Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №21 çərçivəsində Maliyyə Sənədləri mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və konvensional maliyyə alətləri ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin şəriət əsaslandırması: səhmlərin hüquqi statusu və i̇stiqrazların qadağası, aaoifi ss-21: səhmlərə i̇nvestisiya qaydaları, səhm skrininqi: keyfiyyət və kəmiyyət meyarları, gəlirin təmizlənməsi (purification / tazkiya), qlobal i̇slami i̇ndekslər: müqayisəli təhlil məsələlərini araşdırır. Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivləri və praktik nümunələr təqdim olunur.
Açar sözlər: Maliyyə Sənədləri, AAOIFI Şəriət Standartı №21, İslami maliyyə, Şəriət uyğunluğu, Azərbaycan
1. Giriş: "Hansı Səhmlər Halaldır?" — Müasir Müsəlman İnvestorun Ən Vacib Sualı
Müasir qlobal maliyyə bazarlarında milyonlarla müsəlman investor eyni fundamental sualla üz-üzədir: "Mən fond bazarında investisiya edə bilərəmmi? Əgər bəli, hansı səhmlər halaldır və hansılar haram?" Bu sual sadə görünsə də, cavabı İslam hüququnun (Fiqh əl-Müamalat — İslam kommersiya hüququ) ən mürəkkəb müasir müzakirələrindən birini əhatə edir.
Qurani-Kərimdə Allah-Təala buyurur:
"Ey iman gətirənlər! Bir-birinizin mallarını haqsız yollarla yeməyin. Yalnız qarşılıqlı razılıq əsasında ticarət edin." (ən-Nisa, 4:29)
Bu ayə ticarətin əsas prinsipini müəyyən edir: maliyyə əməliyyatları qarşılıqlı razılığa əsaslanmalı, şəffaf olmalı və "batil" (haqsız, aldadıcı) elementlərdən azad olmalıdır. Fond bazarında səhm almaq mahiyyət etibarilə bir şirkətdə ortaqlıq payı əldə etmək deməkdir. Lakin müasir korporasiyaların fəaliyyəti mürəkkəbdir — əksər şirkətlər həm halal, həm də haram elementlər ehtiva edən əməliyyatlar aparır. Bir şirkətin əsas fəaliyyəti halal ola bilər, lakin eyni zamanda artıq vəsaitlərini faizli hesablarda saxlaya, faizli kredit ala və ya gəlirinin kiçik bir hissəsini haram mənbələrdən əldə edə bilər.
Digər tərəfdən, konvensional istiqrazlar (bonds) — sabit faiz ödəyən borc alətləri — İslam hüququ baxımından birmənalı şəkildə haram sayılır, çünki onlar Riba-nın (ربا — sələm, faiz) birbaşa təcəssümüdür. Bəs müasir fond bazarlarında bu iki alətin — səhmlərin və istiqrazların — Şəriət hökmü necə müəyyən olunur?
AAOIFI (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions — İslami Maliyyə İnstitutları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı) Şəriət Standartı №21 — Maliyyə Sənədləri (Səhmlər və İstiqrazlar) məhz bu suallara sistematik cavab verən beynəlxalq normativ sənəddir. Bu standart Şəriətə uyğun səhm investisiyasının şərtlərini, konvensional istiqrazların qadağa əsasını, səhm skrininqinin meyarlarını və gəlirin təmizlənməsi (purification) prosedurunu müəyyən edir.
Bu məqalə AAOIFI SS-21-in əhatəli akademik təhlilini aparır: müasir səhmdar cəmiyyətlərinin İslam hüququnda hüquqi statusundan tutmuş səhm skrininqinin praktik meyarlarına, konvensional istiqrazların qadağa əsasından gəlir təmizləmə prosedurlarına, qlobal İslami indekslərin müqayisəsindən Azərbaycan kontekstindəki tətbiq perspektivlərinə qədər hər bir aspekti ətraflı araşdırır.
2. Əsas Terminlər Lüğəti
Bu məqalədə istifadə olunan İslami maliyyə terminlərinin izahı:
Səhm (سهم / Share): Səhmdar cəmiyyətinin kapitalındakı bərabər dəyərli mülkiyyət payı. Hər səhm sahibinə şirkətin aktivlərinin, mənfəətinin və idarəetmə hüquqlarının müvafiq hissəsinə sahib olmaq hüququ verir. İslam hüququnda səhm, şirkət aktivlərinin bölünməmiş payının (Müşa' — مشاع) sənədləşdirilmiş formasıdır.
İstiqraz (Bond / سند): Sabit faiz (kupon) ödəyən konvensional borc aləti. Emitent investordan borc alır və müntəzəm faiz ödəyir. İslam hüququnda bütün növ istiqrazlar — sabit, dəyişən dərəcəli, sıfır kuponlu — Riba ehtiva etdiyi üçün haramdır.
İmtiyazlı Səhm (Preference Share / سهم ممتاز): Sahibinə digər səhmdarlardan əvvəl sabit dividend alma və ya ləğvetmə zamanı prioritet hüququ verən xüsusi səhm növü. İslam hüququnda zəmanətli gəlir elementi daşıdığı üçün haramdır.
Adi Səhm (Common/Ordinary Share / سهم عادي): Mənfəət və zərərin bərabər paylaşıldığı adi mülkiyyət payı. İslam hüququnda icazə verilən əsas səhm növüdür.
Skrininq (Screening / الفحص): Şirkətlərin Şəriətə uyğunluğunun yoxlanması prosesi. Keyfiyyət skrininqi (fəaliyyət sahəsi) və kəmiyyət skrininqi (maliyyə nisbətləri) olmaqla iki mərhələdən ibarətdir.
Purifikasiya (Purification / التطهير): Gəlirin təmizlənməsi. İnvestorun əldə etdiyi dividenddən şirkətin haram mənbələrdən qazandığı gəlirin müvafiq faizinin xeyriyyəyə verilməsi prosesi.
Riba (ربا): Sələm, faiz. Borcdan əldə edilən hər cür əvvəlcədən müəyyən edilmiş əlavə gəlir. Quran və Sünnə ilə qəti şəkildə haram edilmişdir.
Məhəl (Mahal əl-Aqd / محل العقد): Müqavilənin predmeti. Səhm satışında müqavilənin predmeti şirkətin aktivlərindəki bölünməmiş paydır (Müşa').
Şəxsiyyəti-Hüquqiyyə (الشخصية الحقيقية): Hüquqi şəxs konsepti. Müasir korporasiyanın səhmdarlarından müstəqil hüquqi mövcudiyyəti.
Şərikə (شركة): İslam hüququnda ortaqlıq. Klassik fiqhdə Şərikə əl-İnan (kapital ortaqlığı) müasir səhmdar cəmiyyətinin ən yaxın analoqudur.
Məsuliyyət Məhdudluğu (Limited Liability / المسؤولية المحدودة): Səhmdarın öhdəliyinin yalnız investisiya etdiyi məbləğlə məhdudlaşması prinsipi.
DJIM (Dow Jones Islamic Market Index): Şəriətə uyğun qlobal səhm indeksi. İslami investisiya fondlarının ən geniş istifadə etdiyi skrininq meyarlarını tətbiq edir.
3. Şəriət Əsaslandırması: Səhmlərin Hüquqi Statusu və İstiqrazların Qadağası
3.1. Səhmlərin Mübahliyi (İcazəliliyi) Üzrə Şəriət Dəlilləri
Müasir səhmdar cəmiyyətlərinin mövcudiyyəti İslam hüquq tarixində yeni bir fenomendir. XX əsrin böyük hissəsində bir çox Şəriət alimi müasir korporasiyaların legitimliyini sorğulayırdı. Əsas narahatlıq iki məsələdən qaynaqlanırdı: birincisi, məhdud məsuliyyət konsepti klassik İslam ortaqlıq hüququnda mövcud deyildi; ikincisi, müasir korporasiya səhmdarlardan müstəqil hüquqi şəxsiyyətə malikdir ki, bu da klassik Şərikə (ortaqlıq) konseptindən kökündən fərqlənir.
Bu mübahisə 1990-cı illərin əvvəllərində — beynəlxalq İslami investisiya fondlarının sürətli inkişafı ilə — əsasən həll olunmuşdur. OIC (Ümumdünya İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı) İslami Fiqh Şurası 1992-ci ildə keçirilən yeddinci sessiyasında səhmdar cəmiyyətlərinin səhmləri ilə bağlı fundamental qərar qəbul etmişdir. Bu qərar aşağıdakı əsas prinsipləri müəyyən etdi:
Birincisi, əsas fəaliyyəti Şəriətə uyğun olan səhmdar cəmiyyətləri yaratmaq və belə şirkətlərin səhmlərini almaq-satmaq icazəlidir. İkincisi, əsas fəaliyyəti haram olan — yəni Riba əsaslı bankçılıq, spirtli içki istehsalı, qumar, donuz əti emalı və pornografiya ilə məşğul olan — şirkətlərin səhmlərini almaq haramdır. Üçüncüsü, əsas fəaliyyəti halal olan, lakin zaman-zaman haram əməliyyatlarla (məsələn, faizli kreditlərlə) məşğul olan şirkətlərin səhmləri müəyyən şərtlərlə icazəlidir.
Bu qərarın Şəriət əsaslandırması bir neçə fundamental prinsipə söykənir. Qurani-Kərimdə Allah-Təala buyurur:
"Allah alış-verişi halal, sələmi (ribani) isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
Səhm almaq, mahiyyət etibarilə, şirkətin aktivlərində mülkiyyət payı əldə etmək — yəni alış-veriş — deməkdir. Əgər şirkətin fəaliyyəti halaldırsa, bu alış-veriş də halaldır. Görkəmli müasir fəqih Mufti Muhammad Təqi Üsmani izah edir ki, müasir səhmdar cəmiyyəti klassik ortaqlıqdan (Şərikə) fərqlənir: ortaqlıqda hər bir tərəfdaş digərinin vəkili sayılır və bütün qərarlar konsensusla qəbul olunur; lakin səhmdar cəmiyyətində qərarlar səs çoxluğu ilə qəbul olunur. Buna görə, əgər şirkət əksəriyyətin qərarı ilə haram bir əməliyyat edirsə, bu, müxalif qalan fərdi səhmdarın üzərinə yüklənə bilməz.
AAOIFI Şəriət Standartı №12 (Müşarəkə) müasir səhmdar cəmiyyətini Şərikə əl-İnan (kapital ortaqlığı) qaydalarına tabe edərək, aşağıdakı prinsipləri müəyyən etmişdir: səhmdar cəmiyyətinin kapitalı bərabər dəyərli ticarət edilə bilən səhmlərə bölünür; səhmdarlar öz payları həcmində şirkətin aktivlərinin mülkiyyətçiləridir; səhmdarlar səhmlərini digər şəxslərə sata və ya ötürə bilərlər, lakin şirkətin aktivləri üzərində birbaşa sərəncam hüquqları yoxdur (AAOIFI SS-12, Maddə 4/1/1).
3.2. Məhdud Məsuliyyətin Şəriət Əsası
Müasir korporasiyanın ən vacib xüsusiyyətlərindən biri məhdud məsuliyyət prinsipidir. Bu prinsipə görə, şirkət müflis olduqda kreditorlar yalnız şirkətin aktivlərindən ödəniş ala bilərlər; səhmdarların şəxsi əmlakı tələb oluna bilməz.
Bu konsept klassik İslam hüququnda birbaşa müzakirə olunmasa da, bir neçə fiqhi precedent onun icazəliliyini dəstəkləyir. Mufti Təqi Üsmani "hüquqi şəxs" (əş-Şəxsiyyə əl-İ'tibariyyə) konseptinin İslam hüququnda dörd tarixi precedenti olduğunu göstərir: birincisi, Vəqf (endowment) — Vəqf mülkü vəqf edən şəxsdən müstəqil hüquqi mövcudiyyətə malikdir; ikincisi, Beyt əl-Mal (dövlət xəzinəsi) — xəlifədən müstəqil hüquqi şəxsiyyət kimi tanınır; üçüncüsü, borclu şəxsin mirası — məhkəmə borclu vəfat etdikdə miras əmlakını müstəqil hüquqi varlıq kimi müalicə edir; dördüncüsü, "əl-Əbd əl-Mə'zun" (ticarətə icazə verilmiş kölə) institutu — klassik fiqhdə kölənin sahibinin məsuliyyəti yalnız köləyə investisiya etdiyi kapital və kölənin dəyəri ilə məhdud idi.
Bu precedentlər göstərir ki, "hüquqi şəxs" konsepti İslam hüququna tamamilə yabançı deyil. Bu əsasda müasir Şəriət alimləri səhmdar cəmiyyətinin hüquqi şəxsiyyətini və bununla bağlı məhdud məsuliyyət prinsipini qəbul etmişlər.
3.3. Konvensional İstiqrazların Qəti Qadağası
İslam hüququnda konvensional istiqrazların (bonds) hökmü birmənalıdır: onlar haramdır. Bu hökmün əsası Qurani-Kərimin faiz qadağası ilə bağlı ən güclü ayələrinə söykənir:
"Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun və əgər doğrudan da inanırsınızsa, sələmdən (faizli borcdan) qalan hissədən vaz keçin. Əgər belə etməsəniz, Allaha və Peyğəmbərinə qarşı müharibə elan etdiyinizi bilin." (əl-Bəqərə, 2:278-279)
Konvensional istiqraz mahiyyət etibarilə faizli borc müqaviləsidir: investor emitentə müəyyən məbləğ borc verir, əvəzində müntəzəm faiz (kupon) alır və müddətin sonunda əsas məbləğ geri qaytarılır. Bu quruluş Riba-nın klassik tərifisinə tam uyğun gəlir — borcdan əvvəlcədən müəyyən edilmiş əlavə gəlir əldə etmək.
Pakistan İslam İdeologiyası Şurasının 1983-cü il hesabatı bu mövzuda qəti mövqe ortaya qoymuşdur: "İslamın bütün məzhəblərində tam yekdillik var ki, riba termini bütün növ və formalarında faizi əhatə edir." Bu yekdillik sabit dərəcəli istiqrazları, dəyişən dərəcəli istiqrazları və hətta sıfır kuponlu istiqrazları da əhatə edir. Dəyişən dərəcəli istiqrazlarda faiz dərəcəsi bazara görə dəyişsə də, formula əvvəlcədən müəyyən olunmuşdur (məsələn, LIBOR üstəgəl müəyyən marja). Sıfır kuponlu istiqrazlarda isə faiz müddət ərzində ödənilmir, lakin istiqraz nominal dəyərindən aşağı qiymətə satılır — müddətin sonundakı fərq mahiyyət etibarilə faizdir.
4. AAOIFI SS-21: Səhmlərə İnvestisiya Qaydaları
4.1. Müqavilənin Predmeti: Səhm Nəyi Təmsil Edir?
AAOIFI standartına görə, səhm satışında müqavilənin predmeti (Məhəl əl-Aqd) şirkətin aktivlərindəki bölünməmiş paydır (Müşa' — İslam hüququnda bölünməmiş birgə mülkiyyət payı). Səhm sertifikatı bu paya sahib olmaq hüququnu təsdiq edən sənəddir (AAOIFI SS-12, Maddə 4/1/2). Bu, mühüm fiqhi nəticə yaradır: səhm alqı-satqısı əslində real aktivin satışıdır ki, bu da Şəriət qaydalarına tabedir.
4.2. İmtiyazlı Səhmlərin Qadağası
AAOIFI standartı imtiyazlı səhmləri (preference shares) birmənalı şəkildə qadağan edir: "Sahibinə mənfəət bölgüsündə və ya ləğvetmə zamanı digər səhmdarlar üzərində maliyyə prioriteti verən imtiyazlı səhmlər Şəriət prinsiplərinə uyğun deyil" (AAOIFI SS-12, Maddə 4/1/2/14).
Qadağanın əsası İslam maliyyəsinin fundamental prinsipi olan "əl-Ğunm bil-Ğurm" (الغنم بالغرم — mənfəət riskə görədir) prinsipinə söykənir. İmtiyazlı səhmlər sahibinə zəmanətli dividend verməklə, onun risk daşımadan mənfəət əldə etməsinə imkan yaradır. Bu isə Riba ilə eyniyyət təşkil edir. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurmuşdur:
"Riskini daşımadığın şeyin mənfəəti sənə halal deyil." (Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd; Əbu Davud, Sunən)
Lakin imtiyazlı səhmlərə prosedur və inzibati xüsusiyyətlər verilməsi (məsələn, şura iclaslarında üstünlük səsvermə hüququ) icazəlidir, çünki bu xüsusiyyətlər maliyyə üstünlüyü deyil, idarəetmə funksiyasıdır.
4.3. Açıq Satış (Short Selling) Qadağası
AAOIFI standartı səhmin sahib olunmadan satılmasını qəti şəkildə qadağan edir: "Sahib olunmayan səhmin satılması icazəli deyil. Brokerin satış tarixində səhmi borc verəcəyi vədi mülkiyyətə və ya sahibliyə istinad etmir" (AAOIFI SS-12, Maddə 4/1/2/7). Bu qadağa Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) "sahib olmadığın şeyi satma" əmrinə əsaslanır. Açıq satış həm Gharar (qeyri-müəyyənlik) elementi daşıyır, həm də spekulyativ (qumara bənzər) xarakter kəsb edir.
4.4. Səhmlərin Girov Qoyulması və Faizli Kredit Qadağası
Səhmlər girov qoyula bilər, çünki İslam hüququnda satıla bilən hər şey girov qoyula bilər. Lakin səhm almaq üçün faizli kredit istifadə etmək haramdır: "Alıcıya broker və ya digər tərəf tərəfindən verilən faizli kredit müqabilində səhmin girov qoyulması yolu ilə səhm almaq icazəli deyil, çünki bu Riba ehtiva edir" (AAOIFI SS-12, Maddə 4/1/2/7).
5. Səhm Skrininqi: Keyfiyyət və Kəmiyyət Meyarları
İslami investisiya fondlarının ən vacib funksiyalarından biri Şəriətə uyğun şirkətlərin seçilməsi — yəni skrininq — prosesidir. Bu proses iki əsas mərhələdən ibarətdir.
5.1. Birinci Mərhələ: Keyfiyyət Skrininqi (Fəaliyyət Sahəsi Filtri)
Keyfiyyət skrininqi şirkətin əsas fəaliyyət sahəsini yoxlayır. Aşağıdakı fəaliyyət sahələrindəki şirkətlər birmənalı şəkildə qeyri-icazəlidir: konvensional bankçılıq və maliyyə xidmətləri (Riba əsaslı); spirtli içki istehsalı və satışı; donuz əti və haram ət emalı; qumar və kazino xidmətləri; pornografiya və əyləncə sənayesinin haram sahələri; tütün istehsalı (mübahisəlidir, lakin əksər fondlar çıxarır); silah və müdafiə sənayesi (bəzi fondlar çıxarır).
Dow Jones İslami Bazar İndeksinin (DJIM) Şəriət Nəzarət Şurası bu keyfiyyət filtrini tətbiq edərək, 1999-cu ildə Dow Jones qlobal indeksindəki 5200 səhmdən yalnız 1400-ünü İslami investisiya üçün uyğun hesab etmişdir.
5.2. İkinci Mərhələ: Kəmiyyət Skrininqi (Maliyyə Nisbətləri Filtri)
Keyfiyyət skrininqini keçən şirkətlər ikinci filtrə — maliyyə nisbətləri filtrindən — keçirilir. Bu filtrin məqsədi əsas fəaliyyəti halal olan, lakin faizli maliyyə əməliyyatları aparan şirkətləri yoxlamaqdır. Dow Jones İslami Bazar İndeksinin meyarları ən geniş istifadə olunan standartdır:
Birinci meyar — borc nisbəti: şirkətin ümumi borcunun son 12 aylıq orta bazar kapitalizasiyasına nisbəti 33 faizdən az olmalıdır. Bu, şirkətin kapital strukturunun əsasən səhm kapitalına (equity) əsaslandığını təmin edir.
İkinci meyar — nağd pul və faizli qiymətli kağızlar: şirkətin nağd pul və faizli qiymətli kağızlarının cəminin son 12 aylıq orta bazar kapitalizasiyasına nisbəti 33 faizdən az olmalıdır.
Üçüncü meyar — debitor borcları: şirkətin debitor borclarının son 12 aylıq orta bazar kapitalizasiyasına nisbəti 33 faizdən (bəzi indekslərdə 45 faizdən) az olmalıdır. Bu meyar vacibdir, çünki əgər şirkətin aktivlərinin əksəriyyəti likvid formadadırsa (nağd pul və borclardırsa), səhm artıq real aktivin deyil, pulun satışını təmsil edir. Pulun pula satışı isə Sarf (valyuta mübadiləsi) qaydalarına tabedir və bazar qiymətinə satıla bilməz.
Dördüncü meyar — haram gəlir nisbəti: şirkətin haram mənbələrdən (faiz, qeyri-icazəli fəaliyyətlər) əldə etdiyi gəlirin ümumi gəlirinə nisbəti 5 faizdən az olmalıdır.
5.3. "Üçdə Bir Qaydası" və Onun Fiqhi Əsası
33 faiz həddi müsəlman investorlar arasında "üçdə bir qaydası" kimi tanınır. Bu qayda Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) Hz. Əbu Bəkrdən nəql olunan məşhur hədisə istinadla izah olunur ki, burada malın üçdə birinin xeyriyyəyə verilməsi "çox" sayılmışdır. Lakin bu istifadə hədisdən birbaşa fiqhi dəlil (dəlil) deyil, daha çox "rahatedici qayda" (rule of thumb) kimi qəbul olunur. İslami Maliyyə Xidmətləri üzrə tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, bu qaydanın konkret nisbətlərə tətbiqi müəyyən dərəcədə subyektiv xarakter daşıyır.
İslam hüququnda bu qaydanın daha birbaşa fiqhi əsası belədir: əgər bir əmtəə həm qızıldan, həm də misdən ibarətdirsə, onun qızıl və ya mis sayılması üstünlük təşkil edən hissəyə görə müəyyən olunur. Əgər qızıl üçdə birdən çoxdursa, əmtəə "qızıl" sayılır və Riba qaydaları tətbiq olunur. Bu prinsip maliyyə nisbətlərinə analoji şəkildə tətbiq edilir: əgər haram element üçdə birdən azdırsa, şirkət əsasən halal sayılır.
6. Gəlirin Təmizlənməsi (Purification / Tazkiya)
Skrininq meyarlarını keçən şirkətlərə investisiya etmək icazəli olsa da, bu şirkətlərin dividendlərinin müəyyən hissəsi haram gəlirdən əldə oluna bilər. Buna görə, İslami investisiya fondları və fərdi müsəlman investorlar gəlirin "təmizlənməsi" — Purifikasiya — prosedurunu tətbiq etməlidirlər.
Purifikasiya prosesi belədir: investisiya məsləhətçisi hər bir investisiya olunan şirkətin ümumi gəlirindəki haram gəlirin (faiz gəliri, qeyri-icazəli fəaliyyət gəliri) faizini hesablayır. Bu faiz "xeyriyyə dərəcəsi" (charity rate) adlanır. Sonra investorun həmin şirkətdən aldığı dividend bu faizə vurulur və alınan məbləğ xeyriyyəyə verilir. Pakistanın "Al-Meezan Investment Management" şirkəti bu metodu tətbiq edərək, hər investisiya olunan şirkət üçün haram gəlir nisbətini ümumi gəlirə (xalis satışlar + digər gəlirlər) bölərək hesablayır.
Kapital qazancı (capital gains) — yəni səhmin aşağı qiymətə alınıb yuxarı qiymətə satılmasından əldə edilən gəlir — ilə bağlı Şəriət alimlərinin fikri fərqlənir. Bir qrup alim hesab edir ki, kapital qazancına da purifikasiya tətbiq olunmalıdır, çünki səhmin bazar qiyməti şirkətin haram aktivlərinin dəyərini əks etdirə bilər. Digər qrup isə hesab edir ki, kapital qazancına purifikasiya tətbiq olunmur, çünki qiymətin hansı hissəsinin haram aktivlərə aid olduğunu müəyyən etmək mümkün deyil — bu hissə həm məlum deyil, həm də şirkətin ümumi aktivlərinə nisbətən olduqca kiçikdir.
Purifikasiya zamanı xeyriyyəyə verilən məbləğ Zəkat (فريضة الزكاة — illik dini vergi) hesab olunmur. Bu, müstəqil xeyriyyə öhdəliyidir. Purifikasiya İslami fond idarəedicisinin (fund manager) deyil, birbaşa investorun (səhm sahibinin) öhdəliyidir, lakin praktikada fond idarəedicisi bu prosesi investorun adına həyata keçirir.
7. Qlobal İslami İndekslər: Müqayisəli Təhlil
7.1. Dow Jones İslami Bazar İndeksi (DJIM)
DJIM 1999-cu ildə yaradılmış ilk qlobal İslami səhm indeksidir. Bu indeks Şəriət Nəzarət Şurasının rəhbərliyi altında ikili skrininq sistemi tətbiq edir. İndeksin tərkibi hər rübdə (mart, iyun, sentyabr, dekabr aylarının üçüncü cüməsində) yenidən nəzərdən keçirilir. Bundan əlavə, müflislik, birləşmə və ya satınalma kimi fövqəladə hadisələr baş verdikdə indeks dərhal yenilənir.
DJIM-in əhəmiyyətli xüsusiyyəti onun "erkən xəbərdarlıq" funksiyasıdır. İkili skrininq sistemi yüksək borcu olan şirkətləri indeksdən çıxardığı üçün, DJIM Enron və WorldCom kimi korporativ fırıldaqlar aşkar olmamışdan bir il əvvəl bu şirkətləri indeksdən çıxarmağı bacarmışdır. Bu, İslami investisiya prinsiplərinin spekulyativ risklərdən qorunmada əlavə təbii müdafiə mexanizmi yaratdığını göstərir.
7.2. FTSE Qlobal İslami İndeks Seriyası (GIIS)
FTSE GIIS 1999-cu ildə "The International Investor" (TII) tərəfindən yaradılmış və FTSE tərəfindən hesablanan başqa bir qlobal İslami indeksdir. Bu indeks DJIM ilə oxşar skrininq meyarları tətbiq edir, lakin bəzi fərqlər mövcuddur.
7.3. Malaziya Qiymətli Kağızlar Komissiyasının Şəriət Məsləhət Şurası (SAC)
Malaziya SAC fərqli bir yanaşma tətbiq edir. Bu yanaşma kəmiyyət meyarlarına əlavə olaraq subyektiv keyfiyyət meyarlarını da daxil edir: şirkətin ictimai imicinın yaxşı olması, şirkətin əsas fəaliyyətinin müsəlman ümmətinə və ölkəyə faydalı olması, haram elementin "çox kiçik" olması, ürfün (adət-ənənə) nəzərə alınması və qeyri-müsəlman icmasının hüquqlarının qorunması. Bu subyektiv meyarlar Körfəz ölkələri alimlərinin daha ciddi kəmiyyət yanaşmasından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir və İslami maliyyə dünyasında mübahisə mövzusu olaraq qalır.
7.4. Yanaşmalar Arasındakı Fundamental Fərqlər
Körfəz ölkələri (GCC) və Malaziya yanaşmaları arasındakı əsas fərqlər bir neçə məsələdə özünü göstərir. Birincisi, Bəy əl-Dayn (borcun satışı) — Malaziya alimləri borcun nominal dəyərindən fərqli qiymətə satılmasına icazə verir, əksər Körfəz və digər ölkə alimləri isə bunu qadağan edir. Bu fərq Malaziya İslami borc qiymətli kağızları (PDS) bazarının sürətli inkişafına səbəb olmuşdur, lakin bu alətlər Yaxın Şərqdə qəbul olunmamışdır. İkincisi, Bəy əl-İnə (hiyləli ikili satış) — Malaziya alimləri bəzi şərtlərlə icazə verir, əksər digər alimlər haramlığında yekdildir. Üçüncüsü, skrininq meyarlarının sərtliyi — GCC yanaşması daha obyektiv kəmiyyət meyarlarına söykənir, Malaziya yanaşması isə subyektiv keyfiyyət meyarlarını daxil edir.
8. Tənqidi Məsələlər və Akademik Mübahisələr
8.1. Kompromislərin Legitimliyi Problemi
İslami səhm skrininqinin əsas tənqidi meyarların "kompromis" xarakter daşımasıdır. 33 faiz borc həddi, 5 faiz haram gəlir həddi və 45 faiz debitor borcları həddi — bunların hər biri Şəriətin ideal tələblərindən güzəştdir. İdeal vəziyyətdə investisiya olunan şirkət heç bir faizli əməliyyat aparmamalı, heç bir haram gəlir əldə etməməli və aktivlərinin hamısı real (maddi) olmalıdır. Lakin müasir bazarlarda bu şərtlərə tam uyğun gələn şirkət demək olar ki, yoxdur — "Al-Safwa Fund"un araşdırması göstərmişdir ki, qlobal fond bazarında yalnız təxminən 5 faiz şirkət tam Şəriət uyğunluğu meyarlarına cavab verir.
Bu vəziyyətdə Şəriət alimləri "Ümum əl-Bəlva" (عموم البلوى — qaçınılmaz ümumi çətinlik) prinsipini tətbiq edirlər: müasir iqtisadi sistemdə faizli əməliyyatlardan tamamilə qaçınmaq mümkün olmadıqda, minimal haram elementə tolerans göstərmək icazəlidir, bir şərtlə ki, haram element azlıq təşkil etsin və gəlir təmizlənsin.
8.2. Bazar Kapitalizasiyası Problemi
DJIM meyarlarının tətbiqində ciddi praktik problem var: maliyyə nisbətlərinin denominatoru (böləni) bazar kapitalizasiyasıdır ki, bu da bazardakı dalğalanmalara tabedir. Nəticədə paradoksal vəziyyət yaranır: səhm qiyməti yüksəldikdə şirkətin borcluluq nisbəti "azalır" (çünki bazar kapitalizasiyası böyüyür) və şirkət Şəriətə uyğun hesab olunur; səhm qiyməti düşdükdə isə eyni şirkətin borcluluq nisbəti "artır" və şirkət skrininqdən çıxarılır. Bu, investoru "qiyməti yüksələndə al, düşəndə sat" məcburiyyətinə salır ki, bu da maliyyə baxımından sağlam strategiya deyil. Bəzi alimlər əvəzedici dəyərin (replacement value) denominatoru kimi daha uyğun olacağını təklif edirlər.
8.3. "Müvəqqəti Həll" Problemi
Bir çox Şəriət alimi mövcud skrininq meyarlarını "müvəqqəti həll" (interim solution) kimi təqdim edir — yəni tam İslami iqtisadi sistemin qurulmasına qədər keçid dövrü tədbirləri. Lakin "müvəqqəti" meyarlar onilliklər boyu dəyişmədən tətbiq olunur və getdikcə "daimi" norma halına gəlir. Bu, İslami maliyyənin fundamental islahatçı enerji ilə mövcud sistemə adaptasiya arasındakı gərginliyi əks etdirir.
9. İslami Fond İdarəetməsi: Fondların Növləri və Şəriət Hökmü
AAOIFI standartları və müasir fiqhi qərarlar müxtəlif fond növlərinin Şəriət hökmünü aşağıdakı kimi müəyyən edir:
Kapital (Equity) Fondları — əsas fəaliyyəti halal olan və kəmiyyət meyarlarına uyğun gələn şirkətlərin səhmlərinə investisiya edən fondlar. Purifikasiya şərti ilə icazəlidir. Bu, İslami fond idarəedicilərinin ən geniş istifadə etdiyi fond növüdür.
İcarə (İjarah) Fondları — toplanan vəsaitlər real aktivlərin alınmasına və icarəyə verilməsinə yönəldilir. İcarə gəliri investorlar arasında bölüşdürülür. İcarə Sukukları ikinci bazarda bazar qiymətinə ticarət oluna bilər.
Əmtəə Fondları — vəsaitlər müxtəlif əmtəələrin alınması və satışına yönəldilir. Ticarət mənfəəti investorlar arasında bölüşdürülür.
Murabahə Fondları — vəsaitlər Murabahə satışları üçün istifadə olunur. Lakin Murabahə fondu qapalı fond (closed-end) olmalıdır; vahidləri ikinci bazarda ticarət oluna bilməz, çünki fondun portfeli maddi aktiv deyil, borc tələbi yaradır.
Qarışıq Fondlar — müxtəlif investisiya növlərini (səhm, icarə, əmtəə) birləşdirən fondlar. Fondun vahidlərinin ikinci bazarda ticarət edilə bilməsi üçün maddi aktivlər 51 faizdən çox, likvid aktivlər və borclar isə 50 faizdən az olmalıdır.
Borc Fondları — konvensional borc qiymətli kağızlarına (istiqrazlara) investisiya edən bütün fondlar — istiqraz fondları, pul bazarı fondları və digərləri — Riba ehtiva etdiyi üçün qeyri-icazəlidir.
Hedcinq Fondları — hedcinq fondları mahiyyət etibarilə konvensional törəmələrdən (opsionlar, fyuçerslər, svoplar) istifadə edir ki, bu alətlər Gharar (qeyri-müəyyənlik) və Maysir (qumar) elementləri daşıdığı üçün qeyri-icazəlidir.
10. Azərbaycan Kontekstində Səhm Skrininqi: Perspektivlər və Çağırışlar
Azərbaycan fond bazarı hələ inkişaf mərhələsindədir, lakin İslami investisiya prinsiplərinin tətbiqi üçün müəyyən perspektivlər mövcuddur.
Birincisi, Bakı Fond Birjasında (BFB) siyahıya alınmış şirkətlər üçün Şəriət skrininq sisteminin yaradılması — bu, Azərbaycan investorlarına yerli bazarda İslami investisiya imkanı verər. BFB-dəki şirkətlərin əksəriyyəti neft-qaz, infrastruktur, bank və sığorta sektorlarındadır. Bank və sığorta şirkətləri keyfiyyət skrininqindən keçməz (Riba əsaslı fəaliyyət). Lakin neft-qaz, tikinti və infrastruktur şirkətləri kəmiyyət meyarlarına uyğunluq baxımından araşdırıla bilər.
İkincisi, Azərbaycan İslami İnvestisiya Fondunun yaradılması — bu fond BFB və beynəlxalq bazarlardakı Şəriətə uyğun səhmlərdən portfel formalaşdıra bilər. Fond Müdarəbə (kapital-əmək ortaqlığı) və ya Vəkalət (investisiya vəkalətnaməsi) əsasında qurula bilər.
Üçüncüsü, Malaziya SAC modelinin adaptasiyası — Azərbaycan Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası bünyəsində Şəriət Məsləhət Şurası yaradılaraq, BFB-dəki şirkətlər üçün "İcazəli Qiymətli Kağızlar Siyahısı" formalaşdırıla bilər.
Bu perspektivlərin reallaşması üçün aşağıdakı əsas şərtlər zəruridir: İslami maliyyə üzrə ixtisaslaşmış Şəriət Şurası kadrlarının yetişdirilməsi, Azərbaycan vergi qanunvericiliyinin İslami fond strukturlarını əhatə edəcək şəkildə genişləndirilməsi, purifikasiya prosedurlarının hüquqi çərçivəsinin müəyyən edilməsi və investor maarifləndirilməsi proqramlarının həyata keçirilməsi.
11. Nəticə: Bilikli İnvestor — Məsuliyyətli İnvestordur
AAOIFI Şəriət Standartı №21 müsəlman investorun fond bazarında necə davranmalı olduğunu sistematik şəkildə müəyyən edən mühüm normativ sənəddir. Bu standartın əsas mesajları aşağıdakılardır:
Birincisi, səhmlərin alqı-satqısı prinsip olaraq halaldır, çünki səhm real aktivdə mülkiyyət payını təmsil edir. Lakin bu icazə qeyd-şərtsiz deyil — şirkətin fəaliyyət sahəsi və maliyyə strukturu skrininq meyarlarına uyğun olmalıdır.
İkincisi, konvensional istiqrazlar bütün növ və formalarında — sabit, dəyişən, sıfır kuponlu — Riba ehtiva etdiyi üçün haramdır. İstiqraz investisiyası üçün İslami alternativ Sukukdur (AAOIFI SS-17).
Üçüncüsü, imtiyazlı səhmlər zəmanətli gəlir elementi daşıdığı üçün haramdır. Yalnız adi səhmlər icazəlidir.
Dördüncüsü, skrininq meyarları qəti Şəriət dəlillərinə deyil, əsasən ictihadın (fiqhi mühakimə) nəticələrinə əsaslanır. Bu, müxtəlif İslami indekslərin fərqli meyarlar tətbiq etməsini izah edir. İnvestor öz Şəriət Şurasının meyarlarını izləməlidir.
Beşincisi, gəlirin təmizlənməsi (purifikasiya) hər bir müsəlman investorun vacib öhdəliyidir. Bu, haram elementin şüurlu şəkildə gəlirdən çıxarılmasını və xeyriyyəyə verilməsini tələb edir.
İslami səhm investisiyasının ən dərin fəlsəfəsi Qurani-Kərimdə ifadə olunmuşdur:
"Allah alış-verişi halal, sələmi (ribani) isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
Bu ayə investordan bilik tələb edir — nəyə investisiya etdiyini bilmək, şirkətin fəaliyyətini anlamaq, gəlirin mənbəyini sorğulamaq. Bilikli investor həm daha yaxşı maliyyə nəticələri əldə edir, həm də dini öhdəliklərini yerinə yetirir. Bu mənada İslami skrininq yalnız dini filtr deyil, eyni zamanda sağlam investisiya praktikasıdır — yüksək borcu olan, şübhəli gəlir mənbələri olan və qeyri-şəffaf fəaliyyət göstərən şirkətlərdən qaçınmaq istənilən investor üçün faydalıdır.
Əsas Mənbələr və İstinadlar
Qurani-Kərim:
əl-Bəqərə, 2:275 (ticarətin halallığı, ribanın haramlığı); əl-Bəqərə, 2:278-279 (riba ilə müharibə elanı); ən-Nisa, 4:29 (qarşılıqlı razılıq əsasında ticarət)
Hədis:
"Riskini daşımadığın şeyin mənfəəti sənə halal deyil" — əl-Xərac bil-Daman (Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd; Əbu Davud, Sunən); "Sahib olmadığın şeyi satma" (Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd)
AAOIFI Şəriət Standartları:
SS-21: Maliyyə Sənədləri (Səhmlər və İstiqrazlar); SS-12: Müşarəkə (Ortaqlıq) — Maddələr 4/1/1, 4/1/2, 4/1/2/3, 4/1/2/7, 4/1/2/14, 4/1/2/15; SS-17: İnvestisiya Sukukları (istiqraz alternativi)
Fiqhi Qərarlar:
OIC İslami Fiqh Şurası, 7-ci sessiya, 9-14 may 1992, Qərar №63 (1/7) (Səhmdar cəmiyyətlərinin səhmləri); Pakistan İslam İdeologiyası Şurası, 1983-cü il Hesabatı (Riba-nın bütün formalarının qadağası)
Akademik Mənbələr:
Muhammad Ayub, "Understanding Islamic Finance", 2007, səh. 202-205, 329-330; Mufti Muhammad Təqi Üsmani, "An Introduction to Islamic Finance", 2002, səh. 141-160; M. Kabir Hassan və Mervyn K. Lewis, "Handbook of Islamic Banking", 2007, səh. 241-258; Angelo M. Venardos, "Islamic Banking and Finance in South-East Asia", 2006, səh. 4, 65-68; Osman Babikir Ahmed, "Islamic Equity Funds: The Mode of Resource Mobilization and Placement", IDB-IRTI; AAOIFI, "Şəriət Standartları", 2003-2005 nəşri; Dow Jones Indexes, "Islamic Market Index Methodology", 1999-2005; Rosly və Sanusi, "The Application of Bay' al-Inah and Bay' al-Dayn in Malaysian Islamic Bonds", 1999
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №21.
- Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2); ən-Nisa (4).
- Sünən Əbu Davud.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
- OIC Beynəlxalq Fiqh Akademiyası, müvafiq qərarlar.
- Venardos, A.M., Islamic Banking and Finance in South-East Asia, Singapore: World Scientific, 2005.