Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №30 çərçivəsində Təvarrüq mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və konvensional maliyyə alətləri ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin şəriət əsaslandırması (əd-dəlil əş-şəri), aaoifi şəriət standartı №30: təvarrüq-un tənzimlənməsi, oic fiqh şurasının 2009-cu il tarixi qərarı, təvarrüq-un praktik tətbiq sahələri, tənqidi məsələlər: "forma ilə mahiyyət" mübarizəsi məsələlərini araşdırır. Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivləri və praktik nümunələr təqdim olunur.
Açar sözlər: Təvarrüq, AAOIFI Şəriət Standartı №30, İslami maliyyə, Şəriət uyğunluğu, Azərbaycan
1. Giriş: Təvarrüq — İslam Maliyyəsinin Ən Həssas Nöqtəsi
İslam maliyyə sənayesi son qırx ildə nəhəng inkişaf yolu keçmişdir. Mürabahə, İcarə, Müşarəkə, Müdarəbə, Salam, İstisna və Sukuk kimi alətlər İslami bankçılığın əsas dayaqlarına çevrilmişdir. Lakin bu alətlər sırasında elə bir mexanizm var ki, o, İslam maliyyəsinin ən mübahisəli, ən çox tənqid olunan və eyni zamanda ən geniş istifadə edilən aləti olaraq qalır — Təvarrüq (تورّق — monetizasiya, nağdlaşdırma).
Təvarrüq terminoloji olaraq ərəb dilində "vəriq" (ورق — gümüş pul, nağd) sözündən törəmişdir və "nağd pul əldə etmə" mənasını verir. Bu əməliyyatda bir şəxs nağd pula ehtiyac duyduqda, bir əmtəəni nisyə (təxirə salınmış ödənişlə) alır, sonra həmin əmtəəni bazarda üçüncü tərəfə nağd sataraq likvidlik əldə edir. Alış qiyməti ilə nağd satış qiyməti arasındakı fərq, mahiyyət etibarilə, "borc almanın dəyəri" funksiyasını yerinə yetirir.
Sual budur: bu əməliyyat halaldırmı? Cavab, görünüşdən daha mürəkkəbdir. Klassik fiqh ədəbiyyatında Təvarrüq ümumən icazəli hesab olunsa da, müasir bankçılıq praktikasındakı "mütəşəkkil Təvarrüq" (organized Tawarruq) çərçivəsində bu əməliyyat o qədər formallaşıb ki, bir çox görkəmli alimlər onu ribanın gizlədilmiş forması adlandırırlar. Məşhur İslam iqtisadçısı Nəcatullah Siddiqi bu barədə demişdir: "Müştəri İslam bankına nağd pul ehtiyacı və girov ilə gəlir, bir neçə sənəd imzalayır və istədiyi nağd pul ilə geri qayıdır." Bu ifadə Təvarrüq-un nə qədər problemli hala gəldiyini gözəl xülasə edir.
AAOIFI (İslami Maliyyə İnstitutları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı) Şəriət Standartı №30 — Monetizasiya (Təvarrüq) standartı bu əməliyyatın Şəriət çərçivəsini, icazəli və qadağan edilmiş formalarını, tətbiq şərtlərini müəyyən edən əsas beynəlxalq normativ sənəddir. Bundan əlavə, OIC (İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı) Fiqh Şurası 2009-cu ildə Təvarrüq barəsində tarixi bir qərar çıxararaq "mütəşəkkil Təvarrüq"ü qadağan etmişdir.
Bu məqalə Təvarrüq-un Şəriət əsaslandırmasından müasir bankçılıq praktikasına, klassik və mütəşəkkil formaları arasındakı fundamental fərqdən AAOIFI SS-30-un ətraflı təhlilinə, qlobal tətbiq təcrübəsindən Azərbaycan kontekstinə qədər hər bir aspekti akademik dərinliklə araşdırır.
2. Əsas Terminlər Lüğəti
Bu məqalədə istifadə olunan İslami maliyyə terminlərinin izahı:
Təvarrüq (تورّق): Monetizasiya, nağdlaşdırma. Bir şəxsin nağd pula ehtiyac duyduqda əmtəəni nisyə alıb, üçüncü tərəfə nağd sataraq likvidlik əldə etməsi prosesidir. Söz ərəb dilində "vəriq" (ورق — gümüş pul) sözündən gəlir.
Mütəvarrik (المتورّق): Təvarrüq əməliyyatını həyata keçirən şəxs — yəni nağd pul əldə etmək üçün əmtəəni nisyə alıb, nağd satan tərəf.
Təvarrüq əl-Fərdi (التورّق الفردي): Klassik (fərdi) Təvarrüq. Müstəqil şəkildə, bankın təşkil etmədiyi, əvvəlcədən razılaşma olmadan həyata keçirilən Təvarrüq. Fiqh alimlərinin əksəriyyəti tərəfindən icazəli sayılır.
Təvarrüq əl-Munazzam (التورّق المنظّم): Mütəşəkkil (təşkil olunmuş) Təvarrüq. Bankın bütün prosesi — alışı, satışı, agentlik münasibətlərini — əvvəlcədən planlaşdırdığı və idarə etdiyi Təvarrüq forması. 2009-cu ildə OIC Fiqh Şurası tərəfindən qadağan edilmişdir.
Bəy əl-İnə (بيع العينة): Hiyləli ikili satış. Bir əmtəəni nisyə satıb, eyni tərəfdən daha aşağı qiymətə nağd geri almaq. Bu, faizli borcun gizlədilmiş formasıdır və əksər fəqihlər tərəfindən qəti şəkildə qadağan edilir.
Hiyəl (حيل): Hüquqi hiylələr, hiyləvi vasitələr. Zahirən qanuni olan, lakin Şəriətin ruhuna və məqsədinə zidd nəticələr əldə etmək üçün istifadə olunan müqavilə strukturları.
Əmtəə Murabahəsi (Commodity Murabaha): London Metal Exchange (LME) və ya digər beynəlxalq əmtəə birjalarında metalların alqı-satqısına əsaslanan Təvarrüq forması. İslam bankları arasında likvidlik idarəetməsi üçün geniş istifadə olunur.
LME (London Metal Exchange): London Metal Birjası. İslam banklarının Təvarrüq əməliyyatları üçün ən çox istifadə etdiyi beynəlxalq əmtəə birjasıdır.
Qabd (قبض): Sahib olma, mülkiyyətə alma. Satışın etibarlı olması üçün satıcının əmtəəni həqiqətən əldə etməsi (fiziki və ya hökmi qabd) şərtdir.
Vakələ (وكالة): Agentlik, vəkalət müqaviləsi. Təvarrüq əməliyyatlarında bank çox vaxt müştərini öz agenti kimi təyin edərək əmtəənin alışını və ya satışını onun vasitəsilə həyata keçirir.
Riba (ربا): Sələm, faiz. Borcdan əldə edilən istənilən artıq məbləğ. İslam hüququnun ən fundamental qadağalarından biri.
Məqasid əş-Şəriə (مقاصد الشريعة): Şəriətin məqsədləri. İslam hüququnun zahiri qaydalarının arxasında duran ali məqsədlər — ədalət, zülmün aradan qaldırılması, cəmiyyətin rifahı.
3. Şəriət Əsaslandırması (Əd-Dəlil əş-Şəri)
3.1. Qurani Əsas
Təvarrüq-un Şəriət əsaslandırması ticarətin halallığı prinsipindən qaynaqlanır. Allah-Təala buyurur:
"Allah alış-verişi halal, sələmi (ribani) isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
Bu ayə ticarəti halal, faizi haram elan etməklə, nağd pul ehtiyacının ödənilməsi üçün iki yol müəyyən edir: ya faizli borc almaq (haram), ya da ticarət vasitəsilə nağd pul əldə etmək (halal — müəyyən şərtlərlə). Təvarrüq-un tərəfdarları bu ayəyə istinad edərək iddia edirlər ki, əgər əmtəənin alış-satışı bütün Şəriət şərtlərini ödəyirsə, niyyətindən asılı olmayaraq əməliyyat etibarlıdır.
Lakin əks tərəfdən, Allah-Təala başqa bir ayədə buyurur:
"Ey iman gətirənlər! Bir-birinizin mallarını haqsız yollarla (batil) yeməyin. Yalnız qarşılıqlı razılıq əsasında ticarət edin." (ən-Nisa, 4:29)
Bu ayədəki "batil" (haqsız, boş, əsassız) sözü yalnız açıq oğurluğu deyil, həm də ticarət formasına bürünmüş, lakin mahiyyətcə ədalətsiz olan əməliyyatları da əhatə edir. Təvarrüq-un tənqidçiləri bu ayəyə istinad edərək vurğulayırlar ki, mütəşəkkil Təvarrüq əslində ticarət deyil — ticarət formasına bürünmüş faizli borcdur.
Həmçinin Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Bəy əl-İnə barəsində xəbərdarlıq etmişdir:
"İnsanlar dinarı dinara, dirhəmi dirhəmə satmağa (yəni faizli əməliyyatlara) başladıqda və öküzün quyruğundan yapışaraq (yəni əkinçiliklə məşğul olaraq) cihadı tərk etdikdə, Allah onların üzərinə bəla göndərər ki, dinlərinə qayıtmayınca onu götürməz." (Əbu Davud, Sunən)
Bu hədis birbaşa Təvarrüq barəsində olmasa da, ticarətin fasadını — yəni zahirən halal görünən, lakin mahiyyətcə riba olan əməliyyatları — qınayır.
3.2. Dörd Məzhəbin Mövqeyi
Klassik fiqh ədəbiyyatında Təvarrüq əsasən Hənbəli və Şafii fəqihləri tərəfindən müzakirə olunmuşdur.
Hənbəli məzhəbi daxilində İmam Əhməd ibn Hənbəldən Təvarrüq barəsində iki rəvayət nəql olunmuşdur. Hənbəli fəqihlərinin əksəriyyəti icazəli hesab edən rəvayəti üstün tutmuşdur. Lakin İbn Teymiyyə və İbn əl-Qayyim — Hənbəli məzhəbinin ən nüfuzlu alimlərindən ikisi — Təvarrüq-u qadağan etmişlər. İbn Teymiyyə Təvarrüq-u "ribanın bacısı" adlandırmış və bunun hiyləvi vasitə (hilə) olduğunu bildirmişdir. İbn əl-Qayyim isə İslam hüququnda niyyətin əhəmiyyətini vurğulayaraq, Təvarrüq-un əsas niyyətinin ticarət deyil, borc almaq olduğunu göstərmişdir.
Şafii məzhəbi ümumiyyətlə Təvarrüq-a icazə verir. Şafiilər müqavilənin zahiri şərtlərinin yerinə yetirilməsinə diqqət yetirirlər: əgər alış-satışın bütün texniki şərtləri ödənilirsə, tərəflərin batini niyyətinə görə müqavilə ləğv edilə bilməz. Lakin bu, Bəy əl-İnə-nin — yəni əmtəənin eyni satıcıya geri satılmasının — icazəli olduğu mənasına gəlmir; Şafiilər də Bəy əl-İnə-ni ümumiyyətlə rədd edirlər.
Maliki məzhəbi Bəy əl-İnə barəsində ən ciddi mövqe tutan məzhəbdir, lakin Təvarrüq-da əsas problemi görmür. Malikillər hesab edirlər ki, əgər əmtəə eyni satıcıya deyil, üçüncü tərəfə satılırsa, bu, ribadan qaçınmağın qanuni yoludur.
Hənəfi məzhəbi daxilində bəzi sonrakı dövr fəqihləri Təvarrüq-u İnə ilə eyniləşdirmişlər. Lakin Hənəfi fəqihlərinin əksəriyyəti İbnül-Hümmamın mövqeyini üstün tutaraq belə qənaətə gəlmişlər: İnə yalnız əmtəənin eyni satıcıya geri satıldığı hala aiddir; bazarda üçüncü tərəfə satılırsa, əməliyyat etibarlı və icazəlidir. Lakin eyni zamanda vurğulamışlar ki, faizsiz borc vermək (Qard əl-Həsən) daha üstün tutulmalıdır.
Beləliklə, dörd məzhəbin üstün mövqeyi belədir: klassik (fərdi) Təvarrüq icazəlidir, lakin ən yaxşı seçim deyil. Qard əl-Həsən mövcud olduqda ona üstünlük verilməlidir.
3.3. Təvarrüq və Bəy əl-İnə Arasındakı Fərq
Bu iki əməliyyat arasındakı fərqi dəqiq başa düşmək mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bəy əl-İnə-də şəxs bir əmtəəni A tərəfindən nisyə alır, sonra həmin əmtəəni elə A tərəfinin özünə daha aşağı qiymətlə nağd satır. Burada əmtəə yalnız formallıqdır — əslində A tərəfi şəxsə borc verir və əvəzində nisyə ilə nağd qiymət arasındakı fərqi faiz olaraq alır. Bu, əksər fəqihlər tərəfindən açıq şəkildə haram elan edilmişdir.
Təvarrüq-da isə şəxs əmtəəni A tərəfindən nisyə alır, lakin B tərəfinə — yəni müstəqil üçüncü tərəfə — nağd satır. Üçüncü tərəfin iştirakı bu əməliyyatı İnə-dən fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir. AAOIFI də bu mövqeni təsdiq etmişdir: əgər əmtəə birbaşa və ya dolayı yolla (hər hansı agent vasitəsilə) əvvəlki satıcıya geri satılırsa, əməliyyat etibarsızdır; üçüncü tərəfə satılırsa, Şəriət baxımından qəbul edilə bilər.
4. AAOIFI Şəriət Standartı №30: Təvarrüq-un Tənzimlənməsi
AAOIFI Şəriət Şurası Təvarrüq əməliyyatının tənzimlənməsi üçün ətraflı qaydalar müəyyən etmişdir. Bu qaydalar Təvarrüq-un icazəli formalarını icazəsiz formalardan ayırd etmək üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
4.1. Əsas İcazə Şərtləri
AAOIFI standartına görə, Təvarrüq əməliyyatının etibarlı olması üçün aşağıdakı şərtlər ödənilməlidir:
Birincisi, həqiqi satış — əmtəənin alışı və satışı real satış əməliyyatı olmalıdır. Yalnız sənəd mübadiləsi yetərli deyil. Bank əmtəəni həqiqətən əldə etməli (Qabd — sahib olma), mülkiyyət riski daşımalı və sonra müstəqil satış müqaviləsi ilə müştəriyə satmalıdır.
İkincisi, müstəqillik — alış və satış müqavilələri bir-birindən müstəqil olmalıdır. Bank müştəriyə əmtəəni satdıqdan sonra, müştəri həmin əmtəəni satıb-satmamaq, kimə satmaq, nə vaxt satmaq barəsində tamamilə azaddır. Satış şərtnamələrində əmtəənin sonrakı satışına dair əvvəlcədən razılaşma olmamalıdır.
Üçüncüsü, üçüncü tərəf — əmtəə mütləq bankdan fərqli üçüncü tərəfə satılmalıdır. Əgər əmtəə birbaşa və ya dolayı yolla bankın özünə və ya bankın agenti olan tərəfə geri satılırsa, bu Bəy əl-İnə olur və qəti şəkildə haramdır.
Dördüncüsü, zaman aralığı — alış və nağd satış arasında müəyyən zaman aralığı olmalıdır ki, bu müddət ərzində əmtəənin qiymət riski mövcud olsun. Əgər bütün əməliyyatlar eyni anda baş verirsə, bu, risksiz gəlir əldə etmək deməkdir — ki bu da ribanın mahiyyətidir.
Beşincisi, əvvəlcədən razılaşmanın olmaması — üç tərəf (bank, müştəri, satıcı) arasında əvvəlcədən qiymətlər və şərtlər barəsində gizli razılaşma olmamalıdır. Əks halda, bütün proses faizli borcun teatral səhnələşdirilməsinə çevrilir.
4.2. Qadağan Edilmiş Formalar
AAOIFI standartı aşağıdakı halları qəti şəkildə qadağan edir:
Birincisi, əgər bank müştərini öz agenti təyin edərək əmtəəni bankın adına alıb, sonra eyni müştəriyə satarsa — bu halda alış və satış əməliyyatları bir-birindən asılıdır və bank mülkiyyət riskini daşımır.
İkincisi, əgər müştəri bankı öz agenti təyin edərək əmtəəni bazarda satmasını xahiş edirsə və bu agentlik satış müqaviləsinin şərti kimi qoyulursa — bu halda iki müqavilə bir-birinə bağlıdır və müstəqillik prinsipi pozulur.
Üçüncüsü, əgər əmtəə heç vaxt fiziki olaraq köçürülmürsə, yalnız sənədlər mübadiləsi baş verirsə — bu halda real ticarət yoxdur, yalnız faizli borcun rəsmiləşdirilməsi var.
4.3. Məhdud İstifadə Prinsipi
AAOIFI standartının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri budur ki, Təvarrüq hətta icazəli formada belə, geniş istifadə üçün tövsiyə olunmur. Standart vurğulayır ki, Təvarrüq yalnız faizli borcdan qaçınmağın başqa yolu olmadığı təcili hallarda istifadə edilməlidir. Geniş miqyaslı istifadəsi İslam bankçılığı sənayesinə uzunmüddətli zərər vurur. Görkəmli İslam iqtisadçısı Munzir Kəhf bu barədə demişdir ki, Təvarrüq korporativ sektorun qaçılmaz likvidlik ehtiyacları üçün məhdud istifadə oluna bilər, lakin fərdi istehlakçılar üçün İslam bankçılığı praktikasından tamamilə çıxarılmalıdır.
5. OIC Fiqh Şurasının 2009-cu il Tarixi Qərarı
OIC İslami Fiqh Şurası 2009-cu ildə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Şərica şəhərində keçirilən 19-cu sessiyasında Təvarrüq barəsində tarixi əhəmiyyətli bir qərar çıxarmışdır. Bu qərar İslam maliyyəsinin gələcəyinə güclü təsir göstərmişdir.
Şura birinci olaraq "Klassik Təvarrüq" anlayışını müəyyən etmişdir: bir şəxsin əmtəəni bazarda satıcıdan nisyə alması və sonra əmtəəni müstəqil şəkildə başqa bir üçüncü tərəfə nağd sataraq likvidlik əldə etməsi. Şura bu formanı icazəli hesab etmişdir, bir şərtlə ki, satışın bütün Şəriət şərtləri ödənilsin.
İkinci olaraq, Şura "Mütəşəkkil Təvarrüq" anlayışını müəyyən etmişdir: maliyyə institutunun əmtəəni nisyə olaraq müştəriyə satmasından sonra, ya birbaşa, ya da öz agenti vasitəsilə, əmtəənin bazarda ilkin satıcıya geri satılmasını təşkil etməsi. Şura bu formanı qadağan etmişdir, çünki mütəşəkkil Təvarrüq-da müştəri əmtəəyə heç vaxt həqiqi mülkiyyət əldə etmir, qiymət riski daşımır, əmtəəni görmür və ya toxunmur. Bütün proses bankın idarəsində avtomatik şəkildə baş verir.
Bu qərarın əhəmiyyəti nəhəng olmuşdur, çünki o vaxta qədər bir çox İslam bankı, xüsusilə Yaxın Şərq bazarlarında, gündəlik əməliyyatlarının böyük hissəsini mütəşəkkil Təvarrüq əsasında aparırdı. OIC qərarı bu praktikanın Şəriət legitimliyini ciddi sual altına qoydu.
6. Təvarrüq-un Praktik Tətbiq Sahələri
6.1. Banklar Arası Likvidlik İdarəetməsi
Təvarrüq-un ən geniş istifadə olunduğu sahə banklar arası likvidlik idarəetməsidir. Bu prosesə İslam maliyyəsi terminologiyasında "Əmtəə Murabahəsi" (Commodity Murabaha) da deyilir. Mexanizm belədir: likvidlik artıqlığı olan bank (A bankı) beynəlxalq əmtəə birjasından (adətən LME-dən) metal alır, sonra bu metalı likvidliyə ehtiyacı olan banka (B bankı) nisyə (Murabahə əsasında) satır. B bankı metalı əldə etdikdən sonra bazarda nağd sataraq likvidlik əldə edir.
Bu proses zahirən sadə görünsə də, praktikada ciddi Şəriət problemləri yaranır. Əksər hallarda heç bir real metal köçürülməsi baş vermir — əməliyyatlar yalnız sənəd və elektron transferlər şəklindədir. İki broker arasındakı kağız mübadiləsinin arxasında həqiqi ticarətin olub-olmadığı şübhə doğurur. Metalın mövcud miqdarının əməliyyat həcmini ödəyib-ödəmədiyinə dair ciddi suallar mövcuddur.
6.2. Fərdi Maliyyələşdirmə
Bir çox İslam bankı fərdi müştərilərə nağd kredit ehtiyacını ödəmək üçün Təvarrüq əsaslı məhsullar təklif edir. Proses belədir: müştəri banka nağd pul ehtiyacı ilə müraciət edir; bank beynəlxalq bazardan əmtəə alır; bank əmtəəni müştəriyə nisyə satır; bank müştərinin agenti qismində əmtəəni bazarda nağd satır; müştəri nağd məbləği alır və banka nisyə ödəniş edir.
Səudiyyə Ərəbistanında National Commercial Bank-ın "Təysir əl-Əhli" məhsulu bu modelin klassik nümunəsidir. Bank bu məhsulu qeyri-dəyişkən qiymətli beynəlxalq əmtəə bazarından alış-satış əsasında strukturlaşdırmış və onu "İslami Fiqh Şurasının beşinci sessiyasında təsdiqlənmiş əl-Təvarrüq mexanizminə əsaslanan İslami nağd maliyyələşdirmə aləti" kimi təqdim etmişdir.
6.3. Kredit Kartları
Malaziya İslam bankları kredit kartlarını Təvarrüq konsepsiyası və geri alış razılaşması əsasında strukturlaşdırmışlar. Lakin Şəriət alimlərinin əksəriyyəti bu cür kartları Şəriətə uyğun hesab etmir, çünki geri alış elementi (buy-back) Bəy əl-İnə xüsusiyyəti daşıyır.
Böyük Britaniyanın Islamic Bank of Britain fərdi maliyyələşdirməni Təvarrüq əsasında təklif etmişdir: bank Şəriətə uyğun əmtəələr alır, müştəriyə mənfəət artırımı ilə satır; müştərinin agenti əmtəələri geri satır və əldə olunan nağd müştərinin hesabına köçürülür.
6.4. Xəzinə Əməliyyatları
İslam banklarının xəzinə əməliyyatlarında Təvarrüq qısamüddətli likvidlik yerləşdirmə mexanizmi kimi istifadə olunur. London Metal Birjasında (LME) metalların — mis, sink, alüminium — alqı-satqısı bu əməliyyatların əsasını təşkil edir. İslam bankı artıq likvidliyini konvensional banka broker kimi ötürür: broker A-dan nağd metal alır, broker B-yə nisyə satır. Lakin burada da heç kəs real əməliyyatın baş verib-vermədiyini, riskin hansı nöqtədə banka keçdiyini yoxlamır. Brokerlik xərcləri məhsulu rəqabətsiz etdiyindən, real əməliyyatların baş vermədiyinə dair ciddi şübhələr var.
7. Tənqidi Məsələlər: "Forma ilə Mahiyyət" Mübarizəsi
7.1. Hiyəl (Hüquqi Hiylə) İttihamı
Təvarrüq-a qarşı ən güclü tənqid onun Hiyəl — hüquqi hiylə — olmasıdır. Bu tənqidin əsaslandırması belədir: Təvarrüq-da müştərinin əmtəə ilə heç bir real marağı yoxdur; o, əmtəəni nə istifadə etmək, nə saxlamaq, nə də ticarət etmək istəyir. Onun yeganə məqsədi nağd pul əldə etməkdir. Əmtəənin alışı və satışı yalnız faizsiz borc əldə etmənin vasitəsidir.
İslam hüququnda Hiyəl-in hükmü barəsində fəqihlər arasında əsaslı ixtilaf mövcuddur. Hənəfi fəqihləri hesab edirlər ki, yalnız Şəriətin ruhuna uyğun Hiyəl icazəlidir. Maliki, Şafii və Hənbəli fəqihləri isə Hiyəl-in haram və qəti şəkildə qadağan olduğunu bildirmişlər.
Mahmasani Hiyəl-in qadağan olmasının əsaslarını belə izah etmişdir: "Birincisi, Şəriət mətnləri əməllərin özünə deyil, onların xidmət etdiyi məqsədə yönəlmişdir. İkincisi, qanundan yan keçmə cəhdləri aldatmaya bərabərdir. Üçüncüsü, Peyğəmbər, Səhabələr və Tabiin hüquqi hiylələrə qarşı çıxmışlar."
7.2. Sistemik Risk Problemi
Nəcatullah Siddiqi xəbərdarlıq etmişdir ki, Təvarrüq-un geniş və ehtiyatsız istifadəsi hələ formalaşma mərhələsində olan İslam maliyyə sənayesi üçün sistemik risk yaradacaq. Bu xəbərdarlığın əsası belədir: əgər İslam bankları əsas əməliyyatlarını Təvarrüq əsasında qururlarsa, onlar mahiyyət etibarilə konvensional banklarla eyni işi — faizli borc verməyi — fərqli adla edirlər. Bu isə İslam maliyyəsinin raison d'être-ni — yəni mövcudluq səbəbini — sual altına qoyur.
7.3. Mənfəətin Riskə Mütənasibliyi Prinsipi
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurmuşdur:
"Riskini daşımadığın şeyin mənfəəti sənə halal deyil." (Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd; Əbu Davud, Sunən)
Bu hədis (əl-Xərac bil-Daman) Təvarrüq tənqidinin ən güclü dəlillərindən birini təşkil edir. Mütəşəkkil Təvarrüq-da bank qiymət riskini nə vaxt, nə qədər müddətə daşıyır? Əgər əmtəənin alışı və satışı eyni gün, bəzən eyni saat ərzində baş verirsə, risksiz mənfəət əldə edilir — bu isə ribanın tərifidir.
7.4. Müdafiə Arqumentləri
Təvarrüq-un müdafiəçiləri isə aşağıdakı arqumentlər irəli sürürlər:
Birincisi, ehtiyac prinsipi — İslam hüququnda "Haca" (حاجة — ehtiyac) ümumi olduqda zərurət (Darurə) hökmünə keçə bilər. İslam banklarının likvidlik ehtiyacı real ehtiyacdır və Təvarrüq bu ehtiyacı ödəyir.
İkincisi, etibarlı satış prinsipi — əgər bütün satış şərtləri ödənilirsə (əmtəə mövcuddur, qiymət müəyyəndir, sahib olma gerçəkləşib, satış müstəqildir), müqavilə fiqhi baxımdan etibarlıdır.
Üçüncüsü, daha pis alternativdən qaçınma — əgər müsəlman nağd pula ehtiyac duyursa və Təvarrüq mövcud deyilsə, faizli banka müraciət edəcək. Təvarrüq ən azı konvensional kreditdən daha yaxşı alternativdir.
Lakin AAOIFI standartı bu müdafiə arqumentlərini tamamilə rədd etmir, amma ciddi şəkildə məhdudlaşdırır: Təvarrüq son çarə kimi, bütün şərtlərə əməl olunmaqla, məhdud istifadə edilə bilər.
8. Təvarrüq-un Konvensional Kredit ilə Müqayisəsi
Tənqidçilər haqlı olaraq sual verirlər: əgər Təvarrüq-un şərtləri (nisyə qiymət, ödəniş müddəti, mənfəət dərəcəsi) konvensional kreditin şərtləri ilə eynidir, bazar riskini heç bir tərəf daşımır, bəs onda fərq nədədir?
Nəzəri baxımdan fərqlər mövcuddur: Təvarrüq real əmtəə ticarətinə əsaslanır, konvensional kredit isə puldan pul qazanmağa; Təvarrüq-da bank əvvəlcə əmtəənin mülkiyyətçisi olmalıdır, konvensional kreditdə isə bank yalnız pul ötürür; Təvarrüq-da nəzəri olaraq qiymət riski mövcuddur, konvensional kreditdə isə yalnız kredit riski var.
Lakin praktikada — xüsusilə mütəşəkkil Təvarrüq-da — bu fərqlər aradan qalxır: əmtəə yalnız sənəd üzərində mövcuddur, real köçürülmə yoxdur, qiymət riski sıfırdır (çünki bütün əməliyyatlar eyni anda baş verir), mənfəət dərəcəsi konvensional kreditlə eynidir. Bu vəziyyət İslam maliyyəsi üçün ciddi reputasiya riski yaradır.
9. Əmtəə Birjası Əsaslı Təvarrüq: Xüsusi Problemlər
İslam bankları Təvarrüq əməliyyatlarını beynəlxalq əmtəə birjalarında — əsasən London Metal Birjasında — həyata keçirirlər. Bu praktikada bir neçə xüsusi Şəriət problemi mövcuddur:
Birincisi, real mülkiyyət keçidinin olmaması — əmtəə birjasında metallar fiziki olaraq anbardan-anbara köçürülmür. Əməliyyatlar yalnız broker hesabları arasında elektron transfer şəklindədir. Satıcıdan alıcıya mülkiyyətin həqiqətən keçib-keçmədiyini müəyyən etmək çətindir.
İkincisi, həcm problemi — metalın bazarda mövcud miqdarının Təvarrüq əməliyyatlarının ümumi həcmini ödəyib-ödəmədiyinə dair ciddi şübhələr var. Əgər bir ton metal eyni gün içində on dəfə "satılırsa", bu, həqiqi ticarət deyil — virtual əməliyyatdır.
Üçüncüsü, brokerlik xərcləri — real ticarət edilsəydi, brokerlik xərcləri Təvarrüq-u konvensional kreditlə müqayisədə daha bahalı edərdi. Lakin praktikada Təvarrüq dərəcələri konvensional kreditə çox yaxındır — bu da real ticarətin baş vermədiyinə əlavə dəlildir.
AAOIFI standartı bu vəziyyətə diqqət çəkərək qeyd edir ki, əgər beynəlxalq əmtəə birjasında əməliyyat aparılırsa, bir sıra etibarlı satış şərtlərinin pozulma ehtimalı yüksəkdir.
10. Risk İdarəetməsi və Nəzarət Tədbirləri
AAOIFI standartı Təvarrüq əməliyyatlarında risk idarəetməsi üçün aşağıdakı tədbirləri müəyyən edir:
Birincisi, Şəriət Şurasının aktiv rolu — Şəriət Şurası yalnız məhsulun strukturunu təsdiq etməklə kifayətlənməməli, hər bir əməliyyatın real icrasını monitorinq etməlidir. Bu, AAOIFI SS-8 (Murabahə) standartının da əsas tələblərindən biridir.
İkincisi, müstəqil audit — Təvarrüq əməliyyatlarının həqiqi ticarət əməliyyatları olub-olmadığını yoxlamaq üçün müstəqil Şəriət auditi aparılmalıdır. Auditorlar əmtəənin real mövcudluğunu, mülkiyyət keçidini, zaman aralığını və üçüncü tərəfin müstəqilliyini yoxlamalıdır.
Üçüncüsü, sənədləşdirmə nəzarəti — alış müqaviləsi, satış müqaviləsi və agentlik müqaviləsi bir-birindən ayrı sənədlər olmalı, hər biri müstəqil icra tarixinə malik olmalıdır. Şəriət Şurası əsas Təvarrüq razılaşmasının formatında hər hansı dəyişikliyə yalnız öz təsdiqi ilə icazə verməlidir.
Dördüncüsü, geniş istifadədən çəkinmə — İslam bankları Təvarrüq-u portfelinin əsas komponenti kimi deyil, son çarə kimi istifadə etməlidirlər. Müşarəkə, Müdarəbə, İcarə və əsl Murabahə kimi mənfəət-zərər paylaşımına əsaslanan alətlər üstünlük daşımalıdır.
11. Azərbaycan Kontekstində Təvarrüq-un Əhəmiyyəti
Azərbaycan İslam maliyyəsi bazarının formalaşma mərhələsindədir. Bu kontekstdə Təvarrüq həm imkan, həm də risk daşıyır.
İmkan baxımından, Təvarrüq İslam bankçılığının ilk mərhələsində likvidlik idarəetməsi problemi üçün pragmatik həll təklif edir. Azərbaycan bazarında İslami Sukuk bazarı, aktiv İcarə bazarı və ya inkişaf etmiş Müşarəkə infrastrukturu hələ mövcud deyil. Bu vəziyyətdə İslam bankı yaradılsa, ilk illərdə likvidlik ehtiyacını ödəmək üçün Təvarrüq son çarə kimi lazım ola bilər.
Risk baxımından, əgər Azərbaycan bazarı İslam maliyyəsinə Təvarrüq-dan başlayarsa, bu, "Bəy əl-İnə ilə deyil, amma Hiyəl ilə" başlamaq demək olacaq. Uzunmüddətli perspektivdə İslami bankçılığın ictimai legitimliyi üçün bu, ciddi problem yaradır. Azərbaycan cəmiyyəti — xüsusilə İslam maliyyəsinə skeptik yanaşan seqmenti — Təvarrüq-u "konvensional kreditin İslami pərdə arxasında gizlədilməsi" kimi qiymətləndirə bilər.
Buna görə, Azərbaycan üçün aşağıdakı strategiya tövsiyə olunur:
Birincisi, əsas fokus — İslam maliyyəsinin Azərbaycanda inkişafı Müşarəkə, İcarə, Murabahə və Sukuk kimi əsl ticarət əsaslı alətlər üzərində qurulmalıdır.
İkincisi, məhdud Təvarrüq — yalnız qaçılmaz likvidlik ehtiyacları üçün, bütün AAOIFI şərtlərinə əməl etməklə, Şəriət Şurasının ciddi nəzarəti altında istifadə oluna bilər.
Üçüncüsü, mütəşəkkil Təvarrüq qadağası — OIC Fiqh Şurasının 2009-cu il qərarına uyğun olaraq, mütəşəkkil Təvarrüq Azərbaycan İslam maliyyə çərçivəsindən tamamilə xaric edilməlidir.
Dördüncüsü, ictimai şəffaflıq — Təvarrüq istifadə olunduqda, onun mahiyyəti, Şəriət əsaslandırması, tətbiq şərtləri və məhdudiyyətləri ictimaiyyətə açıq şəkildə izah edilməlidir.
12. Nəticə: Vicdanın və Formanın Sınağı
Təvarrüq İslam maliyyəsinin vicdanının sınağıdır. Bu alət fəqihlər arasında o qədər ciddi ixtilafa səbəb olmuşdur ki, dörd məzhəbin üstün mövqeyinin (klassik formada icazəli) belə qənaətbəxş olmadığını İbn Teymiyyə və İbn əl-Qayyim kimi nəhəng alimlər göstərmişlər.
AAOIFI Şəriət Standartı №30 Təvarrüq-u tamamilə qadağan etmir, lakin onu ciddi şərtlərlə məhdudlaşdırır: real ticarət, müstəqil satış, üçüncü tərəf, zaman aralığı, Şəriət nəzarəti. OIC Fiqh Şurasının 2009-cu il qərarı isə daha da irəli gedərək mütəşəkkil Təvarrüq-u qadağan etmişdir.
Bu iki qərarın birləşməsi aşağıdakı prinsipləri müəyyən edir: Təvarrüq son çarədir, əsas strategiya deyil. Mütəşəkkil Təvarrüq haramdır. Klassik Təvarrüq icazəlidir, lakin ən yaxşı seçim deyil. İslam maliyyəsinin gələcəyi mənfəət-zərər paylaşımına əsaslanan alətlərdə — Müşarəkə, Müdarəbə, İcarə, əsl ticarət əsaslı Murabahə-dədir.
Allah-Təala buyurur:
"Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun və əgər inanırsınızsa, sələmdən qalan məbləğdən vaz keçin." (əl-Bəqərə, 2:278)
Bu ayə İslam maliyyə sənayesinə açıq mesajdır: ribanın forma arxasında gizlədilməsi onun haramlığını aradan qaldırmır. Təvarrüq, əgər düzgün tətbiq olunmasa, məhz bu cür gizlətmə vasitəsinə çevrilir. İslam maliyyəsinin vicdanı — Məqasid əş-Şəriənin ədalət, şəffaflıq və zülmün aradan qaldırılması prinsipləri — formanın deyil, mahiyyətin üstünlüyünü tələb edir.
Azərbaycan İslam maliyyəsinin formalaşdığı bu kritik mərhələdə, düzgün yolu seçmək — yəni Təvarrüq-a deyil, əsl ticarət və ortaqlıq alətlərinə üstünlük vermək — ölkənin İslam maliyyə sənayesinin gələcək uğurunun açarıdır.
Əsas Mənbələr və İstinadlar
Qurani-Kərim:
əl-Bəqərə, 2:275 (ticarətin halallığı, ribanın haramlığı); əl-Bəqərə, 2:278 (sələmdən vaz keçmə əmri); ən-Nisa, 4:29 (haqsız yollarla mal yemə qadağası)
Hədis:
"Riskini daşımadığın şeyin mənfəəti sənə halal deyil" — əl-Xərac bil-Daman (Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd; Əbu Davud, Sunən); Bəy əl-İnə barəsində xəbərdarlıq hədisi (Əbu Davud, Sunən)
AAOIFI Şəriət Standartları:
SS-30: Monetizasiya (Təvarrüq); SS-8: Murabahə — əlaqəli müddəalar
Fiqhi Qərarlar:
OIC İslami Fiqh Şurası, 19-cu sessiya, Şərica, BƏƏ, 2009, Qərar — Mütəşəkkil Təvarrüq-un qadağası; OIC İslami Fiqh Şurası, 5-ci sessiya, Məkkə — Təvarrüq-un icazəliliyi
Klassik Fiqh Mənbələri:
İbn Teymiyyə, əl-Fətava əl-Kubra; İbn əl-Qayyim, İ'lam əl-Muvaqqiin; Fətava Aləmgiri (Hənəfi fiqhi); İbnül-Hümmam, Fəth əl-Qadir
Akademik Mənbələr:
Muhammad Ayub, "Understanding Islamic Finance", 2007; M. Kabir Hassan və Mervyn K. Lewis, "Handbook of Islamic Banking", 2007; Mohammed Obaidullah, "Islamic Financial Services", 2005; Nəcatullah Siddiqi, "Islamic Banking and Finance in Theory and Practice: A Survey of State of the Art", 2006; Munzir Kəhf, "Islamic Finance: Challenges and Opportunities", 2004; Angelo M. Venardos, "Islamic Banking and Finance in South-East Asia", 2006; Mahmasani, "Falsafah al-Tashri fi al-Islam", 1961; Joseph Schacht, "An Introduction to Islamic Law", 1964; AAOIFI, "Şəriət Standartları", 2004-2005 nəşri
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №30.
- Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2); ən-Nisa (4).
- Sünən Əbu Davud.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
- OIC Beynəlxalq Fiqh Akademiyası, müvafiq qərarlar.
- Venardos, A.M., Islamic Banking and Finance in South-East Asia, Singapore: World Scientific, 2005.