalə) mexanizmi mövcuddur. Hawalah borcun bir borclunun üzərindən başqa bir borclunun üzərinə köçürülməsidir və bütün məzhəblər tərəfindən icazə verilir.

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurmuşdur: "İmkanı olan şəxsin borcu ödəməkdən boyun qaçırması zülmdür. Əgər birinizin borcu varlı bir şəxsə köçürülürsə, qoy onu qəbul etsin." (Buxari və Müslim).

Hawalah ilə Bai' Al-Dain arasındakı əsas fərq budur: Hawalah-da borc köçürülür (transfer), lakin satılmır. Hawalah-da borc nominal dəyəri üzrə ötürülür və orijinal borcluna müraciət hüququ (recourse) qorunur. Bai' Al-Dain-da isə borc satılır — tez-tez endirimli qiymətə — və satıcının borclunun defoltuna görə heç bir məsuliyyəti qalmır. Bai' al-Sarf qaydalarına görə, borc sənədi yalnız nominal dəyərinə bərabər qiymətə, inkasso (tahsil) xərclərini çıxmaqla üçüncü tərəfə ötürülə bilər. Bu inkasso xərcləri isə borc məbləğinə bağlı olmamalı, yalnız faktiki xərclərə əsaslanmalıdır.

7. Müasir Kontekst: Factoring, Fintech və Yeni Perspektivlər

7.1. İslami Factoring

Konvensional maliyyədə factoring (faktorinq) şirkətin debitor borclarını banka (faktor) ötürməsini, bankın isə bu borclara qarşı maliyyələşdirmə təmin etməsini nəzərdə tutur. İslami kontekstdə bank borcu yığma fəaliyyəti üçün qanuni olaraq Ujrah (أجرة — xidmət haqqı) tələb edə bilər, lakin verilən kreditə görə faiz qəbul edə bilməz. Bai' Al-Dain qadağası bu debitor borclarının nominal dəyərdən fərqli qiymətə satışını mümkünsüz edir. Bu səbəbdən İslami faktorinq əməliyyatları konvensional həmkarlarından fərqli strukturlaşdırılır — bank agent (Wakil) rolunda çıxış edərək borcu yığır və yalnız xidmət haqqı alır, endirim yox.

7.2. Müasir Sukuk Bazarının Dinamikası

2001-ci ildən etibarən Sukuk bazarı sürətlə inkişaf etmişdir. Malayziyada 2002-ci ildə buraxılan 600 milyon ABŞ dolları dəyərində ilk dollar denominasiyalı Sukuk, ardınca Bəhreyndə, Səudiyyə Ərəbistanı, Qatar, BƏƏ, İngiltərə, Almaniya, Pakistan, İndoneziya və digər ölkələrdə buraxılan onlarla suveren və korporativ Sukuk buraxılışı bu sahənin potensialını göstərmişdir. Dubai Port World-ün P&O-nun alınması üçün 3.5 milyard dollarlıq PCFC Sukuku və Nakheel-in 3.52 milyard dollarlıq Sukuku kimi nəhəng buraxılışlar bazarın dərinliyini artırmışdır.

Lakin bu inkişaf borc əsaslı və mülkiyyət əsaslı Sukuklar arasındakı fərqi daha da kəskinləşdirmişdir. İjarah Sukuklarında aktiv ikincili bazarda gündəlik 10 milyon dollardan çox ticarət həcmi görmüşdür, lakin Murabahah əsaslı Sukuklar Bai' Al-Dain qadağası səbəbindən bu imkandan məhrumdur.

7.3. Fintech və Blokçeyn Həlləri

Müasir fintech sektoru bu likvidlik probleminə yeni perspektivlər gətirir. Blokçeyn texnologiyası əsasında tokenləşdirilmiş Sukuklar real aktivlər üzərində bölünməz mülkiyyət paylarını daha effektiv şəkildə təmsil edə bilər. Smart kontraktlar vasitəsilə Sukuk sahiblərinin hüquqları avtomatik olaraq idarə oluna bilər. Lakin bu texnoloji yeniliklər Bai' Al-Dain-in əsas Şəriət qadağasını dəyişdirmir — borc təbiətli Sukuklar texnoloji vasitədən asılı olmayaraq endirimli satıla bilməz.

Dubayda İslam İqtisadiyyatı İnkişaf Mərkəzi və bir sıra fintech startapları İjarah əsaslı tokenləşdirilmiş Sukuk platformaları üzərində işləyir. Bu platformalar borc komponentini minimuma endirərək, əsasən icarə gəlirləri yaradan real aktivlər üzərində qurulur. Bu yanaşma Bai' Al-Dain qadağasını pozmadan likvidlik təmin etməyin ən perspektivli yollarından biridir.

Fintech sahəsində peer-to-peer (P2P) kredit platformaları da borc ticarəti elementləri ehtiva edir. Məsələn, bir investor P2P platformasında verdiyi borcun alacağını başqa bir investora diskontla sata bilsə, bu Bai' Al-Dain-in rəqəmsal formasıdır. İslami fintech şirkətləri bu problemi aradan qaldırmaq üçün Mudarabah və Müşarəkə əsaslı mənfəət paylaşma modellərindən istifadə edirlər — bu modellərdə investorlar borcu deyil, layihədəki mülkiyyət payını satırlar ki, bu da Şəriətə uyğundur.

Azərbaycan kontekstində bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır: ölkədə İslami bankçılıq inkişaf etdikcə, Sukuk bazarının yaranması gündəmə gələcək. AAOIFI Standartı №17-nin Bai' Al-Dain qaydalarını düzgün tətbiq etmək, yalnız İcarə və Mudarabah/Musharakah əsaslı Sukuklardan başlamaq və Murabahah əsaslı Sukuklardan uzaq durmaq Azərbaycan üçün strateji tövsiyədir.

8. Maqasid al-Shariah Perspektivi

Bai' Al-Dain qadağasının dərin fəlsəfi əsası Maqasid al-Shariah (Şəriətin Məqsədləri) çərçivəsində daha aydın anlaşılır. İmam əl-Ğəzali və İmam əş-Şatibi tərəfindən sistemləşdirilən Maqasid nəzəriyyəsinə görə, Şəriətin beş əsas məqsədi vardır: dinin qorunması (Hifz al-Din), canın qorunması (Hifz al-Nafs), ağlın qorunması (Hifz al-Aql), nəslin qorunması (Hifz al-Nasl) və malın qorunması (Hifz al-Mal).

Bai' Al-Dain qadağası Hifz al-Mal (malın qorunması) məqsədinə birbaşa xidmət edir. Endirimli borc satışı zəif maliyyə vəziyyətində olan borcluları istismar etməyə yol açar, çünki kreditor borcunu endirimli sataraq zərər görür, alıcı isə borcludan tam nominal dəyəri tələb edir. Bu, cəmiyyətdə maliyyə ədalətsizliyinə gətirib çıxarır.

Eyni zamanda, bu qadağa maliyyə spekulyasiyasının qarşısını alır. Konvensional maliyyə bazarlarında borc sənədlərinin endirimli ticarəti nəhəng spekulyativ bazarlar yaradır — bu bazarlar 2008-ci il qlobal maliyyə böhranında əsas amillərdən biri olmuşdur. Mortgage-backed securities (ipoteka ilə təmin olunmuş qiymətli kağızlar) və collateralized debt obligations (CDO — girovla təmin olunmuş borc öhdəlikləri) kimi alətlər mahiyyətcə borcun borcla satışı prinsipinə əsaslanırdı. İslam maliyyəsinin Bai' Al-Dain qadağası bu cür sistemik risklərin qarşısını alaraq maliyyə sabitliyini qoruyur.

Terminologiya Lüğəti

Bai' Al-Dain (بيع الدين) — Borcun satışı; bir şəxsin alacağı olan borcu üçüncü tərəfə satması əməliyyatı.

Riba (ربا) — Faiz, sələm; borc əməliyyatlarında və ya eyni cinsli malların mübadiləsində meydana gələn hər hansı ədalətsiz artım.

Riba al-Fadl (ربا الفضل) — Mübadilə ribaası; eyni cinsli malların qeyri-bərabər miqdarda dəyişdirilməsi.

Riba al-Nasiah (ربا النسيئة) — Gecikmə ribaası; mübadilənin təxirə salınması nəticəsində yaranan riba.

Gharar (غرر) — Qeyri-müəyyənlik, risk; əqddə həddindən artıq belirsizlik elementi.

Hawalah (حوالة) — Borcun ötürülməsi; borc öhdəliyinin bir şəxsdən digərinə nominal dəyər üzrə köçürülməsi.

Sukuk (صكوك) — İslami investisiya sertifikatları; müəyyən aktivlərdə mülkiyyət payını təmsil edən sənədlər.

Murabahah (مرابحة) — Mənfəət əlavə edilmiş satış; satıcının əmtəəni əldə etmə qiymətini və mənfəət payını açıqlayaraq satması.

Bai' al-Inah (بيع العينة) — Satış və geri satınalma; bir malın kreditlə satılıb dərhal nağd ödənişlə geri alınması.

Shahādah al-Dayn (شهادة الدين) — Borc sertifikatı; borcun mövcudluğunu təsdiq edən rəsmi sənəd.

Bai' al-Sarf (بيع الصرف) — Valyuta mübadiləsi əqdi; pulun pulla mübadiləsini tənzimləyən qaydalar.

Tawarruq (تورّق) — Üçüncü tərəf vasitəsilə likvidlik əldə etmək üçün əmtəə alqı-satqısı.

Ujrah (أجرة) — Xidmət haqqı; göstərilən xidmət müqabilində ödənilən haqq.

Maqasid al-Shariah (مقاصد الشريعة) — Şəriətin Məqsədləri; İslam hüququnun beş əsas məqsədi.

Nəticə

Bai' Al-Dain — endirimli borc satışı — İslam maliyyəsində riba qadağasının məntiqi davamı olaraq qəti şəkildə qadağan edilir. Bu mövqe Qurani-Kərim, Sünnə, dörd Sünni məzhəbin konsensus yaxın rəyi, OIC İslam Fiqh Akademiyasının yekdil qərarı və AAOIFI Şəriət Standartları ilə möhkəmləndirilir. Malayziya təcrübəsi bu qadağaya regional bir istisna təşkil etsə də, beynəlxalq Şəriət alimlərinin mütləq əksəriyyəti — Məhəmməd Taqi Osmani başda olmaqla — bu praktikanı qəbul etmir.

Bu qadağanın İslami kapital bazarlarına təsiri böyükdür: Murabahah əsaslı Sukuklar ikincili bazarda ticarət oluna bilmir, İslami bankların likvidlik idarə etməsi çətinləşir. Lakin bu çətinliklər İslami maliyyə sənayesini yaradıcı həllər tapmağa sövq etmişdir: İjarah əsaslı Sukuklar, qarışıq portfel Sukukları, Hawalah mexanizmləri və müasir fintech həlləri Bai' Al-Dain qadağasını pozmadan likvidlik və ticarət imkanları yaradır.

Maqasid al-Shariah perspektivindən baxdıqda, bu qadağa sadəcə texniki bir hüquqi məhdudiyyət deyil, İslam iqtisad fəlsəfəsinin əsas prinsiplərinin — ədalət, spekulyasiyadan qorunma və real iqtisadi dəyərə bağlılıq — praktik ifadəsidir. 2008-ci il qlobal maliyyə böhranı borc spekulyasiyasının nə qədər dağıdıcı ola biləcəyini göstərdi; İslam maliyyəsinin bu sahədəki ehtiyatlı mövqeyi sistemik sabitliyin qorunmasına mühüm töhfə verir.

Biblioqrafiya

Qurani-Kərim: əl-Bəqərə surəsi, 2:275, 2:278, 2:282.
Buxari, Səhih əl-Buxari, Həvalə Kitabı.
Müslim, Səhih Müslim, Müsaqat Kitabı (Riba bölməsi).
İmam Malik, əl-Muvatta, Riba bölməsi.
Osmani, M.T. (2004). An Introduction to Islamic Finance. Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran.
Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance. Chichester: John Wiley & Sons.
Obaidullah, M. (2005). Islamic Financial Services. Jeddah: Islamic Economics Research Center.
Venardos, A.M. (2012). Islamic Banking and Finance in South-East Asia. Singapore: World Scientific.
Balala, M.H. (2011). Islamic Finance and Law: Theory and Practice in a Globalized World. London: I.B. Tauris.
AAOIFI (2004–2005). Shari'ah Standards. Bahrain: AAOIFI. Standartlar: №1, №5, №17, №21.
OIC İslam Fiqh Akademiyası (2000). Resolutions and Recommendations. Jeddah.
Rosly, S.A. və Sanusi, M.M. "The Application of Bay' al-'Inah and Bay' al-Dayn in Malaysian Islamic Bonds". International Journal of Islamic Financial Services, 1(2).

Bu məqalə Amanah Bloq seriyası çərçivəsində hazırlanmışdır və İslami maliyyə sahəsində maariflənmə məqsədi daşıyır. Konkret investisiya qərarları üçün mütləq kvalifikasiyalı Şəriət alimlərindən və maliyyə məsləhətçilərindən rəy alınmalıdır.