Xülasə
Bu akademik tədqiqat AAOIFI Şəriət Standartı №17 çərçivəsində İnvestisiya Sukukları mövzusunu hərtərəfli təhlil edir. Məqalə Şəriət əsaslandırmasını — Qurani-Kərim ayələri, Peyğəmbər (s.ə.s.) hədisləri və dörd fiqhi məzhəbin mövqelərini — ətraflı şəkildə izah edir, AAOIFI standartının əsas maddələrini akademik səviyyədə şərh edir və konvensional maliyyə alətləri ilə müqayisəli təhlil aparır. Tədqiqat həmçinin sukuk-un şəriət əsaslandırması (əd-dəlil əş-şəri), aaoifi ss-17: sukuk növləri və strukturları, sukuk buraxılışının mexanizmi və tərəfləri, sukuk-un i̇kinci bazarda alqı-satqısı: şəriət qaydaları, tənqidi məsələlər: sukuk bazarının şəriət uyğunluğu problemi məsələlərini araşdırır. Azərbaycan kontekstində tətbiq perspektivləri və praktik nümunələr təqdim olunur.
Açar sözlər: İnvestisiya Sukukları, AAOIFI Şəriət Standartı №17, İslami maliyyə, Şəriət uyğunluğu, Azərbaycan
1. Giriş: Sukuk — İslami Kapital Bazarlarının Sütunu
Konvensional maliyyə sistemində dövlətlər və korporasiyalar uzunmüddətli layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün istiqraz (bond) buraxırlar. Bu istiqrazlar mahiyyət etibarilə faizli borc alətləridir: investor emitentə müəyyən məbləğ borc verir və əvəzində müntəzəm faiz ödənişləri (kupon) alır, müddətin sonunda isə əsas məbləğ geri qaytarılır. Bu model İslam hüququnun ən fundamental qadağası olan Riba (ربا — sələm, faiz) ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir. Allah-Təala buyurur:
"Allah alış-verişi halal, sələmi (ribani) isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
Bu ayə ticarət və investisiyanı halal, borcdan faiz əldə etməyi isə haram elan etməklə, İslam kapital bazarlarının tamamilə fərqli bir əsas üzərində qurulmasını tələb edir. Konvensional istiqrazlar borc münasibəti yaradan, sabit faiz ödəyən və əsas aktivlərlə heç bir real mülkiyyət əlaqəsi olmayan kağız alətlərdir. İslam maliyyə sistemi isə investorun real aktivlərə sahib olmasını, riskin bölüşdürülməsini və mənfəətin əsl iqtisadi fəaliyyətdən əldə edilməsini tələb edir.
Bu tələbi ödəmək üçün İslam maliyyə mühəndisliyi Sukuk (صكوك — investisiya sertifikatları) konsepsiyasını inkişaf etdirmişdir. Sukuk sözü ərəb dilində "Sak" (صك — sertifikat, sənəd) sözünün cəm formasıdır. Tarixən bu söz ticarət sənədləri və vəkalətnamələr üçün istifadə olunurdu. Müasir İslami maliyyədə isə Sukuk, konvensional istiqrazlara Şəriətə uyğun alternativ olan investisiya sertifikatlarını ifadə edir.
AAOIFI (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions — İslami Maliyyə İnstitutları üçün Mühasibat və Audit Təşkilatı) 2003-cü ilin may ayında Şəriət Standartı №17 — İnvestisiya Sukukları standartını qəbul etmişdir. Bu standart Sukuk-un tərifi, növləri, buraxılış qaydaları, alqı-satqı şərtləri və Şəriət uyğunluğu meyarlarını müəyyən edən ən mötəbər beynəlxalq normativ sənəddir.
Bu standarta görə, investisiya Sukukları "bərabər dəyərli sertifikatlar olub, maddi aktivlərdə, istifadə hüquqlarında və xidmətlərdə bölünməmiş mülkiyyət paylarını, yaxud müəyyən layihələrin və ya xüsusi investisiya fəaliyyətinin kapitalındakı payları təmsil edir" (AAOIFI SS-17, Maddə 2). Bu tərif Sukuk-un konvensional istiqrazdan kökündən fərqli olduğunu göstərir: istiqraz borc münasibəti yaradır, Sukuk isə mülkiyyət payı verir.
Bu məqalə AAOIFI SS-17-nin əhatəli akademik təhlilini aparır: Sukuk-un Şəriət əsaslandırmasından tutmuş əsas növlərinə, ikinci bazarda alqı-satqı qaydalarından müasir tənqidi məsələlərə, qlobal tətbiq təcrübəsindən Azərbaycan kontekstindəki perspektivlərə qədər hər bir aspekti ətraflı araşdırır.
2. Əsas Terminlər Lüğəti
Bu məqalədə istifadə olunan İslami maliyyə terminlərinin izahı:
Sukuk (صكوك): İnvestisiya sertifikatları. Real aktivlərdə, istifadə hüquqlarında və ya layihə kapitalında bölünməmiş mülkiyyət paylarını təmsil edən bərabər dəyərli sertifikatlardır. Konvensional istiqrazdan əsas fərqi mülkiyyət elementinin mövcudluğudur.
Sak (صك): Sukuk sözünün tək forması. Bir ədəd investisiya sertifikatı.
SPV (Special Purpose Vehicle — Xüsusi Məqsədli Şirkət): Sukuk buraxılışı üçün xüsusi olaraq yaradılan hüquqi şəxs. SPV aktivləri əldə edir, idarə edir və investorlara sertifikat buraxır. SPM (Special Purpose Mudarabah — Xüsusi Məqsədli Müdarəbə) formasında da yaradıla bilər.
Sukuk əl-İcarə (صكوك الإجارة): İcarə əsaslı Sukuk. İnvestorlar kirayə gəliri gətirən real aktivdə (bina, avadanlıq, torpaq) mülkiyyət payına sahib olurlar. Ən geniş yayılmış və Şəriət alimlərinin ən az mübahisə etdiyi Sukuk növüdür.
Sukuk əl-Müşarəkə (صكوك المشاركة): Ortaqlıq əsaslı Sukuk. İnvestorlar müəyyən bir layihə və ya biznesin kapitalında ortaqlıq payına sahib olurlar. Mənfəət razılaşdırılmış nisbətdə bölüşdürülür, zərər isə kapital payına mütənasib şəkildə daşınır.
Sukuk əl-Müdarəbə (صكوك المضاربة): Kapital-əmək ortaqlığı əsaslı Sukuk. İnvestorlar (Rabb əl-Mal — kapital sahibi) vəsait təmin edir, emitent isə (Mudarib — idarəedici) bu vəsaiti idarə edir. Mənfəət razılaşdırılmış nisbətdə bölüşdürülür, zərər isə kapital sahiblərinin üzərinə düşür.
Sukuk əl-Salam (صكوك السلم): Forvard satış əsaslı Sukuk. İnvestorların vəsaitləri müəyyən bir malın avans ödəməli forvard alışı üçün istifadə olunur.
Sukuk əl-İstisna (صكوك الاستصناع): Sifariş istehsalı əsaslı Sukuk. İnvestorların vəsaitləri müəyyən bir layihənin tikintisi və ya məhsulun istehsalı üçün İstisna müqaviləsi çərçivəsində istifadə olunur.
Sukuk əl-Murabahə (صكوك المرابحة): Qiymət artırımlı satış əsaslı Sukuk. Toplanan vəsaitlə əmtəə alınır və qiymət artırımı ilə təxirə salınmış ödənişlə satılır.
Sekuritizasiya (Securitization): Qeyri-likvid aktivlərin ticarət edilə bilən investisiya sertifikatlarına çevrilməsi prosesi. İslami maliyyədə bu proses Riba, Gharar (qeyri-müəyyənlik) və Maysir (qumar) elementlərindən azad şəkildə aparılmalıdır.
Bəy əl-İnə (بيع العينة): Hiyləli ikili satış. Bir tərəfin digərinə əşyanı nağd satıb, daha yüksək qiymətlə nisyə geri alması. Bu əslində faizli borcun gizlədilmiş formasıdır və əksər Şəriət alimləri tərəfindən haram sayılır.
Bəy əl-Dayn (بيع الدين): Borcun satışı. Üçüncü tərəfə borcun nominal dəyərindən aşağı qiymətə satılması. Əksər Şəriət alimləri bunu qadağan edir, lakin bəzi Malaziya fəqihləri icazə verir.
Təkafül (تكافل): İslami qarşılıqlı sığorta. Sukuk sahiblərinin risklərini azaltmaq üçün istifadə olunan Şəriətə uyğun sığorta sistemidir.
3. Sukuk-un Şəriət Əsaslandırması (Əd-Dəlil əş-Şəri)
3.1. Qurani Əsas
Sukuk-un Şəriət əsaslandırması bir neçə fundamental Quran prinsipinə söykənir. Birincisi, ticarətin halallığı prinsipi:
"Allah alış-verişi halal, sələmi (ribani) isə haram etmişdir." (əl-Bəqərə, 2:275)
Bu ayə Sukuk-un əsas fəlsəfi bazasını təşkil edir: investisiya gəliri faizli borcdan deyil, real ticarət əməliyyatlarından, aktiv mülkiyyətindən və ya əməkdaşlıq fəaliyyətindən əldə edilməlidir.
İkincisi, müqavilə azadlığı və sənədləşdirmə prinsipi:
"Ey iman gətirənlər! Əgər müəyyən bir müddətə bir-birinizlə borc alış-verişi etsəniz, onu yazın." (əl-Bəqərə, 2:282)
Bu ayə maliyyə müqavilələrinin yazılı şəkildə sənədləşdirilməsini əmr edir. Sukuk sertifikatları mahiyyət etibarilə investisiya müqavilələrinin sənədləşdirilmiş formasıdır — hər bir sertifikat sahibinin hüquq və öhdəliklərini müəyyən edir.
Üçüncüsü, əmanətin qorunması prinsipi:
"Ey iman gətirənlər! Bir-birinizin mallarını haqsız yollarla yeməyin. Yalnız qarşılıqlı razılıq əsasında ticarət edin." (ən-Nisa, 4:29)
Bu ayə Sukuk buraxılışının əsas şərtlərindən birini — şəffaflığı və investorun informasiyaya əsaslanan razılığını — dəstəkləyir.
3.2. Fiqhi Əsas və İcma
İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (OIC) Fiqh Şurası 1988-ci ildə Ciddədə keçirilən dördüncü illik sessiyasında İslami investisiya sertifikatları məsələsini ilk dəfə rəsmi şəkildə araşdırmışdır. Şura, Şəriətin müqavilələrin sənədləşdirilməsini təşviq etdiyini qeyd etdikdən sonra belə qərar çıxarmışdır: "Lazımi hüquqi sənədləşdirmə şərti ilə, istənilən aktiv toplusu yazılı sənəd və ya sertifikat şəklində təmsil oluna bilər. Bu sertifikat bazar qiymətinə satıla bilər, bir şərtlə ki, sertifikatın təmsil etdiyi aktivlərin əksəriyyəti maddi aktivlərdən və maliyyə hüquqlarından ibarət olsun, nağd pul və şəxsi borclar isə azlıq təşkil etsin."
Bu qərar İslami investisiya sertifikatlarının — yəni Sukuk-un — hüquqi legitimliyinin beynəlxalq fiqhi əsasını qoydu. On beş il sonra, 2003-cü ildə AAOIFI Şəriət Şurası SS-17 standartını qəbul edərək bu legitimliyi müfəssəl tənzimlədi.
3.3. Sukuk-un Konvensional İstiqrazdan Fundamental Fərqi
Sukuk və konvensional istiqraz arasındakı fərq yalnız terminoloji deyil, mahiyyəvi və strukturaldır. Görkəmli müasir fəqih Mufti Muhammad Təqi Üsmani vurğulayır ki, İslami istiqrazları konvensional analoqlarından ayıran əsas xüsusiyyət onların real aktivlərin ticarətini və ya istehsalını maliyyələşdirməsidir.
Konvensional istiqrazda investor emitentə borc verir. İstiqraz sahibi borc verəndir (creditor), emitent isə borcludur (debtor). İstiqraz sahibinin əsas aktiv üzərində mülkiyyət hüququ yoxdur. Əgər emitent müflis olsa, istiqraz sahibi ümumi kreditorlar sırasında yer alır. Gəlir sabit faiz şəklindədir və bazardakı real iqtisadi fəaliyyətin nəticəsindən asılı deyil.
Sukuk-da isə investor real aktivdə mülkiyyət payına sahib olur. Sukuk sahibi mülkiyyətçidir (owner), emitent isə idarəedicidir (manager). Gəlir aktiv tərəfindən yaradılan real pul axınından — kirayə ödənişlərindən, ticarət mənfəətindən, layihə gəlirindən — əldə edilir. Əgər aktiv gəlir yaratmırsa, Sukuk sahibi gəlir almır (Müşarəkə və Müdarəbə Sukuklarında). Bu, İslam maliyyəsinin fundamental prinsiplərindən biri olan "əl-Ğunm bil-Ğurm" (الغنم بالغرم — mənfəət riskə görədir) prinsipinin birbaşa tətbiqidir.
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurmuşdur:
"Riskini daşımadığın şeyin mənfəəti sənə halal deyil." (Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd; Əbu Davud, Sunən)
Bu hədis (əl-Xərac bil-Daman — الخراج بالضمان) Sukuk-un Şəriət əsaslandırmasının sütunlarından birini təşkil edir. Sukuk sahibi gəlir əldə edirsə, bunun müqabilində aktivin mülkiyyət riskini — zədələnmə, qiymət düşməsi, gəlirsizlik riskini — daşımalıdır.
4. AAOIFI SS-17: Sukuk Növləri və Strukturları
AAOIFI Şəriət Standartı №17 investisiya Sukuklarının 14 aktiv sinfinə əsaslanan aşağıdakı əsas növlərini müəyyən edir (SS-17, Maddə 3):
4.1. İcarə Sukukları (Sukuk əl-İcarə)
Bu, ən geniş yayılmış və Şəriət alimlərinin ən az mübahisə etdiyi Sukuk növüdür. Struktur belədir: SPV real aktivi (bina, avadanlıq, infrastruktur obyekti) əldə edir və investorlara sertifikat buraxır. Aktiv emitentə və ya üçüncü tərəfə icarəyə verilir. İcarə ödənişləri Sukuk sahibləri arasında bölüşdürülür.
AAOIFI standartı İcarə Sukuklarının bir neçə alt kateqoriyasını tanıyır (SS-17, Maddə 3/1): mövcud maddi aktivlərin mülkiyyət Sukukları — investorlar aktivi əldə edir və icarəyə verir; gələcək aktivlərin mülkiyyət Sukukları — investorlar gələcəkdə əldə ediləcək aktiv üzərində mülkiyyət payına sahib olurlar; mövcud xidmətlərin Sukukları — müəyyən bir tərəfin xidmət göstərmə hüququ sekuritizasiya olunur; və gələcək xidmətlərin Sukukları — gələcəkdə göstəriləcək xidmətlər sekuritizasiya olunur.
İcarə Sukuklarının əsas üstünlüyü gəlirin nisbi sabitliyidir: icarə ödənişləri əvvəlcədən müəyyən edilə bilər (sabit və ya dəyişən dərəcə ilə). Bu xüsusiyyət onları konvensional istiqrazlara ən yaxın İslami alternativə çevirir.
4.2. Ortaqlıq Sukukları
Bu kateqoriyaya Müşarəkə Sukukları, Müdarəbə Sukukları və İnvestisiya Vəkalət Sukukları daxildir.
Müşarəkə Sukuklarında (SS-17, Maddə 3/5) investorlar müəyyən bir layihə və ya biznesdə ortaqlıq payına sahib olurlar. Mənfəət razılaşdırılmış nisbətdə bölüşdürülür, zərər isə kapital payına mütənasibdir. Bu, Sukuk-un ən "ideal" forması hesab olunur, çünki mənfəət və zərər paylaşımı (PLS — Profit and Loss Sharing) İslam maliyyəsinin əsas prinsipini ən yaxşı şəkildə əks etdirir.
Müdarəbə Sukuklarında investorlar kapital təmin edir (Rabb əl-Mal rolunda), emitent isə kapitalı idarə edir (Mudarib rolunda). Mənfəət razılaşdırılmış nisbətdə bölünür. Lakin zərər yalnız kapital sahiblərinin — yəni Sukuk sahiblərinin — üzərinə düşür (bu, Müdarəbə müqaviləsinin ümumi qaydasıdır — əgər Mudarib-in səhlənkarlığı və ya qəsdi sübut olunmazsa).
4.3. Salam və İstisna Sukukları
Salam Sukukları (SS-17, Maddə 3/2) forvard satış əsasında strukturlaşdırılır: investorların vəsaitləri ilə müəyyən bir əmtəənin avans ödəməli forvard alışı həyata keçirilir. Əmtəə təhvil verildikdə bazar qiymətinə satılır. Alış qiyməti ilə satış qiyməti arasındakı fərq investorun mənfəətini təşkil edir. Bəhreyn Mərkəzi Bankı (BMA) 2001-ci ildə alüminium əsaslı Salam Sukukları buraxaraq bu modelin praktik tətbiqinin əsasını qoymuşdur.
İstisna Sukukları (SS-17, Maddə 3/3) böyük tikinti və istehsal layihələrinin maliyyələşdirilməsi üçün istifadə olunur. Toplanan vəsaitlə İstisna müqaviləsi çərçivəsində layihənin tikintisi həyata keçirilir. Layihə tamamlandıqda, son alıcının təxirə salınmış ödənişləri Sukuk sahiblərinə paylanır.
4.4. Murabahə Sukukları
Murabahə Sukukları (SS-17, Maddə 3/4) əmtəə ticarəti əsasında strukturlaşdırılır. Toplanan vəsaitlə əmtəə alınır və qiymət artırımı ilə təxirə salınmış ödənişlə satılır. Lakin Murabahə Sukukları sabit gəlir yaradan borc aləti xüsusiyyətləri daşıdığından, ikinci bazarda alqı-satqısı ciddi məhdudiyyətlərə tabedir — bu barədə aşağıda ətraflı bəhs olunur.
5. Sukuk Buraxılışının Mexanizmi və Tərəfləri
5.1. Buraxılış Prosesi
Tipik Sukuk buraxılışının strukturu aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:
Birinci mərhələdə emitent (dövlət, korporasiya və ya maliyyə institutu) maliyyələşdirməyə ehtiyac duyduğu aktivləri müəyyən edir. Bu aktivlər maddi əmlak (binalar, avadanlıqlar, torpaq), istifadə hüquqları və ya layihə kapitalı ola bilər.
İkinci mərhələdə Xüsusi Məqsədli Şirkət (SPV) yaradılır. SPV emitentin aktivlərini satın alır və ya layihənin kapitalında pay əldə edir. SPV-nin yaradılması mühüm hüquqi funksiyanı yerinə yetirir: emitentin müflis olması halında aktivlər SPV-nin mülkiyyətində qalır və Sukuk sahiblərinin hüquqları qorunur (müflislikdən uzaqlıq — "bankruptcy remoteness" prinsipi).
Üçüncü mərhələdə SPV investorlara Sukuk sertifikatları buraxır. Hər sertifikat bərabər dəyərə malikdir və aktivdəki bölünməmiş mülkiyyət payını təmsil edir.
Dördüncü mərhələdə aktivlər emitentə geri icarəyə verilir (İcarə Sukuklarında) və ya layihənin idarə edilməsinə başlanılır (Müşarəkə, Müdarəbə Sukuklarında). Yaranan pul axınları SPV vasitəsilə Sukuk sahiblərinə paylanır.
Beşinci mərhələdə Sukuk-un müddəti bitdikdə, aktivlər əvvəlcədən razılaşdırılmış qiymətlə emitentə geri satılır (alış öhdəliyi — "purchase undertaking"). Bu mexanizm Sukuk sahiblərinin kapital qaytarılmasını təmin edir.
5.2. Sukuk Buraxılışının Tərəfləri
AAOIFI standartına görə, Sukuk əməliyyatında bir neçə əsas tərəf iştirak edir: emitent (originator) — aktivləri SPV-yə satan və toplanan vəsaitlərdən istifadə edən tərəf; SPV — emissiya prosesini idarə edən hüquqi şəxs; investorlar (Sukuk sahibləri) — sertifikatları alan və mülkiyyət payına sahib olan tərəf; Şəriət Şurası — buraxılışın hər mərhələdə Şəriətə uyğunluğunu təsdiq edən orqan; kredit reytinq agentliyi — Sukuk-un risk profilini qiymətləndirən qurum; və hüquqi məsləhətçi — müqavilələrin hüquqi uyğunluğunu təmin edən tərəf.
6. Sukuk-un İkinci Bazarda Alqı-Satqısı: Şəriət Qaydaları
Sukuk-un ikinci bazarda alqı-satqısı Şəriət hüququ baxımından xüsusi qaydalarla tənzimlənir. Bu qaydalar Sukuk-un növünə və aktivin xarakterinə görə fərqlənir. AAOIFI standartı bu barədə aşağıdakı prinsipləri müəyyən edir:
Birincisi, maddi aktivləri və ya istifadə hüquqlarını təmsil edən Sukuk-lar — İcarə Sukukları, Müşarəkə və Müdarəbə Sukukları — ikinci bazarda bazar qiymətinə sərbəst alınıb-satıla bilər. Bu sertifikatlar real mülkiyyət payını təmsil etdiyindən, onların alqı-satqısı əslində mülkün satışıdır ki, bu da halaldır.
İkincisi, pul borcunu (borc tələbini) təmsil edən Sukuk-lar — məsələn, Murabahə Sukukları — nominal dəyərindən fərqli qiymətə satıla bilməz. Bunun səbəbi Şəriətin "borcun endirimli satışı" (Bəy əl-Dayn) qadağasıdır. Əgər 100 manat nominal dəyərli Murabahə Sukuk-u 90 manata satılırsa, bu aradakı 10 manatlıq fərq mahiyyət etibarilə faiz sayılır. Buna görə, Salam və Murabahə Sukukları yalnız nominal dəyərdə — yəni Həvalə (حوالة — hüquq ötürülməsi) qaydalarına uyğun — satıla bilər (SS-17, Maddə 5).
Üçüncüsü, qarışıq portfel Sukuklarında (İcarə, Murabahə, İstisna müqavilələrinin birləşməsi) ticarət imkanı portfeldəki aktivlərin tərkibindən asılıdır. OIC Fiqh Şurasının qərarına görə, əgər portfelin əksəriyyəti maddi aktivlərdən və maliyyə hüquqlarından ibarətdirsə, nağd pul və şəxsi borclar isə azlıq təşkil edirsə, Sukuk bazar qiymətinə satıla bilər.
Dördüncüsü, Müdarəbə və Müşarəkə Sukukları fəaliyyət başladıqdan sonra bazar qiymətinə satıla bilər. Lakin fəaliyyət başlamazdan əvvəl — yəni toplanan vəsaitlər hələ pul şəklindədirsə — Sukuk nominal dəyərdən fərqli qiymətə satıla bilməz, çünki bu halda faktiki olaraq pulun pula satışı (Sarf) qaydaları tətbiq olunur.
7. Tənqidi Məsələlər: Sukuk Bazarının Şəriət Uyğunluğu Problemi
7.1. Mufti Təqi Üsmani Tənqidi və AAOIFI-nin 2008-ci il Bəyanatı
Sukuk bazarının sürətli inkişafı Şəriət uyğunluğu baxımından ciddi narahatlıqlara səbəb olmuşdur. 2007-ci ildə AAOIFI Şəriət Şurasının sədri Mufti Muhammad Təqi Üsmani bazardakı Sukuk-ların əksəriyyətinin Şəriətə uyğun olmadığını elan etmişdir. Bu tənqidin əsas nöqtələri bunlar idi:
Birincisi, bir çox Sukuk buraxılışında emitent Sukuk-un müddəti bitdikdə aktivləri nominal dəyərdə geri almağı öhdəsinə götürür. Bu, Sukuk sahiblərinin kapital riskini aradan qaldırır. Lakin əgər Sukuk mülkiyyət payını təmsil edirsə, mülkiyyətçi aktivin dəyərinin düşməsi riskini daşımalıdır. Nominal dəyərdə geri alış öhdəliyi Sukuk-u mahiyyət etibarilə zəmanətli borc alətinə — yəni konvensional istiqraza — çevirir.
İkincisi, İcarə Sukuklarında bəzi emitentlər icarə ödənişlərinin bazardakı gəlir dərəcələrinə (məsələn, LIBOR) bağlanmasını təmin edirlər. Bu, gəliri real aktivin performansından deyil, pul bazarı faiz dərəcələrindən asılı edir.
Üçüncüsü, Malaziya bazarındakı bir çox Sukuk Bəy əl-İnə (hiyləli ikili satış) əsasında strukturlaşdırılıb. Bu əməliyyatda emitent aktivi SPV-yə nağd satır, sonra daha yüksək qiymətlə nisyə geri alır. Bu, mahiyyət etibarilə faizli borcun gizlədilmiş formasıdır. Bundan əlavə, bu Sukuk-ların ikinci bazardakı ticarəti Bəy əl-Dayn (borcun endirimli satışı) əsasında aparılır ki, bu da əksər fəqihlər tərəfindən qəbul edilmir.
7.2. AAOIFI-nin Cavab Tədbirləri
Bu tənqidlərə cavab olaraq AAOIFI 2008-ci ildə Sukuk-un Şəriət uyğunluğu üçün aşağıdakı əsas prinsipləri təsdiqlədi:
Sukuk mülkiyyət payını təmsil etməlidir — yalnız borc tələbini yox. Emitentin nominal dəyərdə geri alış öhdəliyi (ədalətli bazar dəyəri əvəzinə) icazəli deyil. Sukuk sahibləri aktivin mülkiyyət riskini real şəkildə daşımalıdır. Gəlir real aktiv performansından əldə edilməlidir. Şəriət Şurası yalnız buraxılışı deyil, layihənin bütün müddəti ərzində tətbiqi izləməlidir — mənfəətin bölüşdürülməsi, ticarət və geri alınma daxil olmaqla.
Bu qərarlar qlobal Sukuk bazarının Şəriət uyğunluğuna ciddi təsir göstərmiş və daha ədalətli strukturların inkişafını sürətləndirmişdir.
8. Qlobal Sukuk Bazarının İnkişafı: Əsas Nümunələr
İslami Sukuk bazarı son iki onillikdə nəhəng inkişaf yolu keçmişdir. Dollar əsaslı ilk Sukuk — 600 milyon ABŞ dolları həcmində — 2002-ci ildə Malaziyada buraxılmışdır. 2003-cü ildə İslam İnkişaf Bankının (IsDB) 400 milyon dollarlıq Solidarity Trust Sukukları buna əlavə olunmuşdur. Bu sertifikatlar İcarə, Murabahə və İstisna müqavilələrindən ibarət qarışıq portfel əsasında strukturlaşdırılmışdı. O vaxtdan bəri onlarla suverən və korporativ Sukuk buraxılışı Bəhreyn, Malaziya, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, BƏƏ, Böyük Britaniya, Almaniya, Pakistan, İndoneziya və bir sıra digər ölkələrdə həyata keçirilmişdir.
Əhəmiyyətli Sukuk buraxılışlarına misal olaraq Dubai'nin PCFC şirkətinin DP World-un P&O əldə etməsini maliyyələşdirmək üçün 3.5 milyard dollarlıq Sukuk-u, Nakheel-in 3.52 milyard dollarlıq Sukuk-u və Pakistanın 600 milyon dollarlıq suverən Sukuk-u göstərilə bilər.
Qeyri-müsəlman ölkələrin Sukuk bazarına qoşulması xüsusilə diqqətəlayiqdir. Böyük Britaniya 2014-cü ildə suverən Sukuk əl-İcarə buraxan ilk Qərb ölkəsi olmuşdur. Bu, İslami maliyyənin yalnız müsəlman ölkələrinin fenomeni olmadığını, qlobal kapital bazarlarının mühüm seqmentinə çevrildiyini göstərir.
9. Sukuk-da Risk İdarəetməsi
AAOIFI standartına görə, Sukuk sahibləri və emitentlər risklərin idarəsi üçün bir neçə Şəriətə uyğun üsuldan istifadə edə bilərlər (SS-17, Maddə 5/1/8):
Birincisi, Təkafül fondu yaradılması — Sukuk sahiblərinin töhfələri hesabına yaradılan qarşılıqlı sığorta fondu. Bu fond gözlənilməz itkilərin kompensasiyası üçün istifadə olunur.
İkincisi, İslami Təkafül şirkətlərindən sığorta alınması — Sukuk emissiyasının gəlirindən və ya Sukuk sahiblərinin könüllü töhfələrindən Təkafül premiyumları ödənilə bilər.
Üçüncüsü, mənfəət stabilləşdirmə ehtiyatı yaradılması — mənfəətin müəyyən faizi paylanmadan əvvəl ehtiyat fonduna ayrıla bilər ki, müxtəlif dövrlərdə Sukuk sahiblərinə daha sabit gəlir təmin olunsun. Bu üsul yalnız prospektdə aşkar şəkildə elan edildiyi halda icazəlidir.
Dördüncüsü, kredit gücləndirilməsi tədbirləri — nağd ehtiyatlar, həddindən artıq girov (overcollateralization), erkən xəbərdarlıq mexanizmləri və üçüncü tərəf zəmanəti kimi tədbirlər tətbiq oluna bilər. Lakin burada mühüm məhdudiyyət var: üçüncü tərəf zəmanəti Sukuk sahiblərinin əsas kapitalını deyil, yalnız likvidlik ehtiyacını təmin etməlidir. Əks halda, zəmanət Sukuk-u borc alətinə çevirir.
10. Azərbaycan Kontekstində Sukuk-un Tətbiq Perspektivləri
Azərbaycan suverən və korporativ Sukuk buraxılışı üçün ciddi potensial daşıyan bir bazardır. Bu potensialın reallaşması bir neçə istiqamətdə mümkündür.
Birincisi, suverən Sukuk buraxılışı — Azərbaycan hökuməti infrastruktur layihələrini maliyyələşdirmək üçün İcarə əsaslı suverən Sukuk buraxaraq Körfəz ölkələrindən İslami investisiyaları cəlb edə bilər. Dövlət mülkiyyətindəki binalar, infrastruktur obyektləri və ya torpaq sahələri Sukuk-un əsas aktivləri kimi istifadə oluna bilər.
İkincisi, korporativ Sukuk — Azərbaycan şirkətləri Müşarəkə və ya İcarə əsaslı Sukuk buraxaraq layihələrini konvensional kreditə alternativ şəkildə maliyyələşdirə bilərlər. Bu, xüsusilə neft-qaz sənayesindən kənar sektorların — kənd təsərrüfatı emalı, turizm infrastrukturu, yenilenebilir enerji — inkişafı üçün maraqlıdır.
Üçüncüsü, İstisna Sukukları vasitəsilə tikinti sektorunun maliyyələşdirilməsi — Azərbaycanın sürətli urbanizasiya prosesində yaşayış binalarının və kommersiya obyektlərinin tikintisi İstisna Sukukları vasitəsilə maliyyələşdirilə bilər.
Bu perspektivlərin reallaşması üçün əsas şərtlər bunlardır: Sukuk-un hüquqi tanınması üçün qanunvericilik bazasının yaradılması, vergi neytralliğının təmin edilməsi (Sukuk əməliyyatlarının ikiqat vergiyə cəlb olunmaması), SPV-nin yaradılması üçün hüquqi çərçivənin formalaşdırılması, və Şəriət Şurası funksiyasını yerinə yetirəcək ixtisaslı orqanın təsis edilməsi.
11. Nəticə
Sukuk İslami kapital bazarlarının ən mühüm innovasiyasıdır. Konvensional istiqrazın Şəriətə uyğun alternativi olaraq yaradılan bu alət, bugün qlobal maliyyə bazarlarının əhəmiyyətli seqmentinə çevrilmişdir. AAOIFI Şəriət Standartı №17 Sukuk-un tərifi, növləri, buraxılış qaydaları və Şəriət uyğunluğu meyarlarını müəyyən edərək qlobal İslami kapital bazarının möhkəm hüquqi çərçivəsini formalaşdırmışdır.
Sukuk-un konvensional istiqrazdan əsas fərqi mahiyyəvidir: istiqraz borc münasibəti yaradır, Sukuk isə mülkiyyət payı verir. Bu fərq İslam maliyyəsinin fundamental prinsipini — "mənfəət riskə görədir" prinsipini — əks etdirir. Sukuk sahibi gəlir əldə edirsə, bunun müqabilində real mülkiyyət riskini daşıyır.
Lakin Sukuk bazarının sürətli inkişafı Şəriət uyğunluğu baxımından ciddi çağırışlar yaratmışdır. AAOIFI-nin 2008-ci il bəyanatı göstərir ki, bazarın "forma əsaslı" yanaşmadan "mahiyyət əsaslı" yanaşmaya keçməsi zəruridir. Sukuk-un gələcəyi onun real mülkiyyət, real risk paylaşımı və real iqtisadi fəaliyyət prinsiplərinə sadiq qalmasından asılıdır.
Azərbaycan üçün Sukuk yalnız maliyyə aləti deyil, strateji imkandır. Suverən Sukuk buraxılışı ölkəyə qlobal İslami kapital bazarlarından investisiya cəlb etmək, infrastruktur layihələrini maliyyələşdirmək və maliyyə bazarını diversifikasiya etmək imkanı verə bilər.
"Ey iman gətirənlər! Bir-birinizin mallarını haqsız yollarla yeməyin. Yalnız qarşılıqlı razılıq əsasında ticarət edin." (ən-Nisa, 4:29)
Bu ayə Sukuk-un ən dərin Şəriət əsasını xülasə edir: maliyyə əməliyyatları şəffaf, ədalətli, qarşılıqlı razılığa əsaslanan və real dəyər yaradan olmalıdır. Sukuk, düzgün strukturlaşdırıldıqda, bu prinsiplərin kapital bazarlarında ən güclü təcəssümüdür.
Əsas Mənbələr və İstinadlar
Qurani-Kərim:
əl-Bəqərə, 2:275 (ticarətin halallığı, ribanın haramlığı); əl-Bəqərə, 2:282 (müddətli müqavilələrin sənədləşdirilməsi); ən-Nisa, 4:29 (qarşılıqlı razılıq əsasında ticarət)
Hədis:
"Riskini daşımadığın şeyin mənfəəti sənə halal deyil" — əl-Xərac bil-Daman (Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd; Əbu Davud, Sunən)
AAOIFI Şəriət Standartları:
SS-17: İnvestisiya Sukukları — Maddələr 2, 3/1-3/5, 5, 5/1/8, 5/1/8/7; SS-5: Zəmanətlər — Maddə 6/7, 7/6
Fiqhi Qərarlar:
OIC İslami Fiqh Şurası, 4-cü sessiya, Ciddə, 1988, Qərar №5 (İnvestisiya Sertifikatları); OIC İslami Fiqh Şurası, Qərar №65 (3/7)
Akademik Mənbələr:
Muhammad Ayub, "Understanding Islamic Finance", 2007; Maha-Hanaan Balala, "Islamic Finance and Law: Theory and Practice in a Globalized World", 2011; M. Kabir Hassan və Mervyn K. Lewis, "Handbook of Islamic Banking", 2007; Nathif Adam və Abdulkader Thomas, "Islamic Bonds: Your Guide to Issuing, Structuring and Investing in Sukuk", 2004; Mufti Muhammad Təqi Üsmani, "An Introduction to Islamic Finance", 2002; Angelo M. Venardos, "Islamic Banking and Finance in South-East Asia", 2006; Lovells LLP, "Islamic Finance: Shariah, Sukuk and Securitisation", 2004; AAOIFI, "Şəriət Standartları", 2003-2005 nəşri
Biblioqrafiya
- AAOIFI, Shari'ah Standards (Full Text), Manama: AAOIFI, 2024–2025. — Şəriət Standartı №17.
- Qurani-Kərim: əl-Bəqərə (2); ən-Nisa (4).
- Sünən Əbu Davud.
- Usmani, M.T., An Introduction to Islamic Finance, Karachi: Maktaba Ma'ariful Quran, 2002.
- Ayub, M., Understanding Islamic Finance, Chichester: John Wiley & Sons, 2007.
- Hassan, M.K. və Lewis, M.K., Handbook of Islamic Banking, Cheltenham: Edward Elgar, 2007.
- OIC Beynəlxalq Fiqh Akademiyası, müvafiq qərarlar.
- Venardos, A.M., Islamic Banking and Finance in South-East Asia, Singapore: World Scientific, 2005.