Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №32 çərçivəsində Arbitraj (Tahkim — تحكيم) mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə İslami mübahisə həlli mexanizminin Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və müasir beynəlxalq arbitraj praktikası ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin İslami bankçılıq mübahisələrinin səmərəli həllini, konvensional məhkəmə ilə Şəriət arbitrajı arasındakı fərqləri və Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivlərini araşdırır.
Açar sözlər: Arbitraj, Tahkim, AAOIFI Şəriət Standartı №32, İslami maliyyə, mübahisə həlli, Azərbaycan
1. Giriş: İslami Bank Mübahisəsini Kim Həll Edir?
İslami maliyyə mübahisələri artdıqca — müştəri bankın Murabahah marjasının haqsız olduğunu iddia edir, bank müştərinin gecikdirilmiş ödənişini tələb edir, Sukuk investorları emitentlə ixtilafa düşür — bir fundamental sual yaranır: bu mübahisələri kim həll edir? Konvensional məhkəmə sistemi bu mübahisələri həll edə bilər — lakin problem ondadır ki, konvensional hakimlər İslam hüququ biliyinə malik deyildir. Hakim Murabahah-nın Riba olub-olmadığını necə qiymətləndirsin? Hakim İjarah Muntahia bi't-Tamlik-in mülkiyyət keçidi mexanizmini necə anlasın?
2013-cü ildə Malaziya Ali Məhkəməsinin Bank Islam Malaysia v. Adnan Omar işində verdiyi qərar İslami maliyyə dünyasını silkələdi: hakim İslami müqaviləni konvensional müqavilə prinsipləri ilə interpretasiya etdi — Bank Islam-ın Bay' Bithaman Ajil müqaviləsini adi kredit müqaviləsi kimi qiymətləndirdi. Bu, İslami müqavilələrin konvensional məhkəmədə düzgün qiymətləndirilməməsi riskinin real nümunəsidir.
Həll yolu: İslami Arbitraj (Tahkim) — maliyyə mübahisələrinin İslam hüququ biliyinə malik hakim (Həkəm) tərəfindən, Şəriət prinsiplərinə uyğun şəkildə həll edilməsi. AAOIFI Şəriət Standartı №32 İslami maliyyə mübahisələri üçün arbitraj mexanizmini tənzimləyir — hakimin kvalifikasiyasını, prosedurunu, qərarın bağlayıcılığını və Şəriət uyğunluğunu müəyyən edir.
İslami arbitraj yeni konsepsiya deyildir — Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) dövründən bəri fəaliyyət göstərir. Hz. Ömer ibn əl-Xattab (r.a.) hakim (Qazi) təyin edərkən məşhur risaləsini yazmışdır — bu, İslam hüquq tarixinin ilk ətraflı mühakimə standartıdır. Müasir kontekstdə isə Kuala Lumpur Arbitraj Mərkəzi (KLRCA, indi AIAC), İIDDA (International Islamic Dispute Resolution Authority) və Bahreyn Ticarət Arbitraj Palatası İslami maliyyə mübahisələrini həll edən əsas qurumlar hesab olunur.
2. Əsas Terminlər Lüğəti
| Termin | Ərəbcə | İzah |
|---|---|---|
| Tahkim | التحكيم | Arbitraj — mübahisənin hakim (Həkəm) tərəfindən həlli |
| Həkəm | الحَكَم | Arbitr — tərəflər tərəfindən seçilmiş hakim |
| Sulh | الصلح | Barışıq — tərəflərin razılıqla mübahisəni həll etməsi |
| Qəza | القضاء | Dövlət məhkəməsi — rəsmi mühakimə |
| Risalat əl-Qəza | رسالة القضاء | Hz. Ömerin hakim risaləsi — mühakimə standartı |
| İcbar | الإجبار | Qərarın icbari (bağlayıcı) olması |
| AIAC | — | Asian International Arbitration Centre (əvvəl KLRCA) |
3. Şəriət Əsaslandırması: Quran, Hədis və Fiqh Qaydaları
3.1. Qurani-Kərim
"Əgər ər-arvad arasında ixtilaf olacağından qorxursunuzsa — kişinin ailəsindən bir hakim (Həkəm) və qadının ailəsindən bir hakim göndərin." (ən-Nisa, 4:35)
Bu ayə arbitrajın — yəni tərəflərin seçdiyi hakimlərin mübahisəni həll etməsinin — Qurani əsasıdır. Ayə ailə kontekstindədir, lakin fəqihlər bunu ümumi mübahisə həllinə genişləndirir: əgər ailə mübahisəsində belə Həkəm təyin etmək əmr olunursa — ticari mübahisələrdə daha vacibdir.
"Ey iman gətirənlər! Allaha itaət edin, Rəsuluna və sizdən olan əmr sahiblərinə (Ulu-l-Əmr) itaət edin. Əgər bir şey barədə mübahisə edirsinizsə — onu Allaha və Rəsuluna qaytarın." (ən-Nisa, 4:59)
Mübahisənin "Allaha və Rəsuluna qaytarılması" — Şəriət əsaslı mühakimə deməkdir. İslami maliyyə mübahisələrinin Şəriət biliyinə malik hakimlər tərəfindən həll edilməsi bu ayənin birbaşa tətbiqidir.
3.2. Hədis
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Bəni Qureyzə qəbiləsi ilə mübahisəni Hz. Səd ibn Muaz-a həvalə etmişdir — Səd hakim (Həkəm) kimi qərar vermişdir. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Səd-in qərarını təsdiqləmişdir. (Buxari, №3804)
Bu hədis arbitrajın ən güclü sünnə dəlilidir: Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) özü hakim ola bildiyi halda, mübahisəni üçüncü tərəfə həvalə etmişdir — bu, arbitrajın legitimliyini təsdiq edir.
"Barışıq (Sulh) müsəlmanlar arasında icazəlidir — yalnız haramı halal və ya halalı haram edən barışıq istisna olmaqla." (Tirmizi, №1352)
Bu hədis İslami arbitrajın alternativ mübahisə həlli üsulu — barışıq (Sulh) ilə birlikdə tətbiqini dəstəkləyir. Arbitr əvvəlcə barışıq yolunu sınaya bilər — uğursuz olduqda qərar verir.
3.3. Fiqh Qaydaları
"Zarar verilməz, zərərə zərərlə cavab verilməz" (لا ضرر ولا ضرار) — Arbitraj mübahisənin hər iki tərəf üçün ədalətli həllini təmin etməlidir.
"Hakim rəiyyətinin məsləhətinə uyğun hərəkət edir" (تصرف الإمام منوط بالمصلحة) — Həkəmin qərarı tərəflərin və cəmiyyətin məsləhətinə uyğun olmalıdır.
4. AAOIFI SS-32: Arbitraj Standartının Əsas Müddəaları
4.1. Arbitraj Müqaviləsi (SS-32, Maddə 2)
Arbitraj şərti (Arbitration Clause): İslami maliyyə müqaviləsinə daxil edilən şərt — tərəflər arasında mübahisə yaranarsa, mübahisənin arbitraj yolu ilə həll ediləcəyini nəzərdə tutur. AAOIFI bütün İslami maliyyə müqavilələrinə arbitraj şərtinin daxil edilməsini tövsiyə edir. Nümunə şərt: "Bu müqavilədən yaranan hər hansı mübahisə AAOIFI Şəriət Standartlarına uyğun olaraq, [müəyyən arbitraj qurumu] vasitəsilə həll ediləcəkdir."
Müstəqil arbitraj müqaviləsi: Tərəflər mübahisə yarandıqdan sonra da arbitraja razılaşa bilər — əsas müqavilədə arbitraj şərti olmasa belə. Bu, sonradan razılaşma (Compromise Agreement) adlanır.
4.2. Həkəmin (Arbitrin) Kvalifikasiyası (SS-32, Maddə 3)
İslam hüququ biliyisi: Həkəm İslam fiqhi — xüsusilə müamalat (ticarət hüququ) sahəsində — professionaldır. Bu, AAOIFI-nin ən mühüm tələbidir: konvensional hakim İslami müqaviləni düzgün qiymətləndirə bilməz. Həkəm Murabahah-ın manevratik strukturunu, İjarah-ın mülkiyyət keçid mexanizmini, Müdarəbə-nin risk bölgüsünü anlamalıdır.
Müasir maliyyə biliyii: Həkəm həm də müasir maliyyə strukturlarını bilməlidir — Sukuk emissiyası, fond idarəçiliyi, birja əməliyyatları. AAOIFI "ikili səriştə" (dual competence) prinsipini tələb edir — Şəriət + Maliyyə.
Ədalət və müstəqillik: Həkəm tərəflərdən maliyyə, ailə və ya peşə bağlılığından azad olmalıdır. Maraqlar toqquşması halında Həkəm özünü geri çəkməlidir (recusal). Həkəmin rüşvət və ya hədiyyə qəbul etməsi qəti qadağandır.
4.3. Arbitraj Proseduru (SS-32, Maddə 4)
Dinləmə hüququ: Hər iki tərəf öz arqumentlərini təqdim etmək hüququna malikdir — bir tərəfin dinlənilmədən qərar verilməsi qadağandır. Bu, Hz. Ömerin hakim risaləsindəki "iki tərəfi dinlə" prinsipinə əsaslanır: "Birinci tərəfi dinlədikdə tələs, ta ki ikinci tərəfi eşidəsən — o zaman hökm sənə aydın olar."
Sübut qaydaları: AAOIFI İslami sübut qaydalarını tətbiq edir: şahidlik (şəhadət), sənəd (kütub), etiraf (iqrar), and (yəmin). Müasir kontekstdə elektron sənədlər, e-poçt yazışmaları, bank hesabat çıxarışları da sübut kimi qəbul olunur.
Qərar və İcra: Həkəmin qərarı tərəflər üçün bağlayıcıdır — AAOIFI qərarın bağlayıcılığını vurğulayır. Qərar yazılı, əsaslandırılmış və imzalı olmalıdır. Qərarın icrası üçün dövlət məhkəməsinin tanınması tələb oluna bilər — bu, New York Konvensiyası (1958) çərçivəsində beynəlxalq arbitraj qərarlarının tanınması ilə əlaqədardır.
4.4. Tətbiq olunan Hüquq (SS-32, Maddə 5)
Şəriət hüququ əsas: İslami maliyyə mübahisələrində Həkəm Şəriət prinsiplərini — xüsusilə AAOIFI Şəriət Standartlarını — tətbiq etməlidir. Bu, konvensional arbitrajdan əsas fərqdir: konvensional arbitraj tərəflərin seçdiyi hüquq sistemini (İngilis hüququ, Civil Law) tətbiq edir.
Əlavə hüquq: Şəriət hüququ ilə ziddiyyət təşkil etməyən milli qanunvericilik əlavə olaraq tətbiq oluna bilər — vergi, lisenziya, tənzimləmə məsələlərində.
5. Dörd Məzhəbin Tahkim (Arbitraj) Yanaşması: Müqayisəli Təhlil
Hənəfi Məzhəbi
Hənəfi fiqhi Həkəmin səlahiyyətini dövlət hakiminin (Qazi) səlahiyyəti ilə eyni səviyyədə qiymətləndirir — əl-Seraşsi əl-Məbsut-da Həkəmin qərarının Qazinin qərarı kimi icbari olduğunu vurğulayır. Hənəfi fiqhinin xüsusiyyəti: Həkəmin qərarı tərəflərin razılığı ilə dəyişdirilə bilər — lakin bir tərəfin etirazı qərarı ləğv etmir. Hənəfi məzhəbi arbitrajda İstihsan prinsipini tətbiq edir — Həkəm ümumi qaydadan ədalət naminə sapma edə bilər.
Maliki Məzhəbi
Maliki fiqhi Həkəmin güclü müstəqilliyini vurğulayır — Həkəm tərəflərin təzyiqindən azad olmalıdır. İmam Malik arbitrajın Sulh (barışıq) ilə birləşdirilməsini tövsiyə edir — Həkəm əvvəlcə tərəfləri barışdırmağa çalışmalı, uğursuz olduqda qərar verməlidir. Bu, müasir "Med-Arb" (mediation + arbitration) konsepsiyasının fiqhi əcdadıdır. Maliki fiqhi həmçinin Həkəmin Urf (adət) prinsipini tətbiq etməsini vurğulayır — ticarət adətləri mübahisənin həllində nəzərə alınmalıdır.
Şafii Məzhəbi
Şafii fiqhi Həkəmin kvalifikasiyasına ən ciddi tələbləri qoyur — Həkəm bütün ictihad şərtlərini ödəməlidir: Quran və Hədis biliyisi, fiqh usulu, ərəb dili. Bu, yüksək kadr tələbi yaradır. Şafiilər Həkəmin qərarının yalnız tərəflərin razılığı ilə bağlayıcı olmasını mübahisə edir — bəzi Şafii alimləri Həkəmin qərarının Qazi tərəfindən təsdiqlənməsini tələb edir (exequatur prinsipi).
Hənbəli Məzhəbi
Hənbəli fiqhi arbitraja ən geniş sahə verir — İbn Qüdamə Həkəmin qərarının bağlayıcılığını güclü şəkildə müdafiə edir. Hənbəli mövqeyinə görə: tərəflər Həkəm seçdikdən sonra Həkəmin qərarı icbaridir — bir tərəf qərardan imtina edə bilməz. İbn Teymiyyə Məsləhət prinsipini tətbiq edərək arbitrajın cəmiyyətin faydası üçün vacib olduğunu vurğulayır — məhkəmə yükünü azaltma, mübahisənin sürətli həlli.
| Məsələ | Hənəfi | Maliki | Şafii | Hənbəli |
|---|---|---|---|---|
| Həkəmin statusu | Qazi ilə eyni | Müstəqil | Yüksək tələb | Geniş səlahiyyət |
| Qərar bağlayıcılığı | İcbari | İcbari | Mübahisəli | İcbari |
| Barışıq üstünlüyü | Tövsiyə | Güclü tövsiyə | Mümkün | Mümkün |
| Kvalifikasiya | Fiqh biliyisi | Fiqh + Urf | İctihad dərəcəsi | Fiqh biliyisi |
| Tətbiq olunan hüquq | Fiqh + İstihsan | Fiqh + Urf | Fiqh + Qiyas | Fiqh + Məsləhət |
5.1. İslami Maliyyə Mübahisələrinin Tipologiyası
Müqavilə İnterpretasiyası Mübahisələri
Ən geniş yayılmış mübahisə növü: İslami maliyyə müqaviləsindəki terminlərin fərqli başa düşülməsi. Nümunə: Murabahah müqaviləsində "mənfəət marjası" (markup) termininin hüquqi statusu — müştəri bunu "faiz" hesab edir, bank "ticarət mənfəəti" hesab edir. Həkəm AAOIFI SS-8-in tərifi əsasında hökm verməlidir — Murabahah mənfəəti ticarət mənfəətidir, faiz deyildir, bir şərtlə ki, bank real malı alıb satmışdır. Praksis: Bahreyn arbitraj təcrübəsində müqavilə interpretasiyası mübahisələri ümumi mübahisələrin 40%-dən çoxunu təşkil edir.
Şəriət Uyğunluq Mübahisələri
Müştəri bankın məhsulunun Şəriətə uyğun olmadığını iddia edir. Nümunə: İslami bank İjarah müqaviləsində mülkiyyətin müştəriyə keçmədən əvvəl bankda qaldığını iddia edir — lakin praktikada bütün risk (təmir, sığorta, amortizasiya) müştərinin üzərinə qoyulub. Müştəri bunun "forma İslami, mahiyyət konvensional" olduğunu iddia edir. Həkəm SS-9-un "mülkiyyət riski satıcıda qalmalıdır" prinsipini tətbiq edir.
Sukuk Defolt Mübahisələri
Sukuk emitentinin ödəniş öhdəliyini yerinə yetirməməsi halında investorların hüquqları. 2009-cu ildə Dana Gas (BAƏ) $700 milyonlıq Sukuk-un Şəriətə uyğun olmadığını iddia edərək ödənişi dayandırdı — bu, "Şəriət riski" (Shariah risk) konsepsiyasını gündəmə gətirdi: emitent Şəriət uyğunsuzluğunu öz defoltunun əsası kimi istifadə edə bilərmi? London Yüksək Məhkəməsi Dana Gas iddiasını rədd etdi — lakin bu iş İslami maliyyədə arbitraj şərtlərinin vacibliyini göstərdi.
6. Qlobal İslami Arbitraj İnfrastrukturu
6.1. Kuala Lumpur (AIAC)
Asian International Arbitration Centre (AIAC, əvvəl KLRCA) İslami maliyyə mübahisələri üçün xüsusi qaydalar (i-Arbitration Rules) hazırlamışdır — 2007-ci ildən fəaliyyət göstərir. AIAC qaydaları AAOIFI və IFSB standartlarına istinad edir. Malaziyada İslami maliyyə mübahisələrinin böyük hissəsi AIAC vasitəsilə həll olunur. Arbitr paneli İslam hüququ və maliyyə biliyinə malik mütəxəssislərdən ibarətdir.
6.2. Bahreyn
Bahreyn Ticarət Palatasının Arbitraj Mərkəzi İslami bankçılıq mübahisələri üçün xüsusi panel saxlayır. 2009-cu ildən AAOIFI-nin dəstəyi ilə İslami arbitraj qaydaları qəbul edilmişdir. GCC ölkələri arasında İslami maliyyə mübahisələrinin əsas həll mərkəzidir.
6.3. London
İngiltərə hüququ beynəlxalq İslami maliyyə müqavilələrində ən çox seçilən tətbiq hüququdur — lakin bu, paradoks yaradır: İslami müqavilə İngilis hüququ ilə interpretasiya olunduqda, Şəriət prinsipləri nəzərə alınmır. 2010-cu ildə Shamil Bank of Bahrain v. Beximco Pharmaceuticals işində İngiltərə Appellation Court İslam hüququnu "bir sıra ümumi prinsiplər" kimi qiymətləndirdi — hüquqi sistem kimi tanımadı. Bu presedent İslami maliyyə mübahisələrinin konvensional məhkəmədə həllinin riskini göstərir.
7. Azərbaycan Konteksti: İslami Arbitraj İnfrastrukturu
7.1. Mövcud Vəziyyət
Azərbaycanda arbitraj infrastrukturu mövcuddur — Bakı Beynəlxalq Arbitraj Mərkəzi (BBAM) fəaliyyət göstərir, Mülki Prosessual Məcəllə arbitraj qərarlarının tanınmasını və icrasını tənzimləyir. Azərbaycan 1999-cu ildə New York Konvensiyasına qoşulmuşdur — beynəlxalq arbitraj qərarları tanınır. Lakin İslami maliyyə mübahisələri üçün xüsusi arbitraj mexanizmi yoxdur. Azərbaycan 2017-ci ildə yeni "Beynəlxalq Arbitraj haqqında" Qanun qəbul etmişdir — bu, UNCITRAL Model Qanununa əsaslanır və müasir arbitraj standartlarına uyğundur. Bu qanun İslami arbitraj panelinin yaradılması üçün hüquqi baza rolunu oynaya bilər.
7.2. Praktik Ssenari: Azərbaycanda İslami Bank Mübahisəsi
Ssenari: "Amanah Bank" İslami Murabahah müqaviləsi ilə müştəriyə avtomobil satmışdır — qiymət 30.000 AZN (orijinal 25.000 AZN + 5.000 AZN mənfəət), 36 aylıq taksit. Müştəri 18-ci ayda ödənişi dayandırır — bankın avtomobili əvvəlcə öz mülkiyyətinə keçirmədən birbaşa dilerden müştəriyə göndərdiyini iddia edir (yəni bank heç vaxt riskə malik olmayıb — Murabahah şərtləri pozulub).
Konvensional məhkəmə: Hakim Murabahah-nın taksitli satış olduğunu bilmir, müqaviləni adi kredit müqaviləsi kimi qiymətləndirir, "5.000 AZN artıqlıq" faiz kimi hesab edir. Nəticə: İslami müqavilə konvensional prinsiplərlə interpretasiya olunur — yanlış nəticə.
İslami arbitraj: Həkəm AAOIFI SS-8 (Murabahah) tətbiq edir — bankın malı əvvəlcə öz mülkiyyətinə keçirməsi şərtini yoxlayır. Əgər bank heç vaxt mülkiyyətə malik olmayıbsa — müqavilə Fasid-dir (Hənəfi) / Batil-dir (Cümhur). Bu halda müştəri yalnız orijinal qiyməti (25.000 AZN) ödəməlidir — 5.000 AZN mənfəət legitimliyini itirir. Nəticə: Şəriət prinsipləri düzgün tətbiq olunur.
7.3. Tələb Olunan İnfrastruktur
İslami Arbitraj Paneli: BBAM daxilində İslam hüququ və maliyyə biliyinə malik arbitrlərdən ibarət xüsusi panel yaradılmalıdır. Alternativ olaraq müstəqil "Azərbaycan İslami Maliyyə Arbitraj Mərkəzi" təsis edilə bilər. Panel ən azı 5 arbitrdən ibarət olmalıdır — İslam hüququ, maliyyə, bankçılıq, hüquq, mühasibatlıq sahələrindən.
İslami Arbitraj Qaydaları: AIAC (Malaziya) modeli əsasında İslami maliyyə mübahisələri üçün xüsusi prosedur qaydaları hazırlanmalıdır — tətbiq olunan hüquq (AAOIFI + Azərbaycan qanunvericiliyi), arbitr kvalifikasiyası (İslam hüququ + maliyyə), Şəriət Şurası rolu (Həkəm fiqhi sual zamanı ŞNŞ-yə müraciət edə bilər) müəyyən edilməlidir.
Kadr Hazırlığı: İslam hüququ və müasir maliyyə biliyinə malik arbitrlərin hazırlanması üçün təlim proqramları yaradılmalıdır — AAOIFI CSAA sertifikatı bazadır. İlk mərhələdə Türkiyə və Malaziya arbitraj praktikasını öyrənmiş Azərbaycanlı hüquqşünaslar bu funksiyanı yerinə yetirə bilər.
8. Praktik Yoxlama Siyahısı: İslami Arbitrajın Effektivlik Testi
☐ Arbitraj şərti: İslami maliyyə müqaviləsində arbitraj şərti var?
☐ Arbitr kvalifikasiyası: Həkəm İslam hüququ və maliyyə biliyinə malikdir?
☐ Tətbiq olunan hüquq: Şəriət prinsipləri əsas hüquq mənbəyi kimi müəyyən edilib?
☐ Dinləmə hüququ: Hər iki tərəf dinlənilir?
☐ Barışıq cəhdi: Həkəm əvvəlcə tərəfləri barışdırmağa çalışır?
☐ Qərar icbarlığı: Qərar yazılı, əsaslandırılmış və bağlayıcıdır?
9. Nəticə: Ədalətli Həll — Şəriətin Tələbidir
İslami maliyyə mübahisələrinin artması İslami arbitraj infrastrukturunun yaradılmasını vacib edir. Konvensional məhkəmələr İslami müqavilələri düzgün qiymətləndirə bilmir — Şəriət prinsipləri biliyinə malik arbitrlər bu boşluğu doldurur. AAOIFI SS-32 İslami arbitrajın normativ çərçivəsini müəyyən edir — Azərbaycan üçün bu standart əsasında İslami Arbitraj Paneli yaradılmalıdır.
"Əgər mübahisə edirsinizsə — onu Allaha və Rəsuluna qaytarın." (ən-Nisa, 4:59)
Əsas Mənbələr və İstinadlar
Qurani-Kərim: ən-Nisa, 4:35, 4:59.
Hədis: Buxari, №3804 (Hz. Səd ibn Muaz); Tirmizi, №1352 (Sulh hədisi); Hz. Ömer risaləsi.
AAOIFI Standartları: SS-32: Tahkim (Arbitraj).
Müasir Akademik: Hakimah Yaacob, "Arbitration in Islamic Finance" (2011); ISRA, "Islamic Financial System" (2012), Fəsil 22; Rashid, "Alternative Dispute Resolution in Islamic Finance" (2013).
Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır.
© 2026. Bütün hüquqlar qorunur.
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №32.
- Qurani-Kərim: ən-Nisa (4).
- Səhih əl-Buxari, Sünən ət-Tirmizi.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
- İbn Qüdamə, əl-Muğni, Beyrut: Dar əl-Fikr, 1997.
- əl-Seraşsi, əl-Məbsut, Beyrut, 1993.