Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №19 çərçivəsində Qard (Borc) mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və konvensional maliyyə alətləri ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin şəriət əsaslandırması: qard müqaviləsinin hüquqi əsası, aaoifi ss-19: qard standartının əsas müddəaları, qard əl-hasan: i̇slami sosial maliyyənin əsası, dörd məzhəbin qard hüququ yanaşmaları, müqayisəli təhlil: qard vs. digər maliyyə alətləri məsələlərini araşdırır. Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivləri və praktik nümunələr təqdim olunur.
Açar sözlər: Qard (Borc), AAOIFI Şəriət Standartı №19, İslami maliyyə, Şəriət uyğunluğu, Azərbaycan
1. Giriş: "Banka Pulumu Qoyuram — Sələm Yeyirəm?"
Azərbaycanda demək olar ki, hər bir yetkin şəxsin bank hesabı var. Hər ay əmək haqqı, pensiya və ya sosial yardım bank hesabına köçürülür. Milyonlarla vətəndaş vaxt əmanəti açıb faiz alır. Lakin Şəriət perspektivindən bu "faiz" nədir? Siz bankda əmanət hesabı açdığınız anda — Şəriət baxımından — bankla borc münasibətinə daxil olursunuz. Siz banka borc verirsiniz (Qard), bank sizin pulunuzdan istifadə edir, müddət bitdikdə sizin pulunuzu artıqlıq (faiz) ilə qaytarır. Bu artıqlıq — İslam hüququnda Riba-nın birbaşa tərifinə uyğundur.
Bu məsələ milyonlarla müsəlmanı birbaşa maraqlandırır: "Bankdakı əmanət faizim haramdırmı?", "Cari hesabım icazəlidirmi?", "Borcdan faizsiz pul almaq mümkündürmü?", "Gecikdirmə cəriməsi Riba-dırmı?" — bu sualların hər birının cavabı AAOIFI Şəriət Standartı №19 — Qard (borc) — standartında müəyyən edilmişdir.
Qard (القرض) İslam maliyyə hüququnun əsas müqavilələrindən biridir. Lakin o, digər müqavilələrdən — Bay' (satış), İcarə (kirayə), Müdarəbə (ortaqlıq) — kökündən fərqlənir: Qard mənfəət orientasiyalı müqavilə deyildir. O, sosial yardımlaşma müqaviləsidir. Allah-Təala buyurur:
"Kim Allaha xeyirxah borc versə, Allah onun mükafatını qat-qat artırar." (əl-Bəqərə, 2:245)
Bu ayədə Allah-Təala "borc vermə"ni insanlar arasından Özünə nisbət edərək "Allaha borc vermə" kimi ifadə edir — bu, Qard əl-Hasan (xeyirxah borc) anlayışının Qurandakı əzəməti və əhəmiyyətini göstərir. Lakin eyni zamanda Qurani-Kərim borc üzərindən əlavə mənfəət almağı ən ciddi şəkildə qadağan edir.
Bu məqalə Qard müqaviləsinin əhatəli akademik təhlilini aparır: borcun fiqhi tərifindən müasir bank əmanətlərinin Şəriət hökümünə, gecikdirmə cəriməsinin fiqhi statusundan Qard əl-Hasan-ın sosial maliyyə potensialına, qlobal təcrübədən Azərbaycan kontekstindəki perspektivlərə qədər bütün aspektləri arasdırır.
2. Əsas Terminlər Lüğəti
Qard (القرض): Borc müqaviləsi. Bir tərəfin (borc verən — Muqrid) digər tərəfə (borc alan — Muqtarid) müəyyən miqdarda misliyyat (fungible) malı verməsi, borc alanın isə eyni növ və miqdarda malı geri qaytarması öhdəliyi.
Qard əl-Hasan (القرض الحسن): Xeyirxah borc. Heç bir artıqlıq, mənfəət və ya şərt qoyulmadan verilən borc. Qurani-Kərimdə "Allaha verilən gözəl borc" kimi adlandırılır.
Muqrid (المُقرض): Borc verən tərəf. İslami bankçılıqda əmanətçi (depozitor) bankin Muqridi sayılır — yəni əmanətçi banka borc verir.
Muqtarid (المُقترض): Borc alan tərəf. İslami bankçılıqda bank əmanətçinin Muqtaridi sayılır.
Misliyyat (المثليات): Fungible (mislə oxşar) mallar — ölçülə, sayıla və ya çəkilə bilən standart mallar: pul, buğda, neft. Qard müqaviləsinin predmeti yalnız misliyyat ola bilər, qeyri-misliyyat (unikal mallar) borc verilə bilməz.
Riba əl-Qard (ربا القرض): Borc ribanı. Borc üzərindən hər hansı formada artıqlıq gəliri tələb etmə. Bütün dörd məzhəbin yekdil mövqeyinə görə qəti haramdır.
Şərtləndirilmiş Mənfəət (المنفعة المشروطة): Borc müqaviləsində əvvəlcədən şərtləndirilmiş hər hansı əlavə fayda. Maddi mənfəət (artıq pul) və ya qeyri-maddi mənfəət (xidmət, hüquq) ola bilər — hər ikisi haramdır.
Gecikdirmə Cəriməsi (غرامة التأخير): Borc ödənişini gecikdirən şəxsdən tutulan cərimə. Fiqhi statusu mübahisəlidir.
Vaxt Əmanəti (الوديعة الاستثمارية): Müəyyən müddətə bankda saxlanan əmanət — konvensional bankda faiz, İslami bankda Müdarəbə mənfəət payı gətirir.
Cari Hesab (الحساب الجاري): Tələb üzrə əmanət hesabı — əmanətçi istənilən vaxt pulunu çıxara bilər. Fiqhi baxımdan Qard münasibətidir.
Tabarru (التبرع): Könüllü hədiyyə. Borc alan üçün şərtləndirilmiş deyil, lakin borc geri qaytarılarkən könüllü olaraq artıq ödəməsi icazəlidir.
3. Şəriət Əsaslandırması: Qard Müqaviləsinin Hüquqi Əsası
3.1. Qurani-Kərim Əsası
Qard əl-Hasan Qurani-Kərimdə altı dəfə birbaşa zikr olunur — bu, borc verməyə İslamda verilən əhəmiyyətin göstəricisidir:
"Kim Allaha xeyirxah borc versə, Allah onun mükafatını qat-qat artırar. Allah (ruzi) daraldır da, genişləndirir də. Siz Ona qaytarılacaqsınız." (əl-Bəqərə, 2:245)
"Həqiqətən, sədəqə verən kişi və qadınlar və Allaha xeyirxah borc verənlər — onlara qat-qat artırılacaq. Onlar üçün böyük mükafat var." (əl-Hədid, 57:18)
Bu ayələr Qard əl-Hasan-ı ibadət kateqoriyasına yüksəldir — borc vermə ticarət deyil, ilahi mükafat qazandıran sosial əməldir. Məhz bu səbəbdən borc üzərindən mənfəət tələb etmək həm hüquqi, həm mənəvi baxımdan qadağandır — ibadətdən mənfəət qazanmaq İslam məntiqi ilə uyğunsuzluq yaradır.
Riba-nın qadağası:
"Ey iman gətirənlər! Qat-qat artırılmış riba yeməyin. Allahdan qorxun ki, bəlkə nicat tapasınız." (Ali-İmran, 3:130)
"Allah ribanı (sələmi) yox edir, sədəqələri (xeyir-xaşları) isə artırır." (əl-Bəqərə, 2:276)
3.2. Hədis Əsası
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) borc münasibətlərini çox dəqiq tənzimləmişdir:
"Hər bir borc ki, bir mənfəət gətirsin — o, ribanın bir növüdür." (Beyhəqi, Sünən əl-Kübra; Hakim, Müstədrək)
Bu hədis Qard hüququnun ən əsas qaydası olan "Küllü Qardin Cərrə Mənfəatən fə-hüvə Riba" (هر قرضی که منفعتی بکشاند رباست) prinsipini müəyyən edir. Bu prinsip mütləqdir: mənfəətin forması (nağd pul, xidmət, hədiyyə) və miqdarı (böyük və ya kiçik) əhəmiyyətsizdir — borc üzərindən müqavilə ilə şərtləndirilmiş hər cür mənfəət Riba-dır.
"Allah ribani yeyəni, yedirəni, şahidini və katibini lənətləmişdir." (Müslim, №1598)
"Gecikdirən şəxsin zülmüdür ödəniləsi borcu (gecikdirməsi). Belə şəxsin şikayət edilməsi və cəzalandırılması haldır." (Buxari, №2400; Müslim, №1564)
Bu sonuncu hədis gecikdirmə cəriməsi müzakirəsinin əsasını təşkil edir: borcu vaxtında ödəməmək "zülm"dür (haqsızlıq) və borclunun "cəzalandırılması halaldır" — lakin bu cəza faiz ola bilərmi?
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) borcun geri qaytarılması barədə:
"Sizin ən xeyirliniz borcunu ən gözəl şəkildə qaytarandır." (Buxari, №2305; Müslim, №1601)
Bu hədis vacib bir fərqi ortaya qoyur: borc alanın könüllü olaraq (şərtləndirilmədən) borcunu artıq qaytarması haramdır deyil — əksinə, təşviq olunur. Qadağan olan şərtləndirilmiş artıqlıqdır.
3.3. İcma (Yekdil Razılıq)
Dörd Sünni məzhəb — Hənəfi, Maliki, Şafii, Hənbəli — borc üzərindən şərtləndirilmiş mənfəətin Riba olduğu barədə tam yekdil razılığa (İcma) malikdir. Bu, İslam hüququnda ən güclü dəlil növüdür. İmam ən-Nəvəvi (Şafii fəqih) yazır: "Borc üzərindən şərtləndirilmiş hər cür mənfəətin haramlığı barədə alimlərin icması var."
4. AAOIFI SS-19: Qard Standartının Əsas Müddəaları
4.1. Qard Müqaviləsinin Tərifi və Xüsusiyyətləri
AAOIFI Şəriət Standartı №19-a görə, Qard misliyyat (fungible) malların borc verilməsidir — borc alan eyni növdə, eyni keyfiyyətdə və eyni miqdarda malı geri qaytarmalıdır (SS-19, Maddə 2).
Qard müqaviləsinin əsas xüsusiyyətləri:
Birincisi, Qard mülkiyyət keçiricisidir — borc verilən pul borc alanın mülkiyyətinə keçir. Yəni bank əmanəti halında: siz bankda pul saxladığınız anda o pul bankın mülkiyyətidir, bank onu istədiyi kimi istifadə edə bilər (SS-19, Maddə 3/1).
İkincisi, Qard tələb üzrə geri qaytarılır — əgər müddət şərt qoyulmayıbsa, borc verən istənilən vaxt geri istəyə bilər (SS-19, Maddə 3/2).
Üçüncüsü, Qard əvəzsiz müqavilədir — borc verən borc üzərindən mənfəət tələb edə bilməz. Bu, Qard müqaviləsinin əsas fərqləndirici xüsusiyyətidir (SS-19, Maddə 4).
4.2. Qard Üzərindən Mənfəətin Qadağası
AAOIFI Standartı SS-19, Maddə 4 bu qadağanı ətraflı izah edir:
Maddi mənfəət qadağası: Borc verən 1000 AZN borc verib 1050 AZN geri tələb edə bilməz — artıq 50 AZN Riba-dır.
Qeyri-maddi mənfəət qadağası: Borc verən "sənə 1000 AZN borc verirəm, sən isə mənə öz evində bir otaq icarəyə ver" deyə bilməz — bu, borcun şərtləndirilmiş mənfəətidir.
Dolayı mənfəət qadağası: Borc verən "sənə borc verirəm, bundan sonra bütün alış-verişlərini yalnız mənim mağazamdan et" deyə bilməz.
Müstəsna — könüllü artıqlıq (Tabarru): Borc alan heç bir əvvəlcədən razılaşma olmadan, öz iradəsi ilə borcu artıq qaytararsa — bu halaldır və hətta təşviq olunur. Şərt budur: artıqlıq borc verənin tələbi ilə olmamalı, örf (adət) halına gəlməməli və müqavilədə şərtləndirilməməlidir (SS-19, Maddə 4/3).
4.3. Gecikdirmə Cəriməsi — Ən Mübahisəli Məsələ
Gecikdirmə cəriməsi İslami maliyyənin ən çox müzakirə olunan mövzularından biridir. AAOIFI mövqeyi aşağıdakı kimidir:
AAOIFI SS-19, Maddə 5/1: İslami maliyyə institutu borclunun ödəniş intizamını təşviq etmək üçün gecikdirmə cəriməsi tətbiq edə bilər.
AAOIFI SS-19, Maddə 5/2: Lakin bu cərimə İslami maliyyə institutunun gəlirinə daxil edilə bilməz. Cərimə məbləği müstəqil Şəriət Şurasının nəzarəti altındakı xeyriyyə fonduna yönəldirilməlidir.
Məntiq: Əgər gecikdirmə cəriməsi bankın gəlirinə daxil olursa — bu, mahiyyət etibarilə gecikdirmə faizinə (Riba ən-Nəsiah) çevrilir: bank borcu gecikdirən müştəridən artıq pul alır. Cərimənin xeyriyyəyə yönəldirilməsi bu münasibəti kəsir — bank gecikdirmədən mənfəət əldə etmir.
Məzhəb mövqeləri:
Hənəfi və Maliki mövqeyi: Gecikdirmə cəriməsi tətbiq olunmamalıdır — borc verən yalnız məhkəmə yolu ilə borcun qaytarılmasını tələb edə bilər. Cərimə Riba-ya bənzəyir.
Hənbəli mövqeyi (İbn Teymiyyə): Qəsdən gecikdirən şəxsin cəzalandırılması icazəlidir — bu cəza həbsdən tutmuş maliyyə cəriməsinə qədər ola bilər. Lakin cərimə borc verənin gəlirinə daxil olmamalıdır.
AAOIFI mövqeyi: Hənbəli yanaşmasına yaxındır — cərimə icazəlidir, lakin yalnız xeyriyyəyə yönəldirilmək şərti ilə.
4.4. Cari Hesabların Fiqhi Təbiəti
Bu bölmə hər bir müsəlman bank müştərisini birbaşa maraqlandırır:
Cari hesab (tələb üzrə əmanət): AAOIFI mövqeyinə görə, cari hesab Qard münasibətidir — əmanətçi banka borc verir. Bank bu borcu istifadə edib geri qaytarmağı öhdəsinə alır. Əmanətçiyə heç bir mənfəət (faiz) ödənilmir — bu, Qard əl-Hasan-dır (SS-19, Maddə 6/1).
Konvensional bankdan fərq: Konvensional bankda cari hesab adətən minimal faiz ödəyir — bu faiz Riba-dır. İslami bankda cari hesab Qard əl-Hasan-dır — heç bir faiz ödənilmir, lakin bank əmanətçinin pulundan istifadə etmək hüququna malikdir.
Vaxt əmanəti (müddətli depozit): İslami bankda vaxt əmanətinin fiqhi təbiəti Qard deyil — Müdarəbə-dir (kapital ortaqlığı). Əmanətçi bankla mənfəət paylaşma razılaşmasına daxil olur: bank əmanəti investisiya edir, əldə olunan mənfəəti əvvəlcədən razılaşdırılmış nisbətə (məsələn, 60:40) uyğun olaraq bölüşdürür. Bu, faiz deyildir — sabit deyil, zəmanətli deyil, investisiyanın nəticəsindən asılıdır.
4.5. Kredit Kartı və İstehlak Kreditlərinin Qard Konteksti
Konvensional bankların istehlak kreditləri (ev krediti, avtomobil krediti, şəxsi kredit) Qard müqaviləsinə tabedir — bank müştəriyə borc verir, artıqlıq (faiz) tələb edir. Bu, Riba-nın klassik formasıdır.
İslami alternativlər: İslami banklar Qard əvəzinə fərqli müqavilə strukturları istifadə edir. Ev üçün: Müşarəkə Mutənaqisə (azalan ortaqlıq) — bank və müştəri evi birgə alır, müştəri tədricən bankın payını geri alır (AAOIFI SS-12). Avtomobil üçün: Murabahah — bank avtomobili alıb mülkiyyətinə keçirir, sonra müştəriyə mənfəət marjası ilə satır (AAOIFI SS-8). Nağd ehtiyac üçün: Tawarruq — bank əmtəə alıb müştəriyə satır, müştəri əmtəəni bazarda satıb nağd alır (AAOIFI SS-30).
Bu alternativlər seriyamızın müvafiq məqalələrində ətraflı izah olunmuşdur.
5. Qard əl-Hasan: İslami Sosial Maliyyənin Əsası
5.1. Qard əl-Hasan-ın Sosial Funksiyası
Qard əl-Hasan yalnız maliyyə aləti deyil — İslami sosial təminat sisteminin əsas sütunlarından biridir. O, Zəkat (icbari xeyriyyat) və Vaqf (xeyriyyə fondu) ilə birlikdə İslam iqtisadiyyatının sosial bazasını təşkil edir. Qard əl-Hasan-ın məqsədi faiz almaq deyil — ehtiyacı olan şəxslərə maliyyə yardımı göstərməkdir.
5.2. Müasir Qard əl-Hasan Tətbiqləri
İrandakı model: İranın bütün bankları Qard əl-Hasan hesabları təklif edir. Əmanətçilər pulsuz borc fondu yaradır, ehtiyacı olan şəxslər bu fonddan faizsiz kredit alır. Bankın xərci minimal xidmət haqqı ilə ödənilir.
Malayziya modeli: IQRA Foundation və Bank Muamalat Malaysia Qard əl-Hasan proqramları təklif edir — xüsusilə kiçik sahibkarlar və tələbələr üçün faizsiz mikrokreditlər.
Pakistan modeli: Akhuwat Foundation — dünyanın ən böyük faizsiz mikro maliyyə təşkilatı. 5 milyondan çox ailəyə Qard əl-Hasan vermiş, geri qaytarma nisbəti 99.9%-dir.
5.3. Qard əl-Hasan Fondlarının Maliyyə Modeli
Qard əl-Hasan-ın ən çox soruşulan sualı: "Bank mənfəət əldə etmirsə, niyə borc verməlidir?"
Cavab bir neçə mexanizmdən ibarətdir: Zəkat vəsaitləri — Qard əl-Hasan fondları Zəkat yığımından maliyyələşdirilə bilər (borc verilən Zəkat vəsaiti borclu qaytardıqda yenidən dövriyyəyə daxil olur). Vaqf gəlirləri — İslami Vaqf fondlarının gəlirləri faizsiz borc fondlarına yönəldirilə bilər. Könüllü ianələr — varlı fərdlərin könüllü töhfələri. Xidmət haqqı — bank real xidmət xərclərini minimal xidmət haqqı kimi ala bilər (mənfəət deyil, xərc ödəməsi). Dövlət subsidiyaları — dövlət sosial maliyyə proqramları çərçivəsində Qard əl-Hasan fondlarını subsidiyalaşdıra bilər.
6. Dörd Məzhəbin Qard Hüququ Yanaşmaları
Hənəfi məzhəbi: Qard müqaviləsi lazım gəldikdə (borc alan tərəfindən) fəsx edilə bilər. Borc alan dəyişmiş (zədələnmiş, xarab olmuş) pulu qaytararsa, borc verən bunu qəbul etmək məcburiyyətindədir — əsas odur ki, eyni növ və miqdar geri qaytarılsın. Pul dəyərinin inflyasiya səbəbilə azalması borc alanın öhdəliyini dəyişdirmir.
Maliki məzhəbi: Qard yalnız misliyyat mallarında icazəlidir. Unikal malları (qeyri-misliyyat — məsələn, əl işi xalça, rəsm əsəri) borc vermək icazəli deyildir. Qard müddəti şərt qoyula bilər və bu müddət borc verəni bağlayır.
Şafii məzhəbi: Borc alanın borcu eyni növ pulla (valyutla) qaytarması tələb olunur. İnflyasiya nəzərə alınmır — 1000 AZN borc alan 1000 AZN qaytarmalıdır, pulun alıcılıq qüvvəsinin azalmasından asılı olmayaraq. Bu mövqe müasir dövrdə mübahisəlidir.
Hənbəli məzhəbi: İbn Teymiyyə "məqsəd əsaslı" yanaşma irəli sürür: müqavilənin formasına deyil, mahiyyətinə baxılmalıdır. Hətta müqavilədə açıq şərt olmasa belə, əgər borc verənin niyyəti mənfəət əldə etməkdirsə — bu Riba-dır. Bu yanaşma İslami maliyyədə "substansiya testi"nin əsasını təşkil edir.
7. Müqayisəli Təhlil: Qard vs. Digər Maliyyə Alətləri
| Xüsusiyyət | Qard (Borc) | Müdarəbə (Ortaqlıq) | Murabahah (Satış) |
|---|---|---|---|
| Mənfəət haqqı | Haramdır — heç bir artıqlıq tələb olunmaz | Halaldır — mənfəət nisbəti əvvəlcədən razılaşdırılır | Halaldır — satış qiyməti mənfəət daxil edir |
| Risk | Borc verən zəmanət tələb edə bilər | Zərər kapital sahibinindir | Satışdan sonra risk alıcıya keçir |
| Zəmanət | İcazəli — girov, zamin | Yoxdur — kapital zəmanəti qadağandır | İcazəli — girov |
| Müddət | Şərtə görə — şərtsiz isə tələb üzrə | Şərtlə və ya layihə sonuna qədər | Taksit cədvəli ilə |
| Fiqhi təbiət | Sosial yardım | Ticarət/investisiya | Satış müqaviləsi |
8. Azərbaycan Kontekstində Qard: Mövcud Vəziyyət və Perspektivlər
8.1. Hazırkı Vəziyyət
Azərbaycan istehlak krediti bazarı tamamilə konvensional faiz sistemi üzərində qurulmuşdur. 2025-ci ilin sonuna Azərbaycan bankları tərəfindən verilmiş istehlak kreditlərinin həcmi 10 milyard AZN-i keçmişdir. Bu kreditlərin hamısı faiz əsaslıdır — yəni İslam hüququnda Riba-lı Qard münasibətidir.
Bank əmanətlərinin vəziyyəti: Azərbaycanda bank əmanətlərinin əksəriyyəti vaxt əmanəti (müddətli depozit) formasındadır — banklar əmanətçilərə illik 8-14% arasında faiz ödəyir. Bu faiz Şəriət baxımından Riba-dır. Cari hesablar (tələb üzrə əmanətlər) isə adətən minimal faiz ödəyir və ya faiz ödəmir.
8.2. Hüquqi Çərçivə Tələbləri
Birincisi, "Banklar haqqında" Qanunda İslami bank əmanət modellərinin — Qard əl-Hasan cari hesab və Müdarəbə investisiya hesabı — hüquqi təriflərinin daxil edilməsi vacibdir.
İkincisi, "İstehlak kreditləri haqqında" Qanunda faizsiz kredit alternativlərinin — Murabahah, Müşarəkə Mutənaqisə — tanınması və tənzimlənməsi lazımdır.
Üçüncüsü, Əmanətlərin Sığortalanması Fondu qanununa İslami bank əmanətlərinin — xüsusilə Müdarəbə əsaslı investisiya hesablarının — sığorta mexanizminin aydınlaşdırılması lazımdır, çünki Müdarəbə hesabı zəmanətli gəlir vəd etmir.
Dördüncüsü, gecikdirmə cəriməsinin xeyriyyəyə yönləndirilməsi mexanizminin vergi qanunvericiliyi çərçivəsində tənzimlənməsi zəruridir.
8.3. Praktik Tətbiq İmkanları
Qard əl-Hasan Sosial Fondu: Azərbaycanda Zəkat və könüllü ianə vəsaitlərindən maliyyələşən faizsiz mikro kredit fondu yaradıla bilər. Bu fond xüsusilə kiçik sahibkarlara, gənc ailələrə və tələbələrə yönəldilə bilər.
İslami Cari Hesab: Azərbaycan bankları İslami cari hesab — faiz ödəməyən, Qard əl-Hasan prinsipilə işləyən — hesab təklif edə bilərlər. Bu, heç bir ciddi hüquqi dəyişiklik tələb etmir, çünki faiz ödəməmək qanuna zidd deyildir.
Müdarəbə Əmanəti: Konvensional vaxt əmanətinin İslami alternativi — bank əmanətçi ilə mənfəət paylaşma razılaşması bağlayır. Gəlir sabit faiz deyil, bankın investisiya nəticəsindən asılı mənfəət payı şəklində ödənilir.
9. Praktik Yoxlama Siyahısı: Borc Əməliyyatlarınızın Şəriət Uyğunluğu
☐ Artıqlıq şərti: Borc müqaviləsində borcun artıq qaytarılması şərti varmı?
☐ Dolayı mənfəət: Borc verən borcu müqabilində hər hansı xidmət, hüquq və ya imtiyaz tələb edirmi?
☐ Bank əmanətinin faizi: Əmanət hesabınız faiz ödəyirmi? (Əgər bəli — bu Riba-dır)
☐ Gecikdirmə cəriməsi: Gecikdirmə halında tutulan cərimə bankın gəlirinə daxil edilir, yoxsa xeyriyyəyə yönəldirilir?
☐ Kredit müqaviləsi: İstehlak kreditiniz faiz əsaslıdır, yoxsa İslami bir müqavilə tipinə (Murabahah, Müşarəkə) əsaslanır?
☐ Könüllü artıqlıq: Borcu qaytararkən artıq ödəyirsizsə — bu sizin könüllü qərarınızdırmı, yoxsa borc verənin tələbidirsə?
☐ İnflyasiya: Borc müqaviləsində inflyasiyaya görə borcun artırılması şərti varmı?
Əsas qayda: Borc üzərindən müqavilə ilə şərtləndirilmiş hər hansı artıqlıq — haramdır. Borc alanın könüllü artıqlığı — halaldır.
10. Nəticə
Qard (borc) müqaviləsi İslam maliyyə hüququnun ən sadə, lakin ən ciddi qaydaya malik müqaviləsidir: "Küllü Qardin Cərrə Mənfəatən fə-hüvə Riba" — hər borc ki mənfəət gətirsin, o, sələmdir. Bu qayda istisnasızdır, mütləqdir və dörd məzhəbin yekdil razılığına əsaslanır.
Əsas çıxarışlar:
Birincisi, bank əmanətinizdən faiz alırsınızsa — bu Riba-dır. Cari hesab (faizsiz) Şəriətə uyğundur.
İkincisi, Qard əl-Hasan İslamın sosial maliyyə sisteminin əsasıdır — borc vermək ibadət, borc üzərindən mənfəət almaq isə günahdır.
Üçüncüsü, gecikdirmə cəriməsi yalnız xeyriyyəyə yönəldirilmək şərti ilə icazəlidir — bankın gəlirinə keçsə, bu Riba-dır.
Dördüncüsü, Azərbaycanda Qard əl-Hasan fondunun yaradılması böyük sosial təsirə malik ola bilər — faizsiz mikro kredit milyonlarla vətəndaşın maliyyə ehtiyaclarını Şəriətə uyğun şəkildə ödəyə bilər.
"Kim Allaha xeyirxah borc versə, Allah onun mükafatını qat-qat artırar." (əl-Bəqərə, 2:245)
Əsas Mənbələr və İstinadlar
Qurani-Kərim:
əl-Bəqərə, 2:245 (Qard əl-Hasan); əl-Bəqərə, 2:275-276 (Riba qadağası); Ali-İmran, 3:130 (qat-qat riba); əl-Hədid, 57:18 (sədəqə və xeyirxah borc)
Hədis:
"Hər borc ki mənfəət gətirsin — ribadır" (Beyhəqi); "Allah ribani yeyəni, yedirəni lənətləmişdir" (Müslim, №1598); "Gecikdirənin zülmüdür" (Buxari, №2400; Müslim, №1564); "Ən xeyirliniz borcunu ən gözəl qaytarandır" (Buxari, №2305)
AAOIFI Şəriət Standartları:
SS-19: Qard, Maddə 2, 3/1, 3/2, 4, 4/3, 5/1, 5/2, 6/1; SS-8: Murabahah; SS-12: Müşarəkə; SS-13: Müdarəbə; SS-30: Təvarrüq
Akademik Mənbələr:
Muhammad Ayub, "Understanding Islamic Finance", 2007, Fəsil 9; Vəhbə əz-Zuhayli, "əl-Fiqh əl-İslami və Ədillətuhu", 2003, c. 5; Mufti Muhammad Təqi Üsmani, "An Introduction to Islamic Finance", 2002; İbn Teymiyyə, "Məcmuul Fətava"; Akhuwat Foundation, "Annual Report", 2023; AAOIFI, "Şəriət Standartları", 2004-2005 nəşri
Bu məqalə Amanah Research tərəfindən hazırlanmışdır. Məqalədəki fikirlər akademik araşdırma xarakteri daşıyır və fərdi maliyyə məsləhəti kimi qəbul edilməməlidir.
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №19.
- Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2).
- Səhih əl-Buxari, Səhih Müslim, Sünən əl-Beyhəqi.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
- əz-Zühayli, V., əl-Fiqh əl-İslami wa Adillatuhu, Dəməşq: Dar əl-Fikr, 2003.