Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №27 çərçivəsində İslami İndeksləmə mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. İslami fond indeksləri — Dow Jones Islamic Market Index (DJIMI), FTSE Shariah, S&P Shariah, MSCI Islamic — halal şirkətlərin səhmlərindən ibarət indekslərdir. Bu indekslər investora Şəriətə uyğun portfel yaratmaq üçün «GPS» funksiyası daşıyır — hansı şirkətin səhmi halaldır, hansı haramdır? İslami skrininq iki filtr tətbiq edir: sektoral filtr (haram sahə yoxdur?) və maliyyə filtri (borc/faiz nisbəti həddən artıq deyildir?). SS-27 bu skrininq meyarlarını, təmizləmə prosedurunu və indeks idarəetmə qaydalarını tənzimləyir.
Açar sözlər: İndeksləmə, AAOIFI Şəriət Standartı №27, İslami fond indeksi, skrininq, halal investisiya
1. Giriş: 3 Trilyon Dollarlıq Sual — «Hansı Səhm Halaldır?»
İslami maliyyə aktivləri 3+ trln ABŞ dollarını aşıb — bu kapitalın əhəmiyyətli hissəsi səhm bazarlarına investisiya edir. Lakin müsəlman investor üçün fundamental sual yaranır: hansı şirkətin səhmi halaldır?
Sual mürəkkəbdir: Apple — texnoloji şirkət, halal sahədir. Lakin Apple bankdan faizli kredit alır, korporativ istiqrazlar buraxır, gəlirinin bir hissəsi faiz gəliridir. Bu şirkətin səhmi halaldırmı? Coca-Cola — qida sənayesi, halal sahə. Lakin Coca-Cola bəzi ölkələrdə alkol brendləri ilə əlaqəlidir. SOCAR — neft-qaz, halal sahə. Lakin SOCAR konvensional bankdan kredit alır, faiz ödəyir.
İslami indeksləmə bu problemi sistematik olaraq həll edir — hər şirkəti iki filtr ilə yoxlayır. Bu, «əl ilə seçim» deyil, alqoritmik skrininqdir — minlərlə şirkəti avtomatik qiymətləndirir.
2. Əsas Terminlər Lüğəti
| Termin | Ərəbcə | İzah |
|---|---|---|
| Ğərbəleh | الغربلة | Skrininq — şirkətlərin filtrləmə prosesi |
| Təthir | التطهير | Təmizləmə (purification) — haram gəlir hissəsinin xeyriyyəyə verilməsi |
| Nisbə | النسبة | Nisbət — maliyyə göstəriciləri filtri |
| Qita' | القطاع | Sektor — şirkətin fəaliyyət sahəsi |
| Muhərram | المحرّم | Haram — qadağan edilmiş sektor/fəaliyyət |
3. Şəriət Əsaslandırması
3.1. Qurani-Kərim
"Halal və təmiz olanlardan yeyin." (əl-Maidə, 5:88)
«Halal» (icazəli) və «tayyib» (təmiz/yaxşı) — İslami investisiyanın iki meyarıdır. Şirkət halal ola bilər (haram sektorda deyil) — lakin «tayyib» olmamalı bilər (çox borcludur, faiz gəliri çoxdur).
"Riba yeyənlər... yalnız şeytanın toxunduğu kəs kimi qalxarlar." (əl-Bəqərə, 2:275)
Riba ilə əlaqəli şirkətlərə investisiya haram gəlirdən pay almaq deməkdir — bu, dolayı Riba iştirakıdır. İslami skrininq bu dolayı Riba-nı ölçür və hədd qoyur.
3.2. Fiqh Qaydaları
«Çoxluq hökmü müəyyənləyir» (الحكم للغالب) — şirkətin əsas fəaliyyəti halaldırsa, kiçik haram gəliri (5%-ə qədər) bağışlana bilər (purification şərti ilə). Bu, ixtilat (qarışıqlıq) qaydasıdır — tam xalis halal şirkət müasir iqtisadiyyatda demək olar ki mövcud deyildir.
«Zərurət qadağanı aradan qaldırır» — müsəlman investorun kapitalını tam halal şirkətlərə yatırma imkanı məhduddur. Bu zərurət, kiçik müqavilə haram gəliri olan şirkətlərə investisiyaya icazə verir — təmizləmə şərti ilə.
4. AAOIFI SS-27: Əsas Müddəalar
4.1. Sektoral Skrininq (SS-27, Maddə 2)
Haram sektorlar — şirkətin əsas fəaliyyəti bu sektorlarda olarsa, tamamilə qadağandır:
| Sektor | Haram Əsas | Nümunə |
|---|---|---|
| Alkol | əl-Maidə, 5:90 | Heineken, Diageo |
| Qumar | əl-Maidə, 5:90 | Las Vegas Sands, MGM |
| Donuz | əl-Bəqərə, 2:173 | Hormel Foods (qismən) |
| Konvensional maliyyə | Riba qadağası | JPMorgan, HSBC |
| Pornografiya | Əxlaq qadağası | — |
| Silah (mübahisəli) | Zərar prinsipi | Lockheed Martin |
| Tütün (mübahisəli) | Zərar prinsipi | Philip Morris |
Tütün və silah sektorları mübahisəlidir — DJIMI tütünü qadağan edir, FTSE Shariah qismən icazə verir. AAOIFI tütünü məkruh hesab edir — fəqihlərin əksəriyyəti haram yaxınında.
4.2. Maliyyə Skrininqi (SS-27, Maddə 3)
Şirkətin əsas fəaliyyəti halal olsa belə — maliyyə nisbətləri yoxlanmalıdır:
| Meyar | AAOIFI Həddi | DJIMI Həddi | FTSE Həddi |
|---|---|---|---|
| Borc/Bazar kapitallaşması | ≤ 30% | ≤ 33% | ≤ 33% |
| Faiz gəliri/Ümumi gəlir | ≤ 5% | ≤ 5% | ≤ 5% |
| Haram gəlir/Ümumi gəlir | ≤ 5% | ≤ 5% | ≤ 5% |
| Likvid aktivlər/Bazar kapitallaşması | — | ≤ 33% | ≤ 33% |
Kritik divergensiya: AAOIFI 30%, DJIMI və FTSE 33% borc həddi tətbiq edir. Bu fərq əhəmiyyətlidir — bəzi şirkətlər AAOIFI-dən keçmir, lakin DJIMI-dən keçir. Nəticə: investor hansı indeksə güvənirsə, fərqli portfel yaranır.
4.3. Təmizləmə (Purification) Proseduru (SS-27, Maddə 4)
Halal şirkətin belə kiçik haram gəliri ola bilər (5%-ə qədər) — investor bu gəlir hissəsini xeyriyyəyə verməlidir:
Hesablama metodu: Şirkətin haram gəliri / Ümumi gəlir = Haram nisbəti. İnvestorun divident gəliri × Haram nisbəti = Xeyriyyəyə verilməli məbləğ.
Nümunə: şirkətin haram gəliri 3%. Investor 1.000 AZN divident alır → 30 AZN xeyriyyəyə verməlidir. Bu, «niyyət» məsələsidir — investor bilərəkdən haram gəlirə razılaşmır, təmizləmə ilə aradan qaldırır.
5. Skrininq Standartlaşdırma Problemi
İslami indeksləmənin ən ciddi problemi standart divergensiyasıdır:
| Meyar | AAOIFI | DJIMI | FTSE Shariah | MSCI Islamic | S&P Shariah |
|---|---|---|---|---|---|
| Borc/Aktiv | 30% | 33% (bazar dəyəri) | 33% | 33.33% | 33% |
| Əsas | Aktiv | Bazar kapitallaşması | Aktiv | Bazar kap. | Bazar kap. |
| Tütün | Məkruh | Haram | Haram | Haram | Haram |
| Silah | Mübahisəli | Haram | Haram | Haram | Haram |
Bu divergensiya real nəticə yaradır: S&P 500-ün təxminən 250-300 şirkəti İslami skrininqdən keçir — lakin hansı skrininqdən asılı olaraq siyahı 10-15% fərqlənir.
6. Dörd Məzhəbin Mövqeyi
İndeksləmə birbaşa klassik fiqhdə müzakirə olunmamışdır — lakin əsas prinsiplər aydındır:
Hənəfi: «İxtilat» (qarışıqlıq) qaydasına ən elastik yanaşır — kiçik haram nisbəti bağışlana bilər. Bu, AAOIFI-nin 5% həddini dəstəkləyir.
Maliki: Sedd-i Zərai (vasitəyə qadağa) prinsipi ilə daha ciddi — haram gəlirə dolayı iştirak da qadağandır. Bu görüşdə skrininq həddləri daha aşağı olmalıdır.
Şafii: Formal tələblərə ciddi yanaşır — skrininq meyarlarının dəqiq və ölçülə bilən olmasını tələb edir. AAOIFI-nin kəmiyyət filterləri Şafii tələblərinə uyğundur.
Hənbəli: İbn Teymiyyə «əsasdə icazəlidir» prinsipi ilə — şirkətin əsas fəaliyyəti halaldırsa, kiçik haram elementlər bağışlana bilər (təmizləmə şərti ilə).
7. Beynəlxalq Təcrübə
Malaziya: Bursa Malaysia SAC (Shariah Advisory Council) öz İslami skrininq meyarlarını tətbiq edir — 800+ şirkət skrininqdən keçir (Bursa-da qeydiyyatlı şirkətlərin 70%+). Malaziya meyarları AAOIFI-dən daha liberaldır — daha çox şirkəti əhatə edir.
Səudiyyə: Tadawul İslami indeksi mövcuddur — Səudiyyənin dominant İslami maliyyə bazarı ola baxmayaraq, skrininq meyarları AAOIFI ilə tam uyğun deyildir.
ABŞ/Avropa: DJIMI 1999-cu ildən mövcuddur — ilk İslami indeksdir. FTSE Shariah, MSCI Islamic, S&P Shariah — hamısı müstəqil skrininq meyarları tətbiq edir.
İslami ETF-lər: iShares MSCI World Islamic ETF, Wahed Invest — platformalar İslami portfel idarəetməsini kütləviləşdirir.
8. Azərbaycan Konteksti
8.1. BFB-də İslami İndeks İmkanı
Bakı Fond Birjasında (BFB) İslami indeks mövcud deyildir — lakin yaradılması mümkündür. BFB-də qeydiyyatlı şirkətlərin skrininqi:
| Şirkət | Sektor | Sektoral Filtr | Maliyyə Filtri (tqr.) |
|---|---|---|---|
| SOCAR | Neft-qaz | ✅ Halal | ⚠️ Yoxlamalı |
| Azərsun | Qida | ✅ Halal | ⚠️ Yoxlamalı |
| PASHA Holding | Diversifikasiya | ⚠️ Bank qolu var | ❌ Konvensional bank |
| Kapital Bank | Bank | ❌ Konvensional maliyyə | ❌ |
| AzerGold | Mədən | ✅ Halal | ⚠️ Yoxlamalı |
8.2. AMB və Tənzimləmə
Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) İslami indeks üçün xüsusi tənzimləmə çərçivəsi hazırlamalıdır — skrininq meyarlarını AAOIFI əsasında rəsmən qəbul etməlidir. Bu, İslami kapital bazarının inkişafı üçün zəruri infrastrukturdur.
9. Praktik Yoxlama Siyahısı
☐ Sektoral filtr: Şirkətin əsas fəaliyyəti halaldır?
☐ Borc filtri: Borc/Aktiv nisbəti ≤ 30% (AAOIFI)?
☐ Faiz filtri: Faiz gəliri/Ümumi gəlir ≤ 5%?
☐ Haram gəlir: Haram gəlir/Ümumi gəlir ≤ 5%?
☐ Təmizləmə: Haram gəlir hissəsi xeyriyyəyə verilir?
☐ Mənbə: Hansı skrininq standartı istifadə olunur (AAOIFI, DJIMI, FTSE)?
10. Nəticə
İslami indeksləmə halal investisiyanın «GPS»idir — investora hansı şirkətin halal olduğunu sistematik göstərir. Lakin standart divergensiyası problem olaraq qalır — AAOIFI, DJIMI, FTSE fərqli meyarlar tətbiq edir. AAOIFI SS-27 vahid çərçivə yaratmağa çalışır — bazarda tam qəbul olunması İslami kapital bazarının standartlaşdırması üçün zəruridir.
"Halal və təmiz olanlardan yeyin." (əl-Maidə, 5:88)
Əsas Mənbələr və İstinadlar
Qurani-Kərim: əl-Maidə, 5:88, 5:90; əl-Bəqərə, 2:275.
AAOIFI Standartları: SS-27: İndeksləmə.
Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır. © 2026.
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards, 2024–2025. — SS-27.
- S&P, Dow Jones Islamic Market Indices Methodology, 2024.
- FTSE Russell, FTSE Shariah Index Series Ground Rules, 2024.
- MSCI, MSCI Islamic Index Series Methodology, 2024.
- Derigs, U. və Marzban, S., «Review and Analysis of Current Shariah-compliant Equity Screening Practices», IJIF, 2008.