Xülasə
Bu tədqiqat Azərbaycan Respublikasının ənənəvi bankçılıq sistemi ilə paralel İslami bankçılığı inteqrasiya etmək üçün hərtərəfli strateji yol xəritəsi təqdim edir. Araşdırma İslami maliyyənin fəlsəfi-teoloji əsaslarını, beynəlxalq tənzimləmə standartlarını (AAOIFI, IFSB), Malayziya, İndoneziya və Bəhreyn kimi qabaqcıl ölkələrin təcrübəsini, həmçinin Qazaxıstan, Qırğızıstan və Tacikistanın İslami maliyyə sahəsindəki son tərəqqisini müqayisəli şəkildə təhlil edir. Tədqiqat göstərir ki, Azərbaycan 2024–2026 Maliyyə Sektorunun İnkişafı Strategiyası çərçivəsində İslami bankçılığa keçid üçün konkret addımlar atır. Araşdırmanın əsas nəticəsi budur ki, uğurlu keçid yalnız qanunvericilik islahatlarından deyil, həm də Şəriət idarəetmə infrastrukturunun yaradılmasından, vergi neytrallığının təmin edilməsindən, likvidlik mexanizmlərinin qurulmasından və kadr hazırlığı proqramlarının həyata keçirilməsindən asılıdır. 10–15 illik dörd mərhələli keçid modeli təklif edilir.
Açar sözlər: İslami bankçılıq, ikili bankçılıq sistemi, AAOIFI standartları, Şəriət idarəetməsi, Azərbaycan, MDB, Sukuk, Mudarabah, Musharakah
1. Giriş
1.1. Tədqiqatın Aktuallığı
Qlobal İslami maliyyə sənayesi son iki onillikdə dramatik artım nümayiş etdirmişdir. İslami Maliyyə İnkişafı Hesabatının (IFDI 2025) məlumatına görə, qlobal İslami maliyyə aktivləri 2024-cü ildə 5,98 trilyon ABŞ dollarına çataraq illik 21% artım qeydə almışdır. Bu tendensiya İslami maliyyənin 1975-ci ildə ilk kommersiya bankının yaradılmasından bəri yarım əsrlik təkamülünün məntiqi nəticəsidir.
Azərbaycan Respublikası üçün İslami bankçılığın inkişafı bir neçə strateji əhəmiyyət daşıyır. Birincisi, əhalinin əksəriyyətinin müsəlman olması bu maliyyə sisteminin sosial-mədəni uyğunluğunu artırır. İkincisi, Körfəz Əməkdaşlıq Şurası (KƏŞ) ölkələri ilə genişlənən iqtisadi əlaqələr və birbaşa xarici investisiyaların cəlbi İslami maliyyə infrastrukturunun mövcudluğunu tələb edir. Üçüncüsü, maliyyə sektorunun diversifikasiyası və maliyyə inklüzivliyinin artırılması dövlətin strateji prioritetləri sırasındadır.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının təsdiqlədiyi 2024–2026 Maliyyə Sektorunun İnkişafı Strategiyası çərçivəsində İslami bankçılığın inkişafı üçün konkret tədbirlər nəzərdə tutulmuşdur. Bu strategiya İslami maliyyənin nəzəri müzakirələrdən praktiki tətbiqə keçid nöqtəsini əks etdirir.
1.2. Tədqiqatın Məqsəd və Vəzifələri
Tədqiqatın əsas məqsədi Azərbaycanda ikili bankçılıq sisteminə keçid üçün elmi əsaslandırılmış strateji yol xəritəsi hazırlamaqdır. Bu çərçivədə aşağıdakı vəzifələr müəyyən edilmişdir:
- İslami bankçılığın fəlsəfi-teoloji əsaslarının sistemli təhlili və Məqasid əş-Şəriə çərçivəsində qiymətləndirilməsi
- Beynəlxalq tənzimləmə standartlarının — AAOIFI və IFSB — araşdırılması
- Malayziya, Bəhreyn və MDB ölkələrinin təcrübəsinin müqayisəli təhlili
- Azərbaycana xas tənzimləyici, vergi və institusional islahatların müəyyən edilməsi
1.3. Metodologiya
Araşdırma keyfiyyətli tədqiqat metodologiyasına əsaslanır: müqayisəli hüquqi təhlil metodu vasitəsilə müxtəlif yurisdiksiyalardakı İslami bankçılıq qanunvericiliyinin müqayisəsi; sənəd analizi metodu ilə AAOIFI Şəriət Standartları, IFSB Prinsipləri və milli qanunvericilik aktlarının tədqiqi; keyfiyyətli hal araşdırması (case study) ilə Malayziya, Qazaxıstan və digər ölkələrin təcrübəsinin öyrənilməsi.
2. İslami Bankçılığın Fəlsəfi və Teoloji Əsasları
2.1. Qurani-Kərim və Hədis Əsasları
İslami maliyyə sistemi legitimliyini birbaşa Qurani-Kərim və Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) hədislərindən alır. Bu sistem sadəcə faizin qadağan edilməsindən daha geniş əxlaqi və iqtisadi fəlsəfəni əhatə edir.
Riba qadağası Qurani-Kərimdə qəti şəkildə hökm olunmuşdur: "Halbuki Allah alış-verişi halal, sələmi isə haram etmişdir" (əl-Bəqərə, 2:275). Bu ayə İslami iqtisadiyyatın fundamental prinsipini müəyyən edir: real ticarət halaldır, faiz əsaslı maliyyə əməliyyatları haramdır.
Ğərər qadağası müqavilənin əsas elementlərindəki həddən artıq qeyri-müəyyənliyi haram edir. AAOIFI Şəriət Standartı №31 ğərərin tərifi, dərəcələri və müqavilələrə təsirini müəyyən edir.
Meysir qadağası Qurani-Kərimdə buyurulur: "Şərab da, qumar da... şeytan əməlindən olan murdar şeylərdir. Bunlardan çəkinin" (əl-Maidə, 5:90).
2.2. Məqasid əş-Şəriə və Maliyyə Sistemi
Məqasid əş-Şəriə — İmam əş-Şatibi (v. 1388) və İmam əl-Ğəzali (v. 1111) tərəfindən sistemləşdirilən nəzəriyyə — beş əsas məqsədi əhatə edir: Dinin Qorunması (İslami bankçılıq müsəlmanlara dini etiqadlarına uyğun maliyyə xidmətləri imkanı verir); Canın Qorunması (risk bölgüsü vasitəsilə istismarın qarşısının alınması); Ağılın Qorunması (maliyyə savadlılığının artırılması); Nəslin Qorunması (ailəvi maliyyə sabitliyinin dəstəklənməsi); Malın Qorunması (sərvətin halal yollarla qorunması və artırılması).
2.3. Fundamental Prinsiplər
Real iqtisadi fəaliyyətlə əlaqə (Asset-Backing): Hər maliyyə əməliyyatı real aktivlə bağlı olmalıdır. AAOIFI Şəriət Standartı №17 Sukuk-un "maddi aktivlərdə bölünməz pay sahibliyini" təmsil etməsini tələb edir.
Mənfəət və Zərərin Bölüşdürülməsi (PLS): Mənfəət ədalətli nisbətdə, zərər kapital nisbətinə uyğun paylaşılmalıdır. Bu prinsip Mudarabah (AAOIFI Standart №13) və Musharakah (AAOIFI Standart №12) müqavilələrində öz əksini tapır.
Halal fəaliyyət tələbi: İslami banklar yalnız Şəriətə uyğun fəaliyyətləri maliyyələşdirə bilər. AAOIFI Şəriət Standartı №21 spirtli içkilər, qumar, silah istehsalı kimi sahələrin maliyyələşdirilməsini qadağan edir.
3. Hüquqi Çərçivənin Formalaşdırılması
3.1. Qanunvericilik İslahatlarının Zəruriliyi
İslami bankçılığın effektiv fəaliyyəti üçün hərtərəfli hüquqi çərçivə tələb olunur ki, Azərbaycan kontekstində bu, Mülki Məcəllədən Vergi Məcəlləsinə qədər geniş spektrdə dəyişiklikləri nəzərdə tutur. Azərbaycan Mərkəzi Bankının Maliyyə Sektorunun Dayanıqlı İnkişaf Departamentinin direktoru Rüstəm Tahirov təsdiq etmişdir ki, İslami maliyyənin tətbiqi üçün lazımi qanunvericilik dəyişiklikləri 2025-ci ilin sonuna qədər hökumətə təqdim olunacaq.
3.2. Vergi Neytrallığının Təmin Edilməsi
Vergi neytrallığı İslami bankçılığın inkişafı üçün həlledici şərtdir. İslami maliyyə əməliyyatlarının struktur xüsusiyyətləri — bankın əmtəəni əvvəlcə alıb sonra satması, aktivin iki dəfə qeydiyyatı — əlavə vergi yükü yarada bilər. Bu, rəqabət bərabərliyini pozur.
Azərbaycan üçün tövsiyə olunan vergi islahatları:
İkiqat ƏDV riskinin aradan qaldırılması: Murabahah əməliyyatlarında bank əmtəəni alıb sonra müştəriyə satdığı üçün ikiqat ƏDV tətbiq oluna bilər. Böyük Britaniya 2007-ci il Finance Act dəyişikliyi ilə İslami ipoteka əməliyyatlarını ikiqat stamp duty-dən azad etmişdir — bu, sənayenin inkişafına əhəmiyyətli töhfə vermişdir.
Sukuk-ların konvensional istiqrazlarla eyni vergi rejimi: Böyük Britaniya 2014-cü ildə ilk suveren Sukuk (200 milyon funt sterlinq) buraxdıqda, Sukuk gəlirlərini istiqraz gəlirləri ilə eyni vergi dairəsinə salmışdır.
İkiqat damğa rüsumundan azad edilmə: İcarah Muntahiyah Bittamleek əməliyyatlarında aktivin iki dəfə qeydiyyatı tələb olunduğu üçün ikiqat rüsum yarana bilər.
3.3. Mərkəzləşdirilmiş Şəriət İdarəetmə Sistemi
Mərkəzləşdirilmiş Şəriət Şurasının (MŞŞ) yaradılması bütün maliyyə məhsullarının Şəriətə uyğunluğunu təmin etmək üçün zəruridir. Bank Negara Malaysia-nın (Malayziya Mərkəzi Bankı) Şəriət Məşvərət Şurası bu mərkəzləşdirmənin ən uğurlu nümunəsidir.
AAOIFI İdarəetmə Standartı №1-ə görə, Şəriət Şurası aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirməlidir: yeni məhsulların Şəriətə uyğunluğunun qiymətləndirilməsi; mövcud əməliyyatların dövri yoxlanılması; mənfəət bölgüsünün ədalətliliyinin təsdiqi; Şəriət qaydalarının pozulması hallarının aşkarlanması.
4. Əməliyyat və İnstitusional İnfrastruktur
4.1. Likvidliyin İdarə Edilməsi Sistemi
İslami Banklararası Pul Bazarının yaradılması prioritet infrastruktur addımıdır. Malayziya 1994-cü ildə İslami Banklararası Pul Bazarını (IIMM) yaratmaqla bu sahədə qabaqcıl olmuşdur. Beynəlxalq səviyyədə IILM (İslami Likvidlik İdarəetmə Korporasiyası, 2010) 6 mərkəzi bankın iştirakı ilə qısamüddətli Sukuk buraxır.
Əsas likvidlik alətləri: Mudarabah Banklararası İnvestisiyası (MII) — banklar artıq vəsaiti digər İslami banklara Mudarabah əsasında investisiya edir; Qısamüddətli İcarə Sukukları — 3–6 aylıq icarə aktivlərinə əsaslanan sukuklar; Wadia Banklararası Qəbul Mexanizmi — banklar artıq vəsaiti digər banklara əmanət (vədiə) olaraq saxlayır; Commodity Murabahah (Tawarruq) — LME-də metal alış-satışı vasitəsilə qısamüddətli likvidlik təmini.
4.2. Beynəlxalq Standart Qoyucu Təşkilatlar
IFSB (2002) prudensial standartlar hazırlayır. IFSB-1 (Kapital Adekvatlığı) İslami banklar üçün Basel II-yə ekvivalent kapital tələblərini müəyyən edir; IFSB-4 (Disclosure) şəffaflıq standartları qoyur. Azərbaycan Mərkəzi Bankı IFSB-yə üzvlük üçün müraciət etməlidir.
IDB (İslam İnkişaf Bankı) 2023-cü ilin sonuna qədər MDB ölkələrinə 9,1 milyard ABŞ dolları maliyyələşdirmə ayırmışdır, bunun 13,2%-i Azərbaycana — bu, ölkənin IDB ilə güclü əlaqəsini göstərir.
AAOIFI 56 standart (mühasibat, audit, idarəetmə, etika və Şəriət) nəşr etmişdir. Azərbaycan AAOIFI standartlarını Bəhreyn modelinə uyğun olaraq tövsiyə formatında tətbiq edə bilər.
5. MDB və Mərkəzi Asiya Ölkələrinin Təcrübəsi
5.1. Regional Kontekst
Mərkəzi Asiya regionunun əhalisinin 85%-i müsəlmandır. 2024-cü ilin əvvəlinə İslami maliyyə aktivləri 699 milyon ABŞ dolları təşkil etmişdir; 2033-cü ilə qədər 6,3 milyard dollara çatacağı proqnozlaşdırılır. Bu dinamik artım potensialı regionun İslami maliyyə üçün "yeni sərhəd" olduğunu göstərir.
5.2. Qazaxıstan
Qazaxıstan qlobal İslami maliyyə inkişafı baxımından dünyada 19-cu yerdədir. 2012-ci ildə regionun ilk Sukuk-unu (76 milyon dollar) buraxmışdır. Hədəf: 2025-ci ilə qədər bank sektorunun 3–5%-i. Astana Beynəlxalq Maliyyə Mərkəzi (AIFC) 2018-ci ildən İslami maliyyə üçün xüsusi hüquqi rejim yaratmışdır — İngilis hüququ əsasında işləyən bu mərkəz AAOIFI standartlarını birbaşa tətbiq edir. Bu, Azərbaycan üçün potensial nümunədir: Bakı Maliyyə Mərkəzi oxşar erkin zona yarada bilər.
5.3. Qırğızıstan
2006-cı ildə İslami bankçılıq çərçivəsini yaratmışdır. "EcoIslamicBank" tam İslami bank və dörd İslami pəncərə fəaliyyət göstərir. 2024-cü ildə İslami maliyyənin həcmi 49,3% artmışdır — regionda ən yüksək artım tempi. Uğurun iki amili: Mərkəzi Bankın aktiv dəstəyi və IDB-nin maliyyələşdirmə/texniki yardım proqramları.
5.4. Tacikistan
2014-cü ildə İslami Bankçılıq Qanununu qəbul etmişdir; Təvhidbonk 2019-cu ildə ilk tam İslami bank kimi lisenziya almışdır. Lakin Tacikistan təcrübəsi xəbərdaredici dərsləri də göstərir: məhdud məhsul portfeli (yalnız Murabahah), kadr çatışmazlığı və ictimai maarifləndirmənin aşağı səviyyəsi əsas problemlərdir.
5.5. Azərbaycan: Mövcud Vəziyyət
Azərbaycanın hazırkı mövqeyi aşağıdakı addımlarla müəyyən olunur: 2024–2026 Maliyyə Sektorunun İnkişafı Strategiyası qəbul edilmişdir; 2025-ci ilin sonuna qədər qanunvericilik dəyişiklikləri planlaşdırılır; ilkin mərhələdə "İslami pəncərələr" modeli nəzərdə tutulur; Malayziyanın Al-Hidayah Group ilə danışıqlar aparılır; AMB IFSB və AAOIFI üzvlüyü müzakirə olunur.
6. Tənqidi Qiymətləndirmə: Çətinliklər və Risklər
6.1. Əsas Çətinliklər
Hiyal təhlükəsi: Formanın mahiyyəti əvəz etməsi riski İslami bankçılığın ən ciddi çağırışıdır. Tawarruq əməliyyatlarında əmtəə hərəkətinin formal olması — real iqtisadi fəaliyyətlə əlaqənin olmaması — bunun bariz nümunəsidir. 2007-ci ildə OIC Fiqh Akademiyası mütəşəkkil Tawarruq-u qadağan etmişdir. Azərbaycan bu təhlükədən əvvəldən xəbərdar olmalı və tənzimləyici çərçivəni buna uyğun qurmalıdır.
Dəyişdirilmiş kommersiya riski: Rəqabət təzyiqi altında İslami banklar investisiya əmanətçilərinə faktiki gəlirdən artıq ödəmək məcburiyyətində qala bilər. Bu, Şəriət prinsipini (mənfəət/zərər paylaşımı) pozur və İslami bankı konvensional bankın funksional bənzərinə çevirir.
Standartlaşdırma boşluğu: Müxtəlif ölkələrdə Şəriət Şuraları eyni məhsul barəsində fərqli fətvalar verir — Malayziya Bai' al-İnah-a icazə verir, KƏŞ ölkələri qadağan edir. Azərbaycan hansı standarta uyğunlaşacağını əvvəldən müəyyən etməlidir.
Murabahah sindromu: Qlobal səviyyədə İslami bank aktivlərinin ~75%-i Murabahah əsaslıdır; Mudarabah/Musharakah payı yalnız ~5%-dir. Azərbaycan da bu "tələ"yə düşə bilər — sənaye formalda İslami, mahiyyətcə konvensional olma riski daşıyır.
7. Strateji Yol Xəritəsi: Mərhələli Keçid Modeli
I Mərhələ (2025–2027): Əsas Hazırlıq
Qanunvericilik islahatları: Mülki Məcəllə, Vergi Məcəlləsi, Banklar haqqında Qanun dəyişiklikləri. Mərkəzləşdirilmiş Şəriət Şurasının yaradılması. IFSB/AAOIFI üzvlüyü. Kadr hazırlığı proqramı: CSAA sertifikasiyası, BDU-INCEIF birgə magistratura proqramı. Hədəf: 2–3 İslami pəncərə.
II Mərhələ (2027–2030): İlk Məhsullar
İslami pəncərələrin genişləndirilməsi, ilk tam İslami bankın lisenziya alması. Dövlət Sukuk emissiyası: İcarə Sukuku — dövlət mülkiyyətindəki infrastruktur aktivi əsaslı. Təkafül pilot layihəsi. Hədəf: bank sektorunun 2–3%-i.
III Mərhələ (2030–2035): Genişlənmə
Təkafül sektorunun tam fəaliyyəti. İslami kapital bazarının formalaşması: BFB-də İslami indeks. Musharakah Mutanaqisah ipoteka məhsulu. İslami mikromaliyyə proqramları. Hədəf: bank sektorunun 5–8%-i.
IV Mərhələ (2035–2040): Konsolidasiya
Bank sektorunun 10–15%-i İslami. Regional mərkəz statusu: Qafqaz və Mərkəzi Asiya üçün İslami maliyyə iqtisadi zonası. Beynəlxalq Sukuk emissiyaları. Tam İslami banklararası pul bazarı.
8. Nəticələr
Tənzimləyicilər (AMB) üçün: Qanunvericilik islahatlarının gecikmədən başlanması vacibdir. Vergi neytrallığı olmadan İslami maliyyə rəqabət edə bilməz. AIFC modeli Azərbaycan üçün nümunəvi ola bilər — erkin maliyyə zonası İslami maliyyə üçün pilot ərazi rolunu oynaya bilər. IFSB və AAOIFI üzvlüyü beynəlxalq inteqrasiya üçün həlledicidir.
İslam Maliyyə İnstitutları üçün: İlk mərhələdə İslami pəncərə modeli optimal seçimdir — bu, aşağı başlanğıc xərcləri ilə bazar sınağı imkanı verir. Murabahah sindromuna düşməmək üçün ilk gündən PLS əsaslı məhsulların inkişafına diqqət yetirilməlidir. Kadr hazırlığı və Şəriət uyğunluğu mədəniyyətinin formalaşdırılması texniki islahatlardan daha mühümdür.
Şəriət Şuraları üçün: Azərbaycan kontekstinə uyğun fətva formalaşdırma ehtiyacı mövcuddur. Regional adət-ənənə (urf) və hüquqi reallıqlar nəzərə alınmalıdır. KƏŞ və Malayziya modellərindən biri seçilib ardıcıl tətbiq olunmalıdır — qarışıq yanaşma standartlaşdırma problemlərini artırar.
İnvestorlar üçün: Azərbaycanın İslami maliyyə bazarı formalaşma mərhələsindədir — erkən daxil olma üstünlüyü mövcuddur. KƏŞ investorları üçün Şəriətə uyğun investisiya infrastrukturunun mövcudluğu Azərbaycana kapital axınını asanlaşdıra bilər.
Yekun
Azərbaycanın İslami bankçılığa keçidi həm mümkün, həm də strateji cəhətdən əsaslandırılmışdır. 2025–2026-cı illərdə başlanacaq İslami pəncərələr modeli uzun və mürəkkəb yolun ilk addımlarını təşkil edəcək. Qazaxıstan və Qırğızıstan təcrübəsi göstərir ki, MDB ölkələri üçün İslami maliyyə artıq uğurla tətbiq olunan bir modeldir; Tacikistan təcrübəsi isə yalnız qanunvericilik islahatlarının kifayət etmədiyini, həmçinin kadr, infrastruktur və ictimai maarifləndirmənin vacibliyini xəbər verir.
Uğurlu keçid Şəriətin məqsədlərinə — ədalətli maliyyə münasibətləri, real iqtisadi fəaliyyətlə bağlılıq, sərvətin qorunması — sadiq qalmaqdan asılıdır. Məhz bu prinsiplər İslami bankçılığı konvensional bankçılığın İslami üz örtüyü olmaqdan qoruyacaq yeganə zəmindir.
Ədəbiyyat
- AAOIFI (2024). Şəriət Standartları. Bəhreyn: AAOIFI.
- Ayub, M. (2007). Understanding Islamic Finance. Chichester: John Wiley & Sons.
- Eurasian Development Bank (2025). The Future of Islamic Finance in Central Asia.
- Fitch Ratings (2025). Islamic Finance in Central Asia and Azerbaijan.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K. (2007). Handbook of Islamic Banking. Cheltenham: Edward Elgar.
- Islamic Finance Development Report 2024–2025.
© 2026. Bütün hüquqlar qorunur.